Przez lata powtarzano, że Kalisz jest najstarszy. Tymczasem inne polskie miasto ma pierwszeństwo
Do dziś powtarza się, że Kalisz jest najstarszym miastem w Polsce. Brzmi świetnie — nic więc dziwnego, że ta etykieta tak mocno się przykleiła. Wszystko zaczęło się od Jana Długosza: to on jako pierwszy rzucił to hasło, a potem poszło już lawinowo, cytat za cytatem, aż stało się „oczywistością”. Tyle że w historii miast nie wygrywają nośne slogany, tylko twarde kryteria. W „Kronice polskiej” Galla Anonima przy różnych ośrodkach — Krakowie, Poznaniu, Sandomierzu czy Wrocławiu — pojawiają się łacińskie określenia „urbs” i „civitas”. I nie są to ozdobniki. W praktyce takie słowa wiązały się z czymś konkretnym: lokacją i prawami miejskimi. Kiedy więc zaczęły powstawać miasta „na papierze”, w sensie prawnym? Pierwsze otrzymywały prawa miejskie już na początku XIII wieku. Kalisz — dopiero ponad czterdzieści lat później. Co to robi z opowieścią o „najstarszym mieście”? Właśnie w tym miejscu zaczyna się to, co najważniejsze.
- Jak prawo lokacyjne tworzyło miasta
- Najstarsze miasta w Polsce: 6 perełek
- Najstarsze lokacje miast w Polsce
Jak prawo lokacyjne tworzyło miasta
Aby miasto mogło w ogóle się narodzić albo zacząć rosnąć w zawrotnym tempie, potrzebowało jednego: ludzi. Tylko jak przekonać kogoś, by porzucił dotychczasowe miejsce i wybrał właśnie tę, a nie inną osadę? Nad tym łamali sobie głowę średniowieczni właściciele ziemscy — zarówno świeccy, jak i duchowni. Musieli stworzyć warunki, które szczególnie skuszą kupców: zachęcą do przeprowadzki, rozkręcenia handlu i stopniowego budowania większej wspólnoty. W ten sposób rodziły się lokalne ośrodki wymiany, które z czasem potrafiły ściągać przybyszów nawet z bardzo odległych stron.
Właściciele ziemscy — nie tylko na ziemiach polskich, ale w całej ówczesnej Europie — sięgali po prawo lokacyjne, gdy zakładali nowe miasto albo „urządzali” na nowo już istniejącą osadę. Efektem były konkretne systemy praw miejskich: zestaw zasad, przywilejów i obowiązków, które porządkowały życie codzienne oraz wyznaczały ramy rozwoju dla obecnych i przyszłych mieszkańców. W Polsce funkcjonowało kilka modeli lokacji, a ich nazwy najczęściej wywodziły się od tzw. „miasta wzorcowego”, na którego rozwiązaniach je opierano.
W średniowiecznej Polsce spotykano kilka odmian praw lokacyjnych. Do najczęściej nadawanych należały: prawo lubeckie (w Polsce trafiało głównie do miast związanych ze Związkiem Hanzeatyckim), prawo chełmińskie (stosowane przede wszystkim na Pomorzu, Warmii, Mazowszu i w Prusach) oraz prawo magdeburskie (najpowszechniejsze na Śląsku). Poniżej pokazujemy najstarsze znane przykłady dla każdego z tych typów lokacji.
Najstarsze miasta w Polsce: 6 perełek
Złotoryja
To dolnośląskie miasto otrzymało prawa miejskie z nadania piastowskiego księcia Henryka I Brodatego. W średniowieczu osiedlało się tu wielu górników przybyłych z ziem niemieckich, zajmujących się wydobyciem złota — i właśnie z tym wiąże się nazwa Złotoryi. Lokacja nastąpiła około 1211 roku, w oparciu o prawo magdeburskie spisane w 1188 r. Z tego względu Złotoryja bywa uznawana — w takim ujęciu — za pierwsze miasto na ziemiach polskich.
Lwówek Śląski
Kolejne z najstarszych miast w Polsce także leży na Dolnym Śląsku, zaledwie ok. 25 km od Złotoryi. Lwówek należy do wąskiego grona polskich miast, których nazwa na przestrzeni wieków ulegała zmianom. Funkcjonowały różne warianty, lecz zarówno w polszczyźnie, jak i po niemiecku najczęściej utrwalały się formy odwołujące się do określenia „Lwia Góra”. Dopiero pod koniec XIX wieku zaczęto częściej używać nazwy „Lwów”, która z czasem przyjęła ostateczną postać: Lwówek Śląski.
Okolice Lwówka były zasiedlone już w epoce brązu. Za rządów śląskich Piastów miasto uchodziło za jeden z najbardziej okazałych i malowniczych ośrodków średniowiecza. Kluczowe znaczenie miało położenie przy szlaku handlowym łączącym Ruś z Saksonią, co napędzało rozwój. Prawa miejskie, wzorowane na prawie magdeburskim, nadał Lwówkowi Henryk Brodaty w 1217 r.
Chełmno
Chełmno leży w województwie kujawsko-pomorskim. Nazwa miejscowości nawiązuje do ukształtowania terenu — znaczna część miasta położona jest na wyniesieniu, a słowo „chełm” oznacza właśnie „wzgórze”. Osadnictwo w tej okolicy prawdopodobnie rozwijało się już za czasów pierwszych Piastów.
