Ten rycerz był w czasach Jagiełły najbogatszym Polakiem. Posiadał połowę sąsiedniego kraju
Kiedy pod koniec XIV wieku młody rycerz z Kujaw pojawił się na dworze węgierskim, był nikomu nieznanym przybyszem bez majątku i koneksji. Trzydzieści lat później ten sam człowiek władał połową dzisiejszej Słowacji, posiadał ponad trzydzieści zamków i nazywano go „panem całego Wagu”. Ścibor ze Ściborzyc to jedna z najbarwniejszych postaci polskiego średniowiecza.
- Skuteczny wojownik
- Zawrotna kariera
- Pan rzeki Wag
- Najwierniejszy z wiernych
- W roli dyplomaty
- Dziedzictwo i legendy
Skuteczny wojownik
Ścibor urodził się około 1347 roku na Kujawach, w rodzinie Mościca ze Ściborzyc, wojewody gniewkowskiego. Młodość spędził tak, jak wielu ówczesnych rycerzy – na nauce rzemiosła wojennego i dworskich manierach.
Przełomem okazała się decyzja o opuszczeniu Polski. Gdy po śmierci Kazimierza Wielkiego tron objął Ludwik Węgierski, stolica de facto przeniosła się do Budy, a za władcą ruszyli ambitni rycerze szukający lepszego losu. Wśród nich był właśnie Ścibor.
Początki nie były łatwe. Młody Ścibor nie miał na Węgrzech ani krewnych, ani protektorów. Jego jedynym doświadczeniem bojowym był udział w krzyżackiej rejzie na Litwę – bardziej rycerskiej eskapadzie niż prawdziwej wojnie. Prawdziwą szansę dały mu jednak kampanie Ludwika na Bałkanach i pograniczu weneckim. Ścibor walczył tak skutecznie, że szybko zwrócił na siebie uwagę dworu, a po śmierci króla wszedł do kręgu zaufanych królowej-wdowy Elżbiety Bośniaczki.
Zawrotna kariera
Prawdziwy zwrot nastąpił w połowie lat 80. XIV wieku, gdy na scenę polityczną wkroczył Zygmunt Luksemburski. Syn cesarza Karola IV, narzeczony królowej Marii, przybył na Węgry z silną armią, żeby ratować andegaweńską sukcesję. Spotkanie Zygmunta i Ścibora okazało się brzemienne w skutkach – niemal natychmiast narodziła się między nimi nić porozumienia, która z czasem przerodziła się w dozgonną przyjaźń i lojalność.
Król szybko docenił zdolności Polaka. Już w 1386 roku mianował go ochmistrzem dworu, dając tym samym kontrolę nad tym, kto i kiedy ma dostęp do monarchy. Węgierscy możni, zazdrośni o wpływy przybysza, wymusili jednak na Zygmuncie obietnicę odsunięcia cudzoziemców od najwyższych urzędów. Król zgodził się, ale znalazł sprytne wyjście – zamiast tytułów dworskich zaczął zasypywać Ścibora nadaniami ziemskimi. W ten sposób, nie łamiąc słowa danego panom feudalnym, uczynił z niego najbogatszego człowieka w królestwie.
Pan rzeki Wag
Kluczowe dla przyszłej potęgi Ścibora okazały się darowizny na terenie dzisiejszej Słowacji. Od 1388 roku otrzymywał kolejne zamki i miasta położone w dolinie Wagu, a jego główną siedzibą stał się malowniczo położony zamek Beckov, który rozbudował w imponującą rezydencję. Z czasem stał się posiadaczem ponad trzydziestu warowni i ponad dwustu wsi, kontrolując tereny od Trenczyna po Bratysławę.
W oficjalnych dokumentach Ścibor tytułował się „panem całej rzeki Wag” i rzeczywiście zachowywał się jak udzielny władca. Podlegały mu między innymi Czachtice, które później zapisały się w dziejach jako siedziba owianej czarną legendą Elżbiety Batory oraz zamki Devín, Uhrovec, Orawski i wiele innych. Jego dochody i zbrojny potencjał – mógł wystawić nawet tysiąc konnych – czyniły go drugą osobą w państwie. Nie bez powodu współcześni i potomni nazywali go „małym królem Słowacji”.