W 1226 r. na ziemie polskie sprowadzono zakon krzyżacki. Zaledwie cztery lata później Chełmno stało się najważniejszym ośrodkiem krzyżaków i miejscem ich siedziby. Wielki mistrz Herman von Salza nadał Chełmnu prawo lokacyjne w 1233 r. Było to pierwsze takie prawo w północnej Polsce — oparte na prawie magdeburskim, ale rozbudowane o liczne rozwiązania zaczerpnięte z innych tradycji prawnych. Od nazwy miasta wzięła się odmiana znana jako prawo chełmińskie. Do dziś w archiwach państwowych zachowało się wiele dokumentów zawierających chełmińskie przywileje lokacyjne.
Toruń
Położenie geograficzne sprawiło, że na obszarze dzisiejszego Torunia odkryto ślady osadnictwa należące do najstarszych na świecie — sięgające ok. 9 000 lat p.n.e. Z czasem powstał tu gród piastowski. Najsilniejszy impuls rozwojowy miasto zawdzięczało jednak ponownie zakonowi krzyżackiemu. Herman von Salza nadał Toruniowi prawa miejskie w tym samym okresie co Chełmnu. Dokumenty wystawiono 28 grudnia 1232 r., przy czym ówcześnie posługiwano się kalendarzem, w którym nowy rok zaczynał się w Boże Narodzenie.
Szczecin
To największe miasto województwa zachodniopomorskiego i historyczna stolica księstwa pomorskiego. Szczecin jest zamieszkany nieprzerwanie od ok. 700 r. n.e., choć najstarsze ślady osadnictwa na tych terenach są znacznie wcześniejsze. Sama nazwa ma słowiańskie pochodzenie, ale jej dokładne znaczenie nie zostało jednoznacznie potwierdzone.
Szczecin uchodzi za najstarsze miasto w Polsce lokowane na prawie lubeckim. Oficjalnie nadał je książę pomorski z dynastii Gryfitów — Barnim I Dobry — w 1243 r., choć w praktyce prawo to funkcjonowało w mieście już od sześciu lat. Charakterystyczną cechą ośrodków lokowanych na prawie lubeckim był brak klasycznego, kwadratowego rynku — jego funkcję przejmowała główna, reprezentacyjna ulica.
6 najstarszych miast w Polsce – Kołobrzeg
Kołobrzeg to następne miasto, które uzyskało prawa miejskie według wzoru z Lubeki. Rozwinął się u ujścia Parsęty do Bałtyku, w miejscu sprzyjającym zarówno handlowi, jak i budowie portu. Okolica była zamieszkana co najmniej od VIII w. n.e. Do 1138 r. teren dzisiejszego Kołobrzegu należał do Polski piastowskiej, a po śmierci Bolesława III Krzywoustego znalazł się w granicach księstwa pomorskiego. Lokacji Kołobrzegu w 1255 r. dokonał jeden z książąt gryfickich — Warcisław III, kuzyn Barnima I Dobrego.
Najstarsze lokacje miast w Polsce
Wyżej zebrano kilka przykładów najwcześniejszych lokacji miejskich na ziemiach polskich – osobno dla każdego z najczęściej stosowanych systemów prawnych. Trzeba przy tym pamiętać, że część ośrodków lokowano więcej niż raz: czasem przenoszono je na inny wariant prawa niemieckiego, innym razem na prawo polskie, a bywało, że wybierano jeszcze inną formułę organizacji miasta.
Za najstarsze miasto na ziemiach polskich najczęściej uznaje się śląską Złotoryję, lokowaną na prawie niemieckim przed 1211 r. Dokładnej daty nie da się jednak podać, bo Henryk Brodaty nie pozostawił zachowanego dokumentu lokacyjnego. W wielu przypadkach chwilę nadania praw miejskich znamy dopiero z późniejszego odpisu albo z aktu, który jedynie potwierdza wcześniejszą lokację. Zdarzało się również, że poszczególne części dzisiejszych miast otrzymywały prawa w innych terminach – dobrym przykładem jest Gdańsk, gdzie Stare Miasto i Główne (Prawe) Miasto miały oddzielne dokumenty lokacyjne. Prawo niemieckie obowiązywało w Polsce aż do 1791 r., kiedy zostało zniesione przez Konstytucję 3 maja.
Źródła:
- Bardach J., Leśnodorski B., Pietrzak M., Historia państwa i prawa polskiego, PWN, Warszawa 1976
- Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń 1968
- Bogucka M., Samsonowicz H., Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Ossolineum, Wrocław 2005
- Leciejewicz L., Początki miast nadmorskich na Pomorzu Zachodnim, Ossolineum, Wrocław 1962
- Modrzyński P. M., Prawo lubeckie w miastach pruskich (XIII–XVI w.). Stan badań, źródła i perspektywy badawcze, Studia z dziejów państwa i prawa polskiego, t. XX, Oficyna Wydawnicza AFM, Kraków 2017
- Ptaśnik J., Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, Wydawnictwo Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1934
- Zientara B., Henryk Brodaty i jego czasy, TRIO, Warszawa 2017