Najwierniejszy z wiernych
Pozycja Ścibora nie wynikała jednak wyłącznie z bogactwa. Był on przede wszystkim najwierniejszym ze sług Zygmunta, gotowym wielokrotnie nadstawiać za niego głowę. W 1396 roku wziął udział w wielkiej krucjacie antytureckiej zakończonej klęską pod Nikopolis. Gdy zachodnie rycerstwo parło do bitwy, polski rycerz radził wciągnięcie wroga w głąb lądu i obronę Siedmiogrodu przed równoczesnym atakiem hospodara wołoskiego. Jego rad nie posłuchano, a on sam, tknięty złym przeczuciem, ruszył spod oblężonego Siedmiogrodu ku Nikopolis, aby ratować króla. Na miejscu zastał już tylko pogrom – Zygmunt salwował się ucieczką na weneckich okrętach.
Kolejne lata przyniosły jeszcze poważniejsze wyzwania. Dwukrotnie – w 1401 i 1403 roku – węgierscy możni zbrojnie występowali przeciwko Luksemburczykowi, raz nawet porywając samego króla. Za każdym razem to właśnie Ścibor stawał na czele wiernych oddziałów, zbierał posiłki w Polsce i Czechach, a następnie metodycznie tłumił bunty. Jego kampania zakończyła się decydującą bitwą pod Ludanicami, po której na długie lata zapewnił Zygmuntowi stabilne panowanie.
W roli dyplomaty
Choć sercem i karierą związany z Węgrami, Ścibor nigdy nie zerwał więzi z ojczyzną. Ożenił się z Polką – Dobrochną Stęszewską, córką wpływowego Sędziwoja z Szubina – co dało mu możliwość odgrywania roli pomostu między Krakowem a Budą. Jego misje dyplomatyczne na dworze Władysława Jagiełły miały jednak zawsze na celu przede wszystkim interes Zygmunta.
Największym sprawdzianem lojalności okazał się rok 1410. Zygmunt, popierający Zakon Krzyżacki, wysłał Ścibora z wypowiedzeniem wojny Polsce tuż przed samą bitwą pod Grunwaldem. Wkrótce potem polski rycerz na czele dwunastu węgierskich chorągwi przekroczył granicę i uderzył na ziemię sądecką. Spalił wprawdzie Stary Sącz i kilka wsi, ale starannie unikał zdobywania zamków i wyrządzania trwałych strat. Wywiązał się z rozkazu, nie krzywdząc przy tym poważnie ojczyzny – była to subtelna gra, która dobrze pokazuje jego polityczny kunszt. Kilka lat później ten sam człowiek negocjował korzystny dla Polski traktat w Lubowli, na mocy którego miasta spiskie trafiły pod polską opiekę.
Dziedzictwo i legendy
Ścibor zmarł w 1414 roku i został pochowany w królewskiej bazylice w Székesfehérvár – ten zaszczyt oddawał jego wyjątkową pozycję. Pozostawił syna, również Ścibora oraz rozległy majątek, który młodszy z rodu zdołał nawet powiększyć, dokupując między innymi Zamek Orawski. Marzenia o stworzeniu trwałej dynastii na pograniczu węgiersko-słowackim spaliły jednak na panewce. Po śmierci syna w 1434 roku dobra Ściborów zostały przejęte przez możnowładców, a rodzinne dziedzictwo wróciło do Polski w osobie Mikołaja Szarlejskiego, który później wsławił się w wojnie trzynastoletniej.
Postać Ścibora obrosła w legendy. Na Słowacji do dziś opowiada się historię o jego trefnisiu Butzce, od którego imienia ma pochodzić nazwa zamku Beckov. Według podań władca zginął straszną śmiercią – żmija miała wgryźć mu się w oczy i mózg – a jego żona z rozpaczy rzuciła się z murów. Te mroczne opowieści równoważą jednak przekazy o mądrym i sprawiedliwym panie, który fundował szpitale, dbał o ubogich i potrafił wybaczać poddanym nawet poważne przewinienia. W pamięci zbiorowej pozostał więc kimś więcej niż tylko sprawnym politykiem i wojownikiem – stał się symbolem całej epoki i żywym uosobieniem kodeksu rycerskiego.
Źródła:
- Ożóg K., Szczur S. (red.), Polska i jej sąsiedzi w późnym średniowieczu, Kraków 2000.
- Piwowarczyk D., Poczet rycerzy polskich XIV i XV w., Warszawa 2008.
- https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/7365/edition/12158?language=pl