Krzyżacy zbudowali go na palach. Technika rodem z Wenecji nad polską rzeką
Malbork nie bez powodu nazywany jest twierdzą, która przyćmiewa inne średniowieczne zamki Europy. Ten gigant z cegły trafił w 1977 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO — ale to dopiero początek jego historii. Powstawał etapami, a każdy z nich zmieniał jego rolę: raz był sercem państwa krzyżackiego i siedzibą wielkich mistrzów, innym razem przechodził w ręce polskich królów czy urzędów związanych z morzem. Przetrwał dewastacje, odbudowy i kolejne próby przywrócenia mu dawnej świetności, dzięki czemu dziś uchodzi za jeden z najbardziej imponujących przykładów średniowiecznej architektury obronno-rezydencyjnej w Europie. Co tak naprawdę kryje się za jego murami? Poznaj kulisy budowy tej fortecy i sprawdź, jakie oblężenia na zawsze odcisnęły na niej swoje piętno.
- Jak powstawał zamek w Malborku
- Zamek w Malborku jako rezydencja królów Polski
- Burzliwe losy zamku w Malborku (1800–1997)
- 8 ciekawostek o zamku w Malborku
Jak powstawał zamek w Malborku
Zanim w Malborku stanął zamek, już w 1278 roku ruszyły zakrojone na szeroką skalę przygotowania. To wtedy wykarczowano las i zgromadzono wszystko, co było niezbędne do rozpoczęcia prac: kamień na fundamenty, drewno oraz cegły. Pierwszy etap budowy rozpoczął się w 1280 roku. Warto pamiętać, że warownię zaplanowano jako kompleks trzech części: Zamek Niski, Zamek Średni i Zamek Wysoki. Na Zamku Wysokim do 1300 roku powstał m.in. mur obronny oraz północne skrzydło z kluczowymi pomieszczeniami. Dopiero później dobudowywano kolejne skrzydła, w dużej mierze o konstrukcji drewnianej – przeznaczone na stajnie, warsztaty i magazyny. Poza główną bryłą wzniesiono również wieżę obronną połączoną z zamkiem, znaną jako gdanisko. Miała ona spełniać jednocześnie rolę sanitarną, obserwacyjną i obronną. Pod koniec XIII wieku dobudowano jeszcze drugą wieżę, w przeciwnym narożniku. Całość zabezpieczono fosą oraz murem obwodowym.
W 1309 roku do Malborka przeniesiono z Wenecji siedzibę wielkiego mistrza zakonu. Ponieważ wraz z nim przybyła liczna grupa zakonników, zamek musiał zostać rozbudowany. Pojawiły się m.in. dormitoria oraz kaplica św. Anny, w której grzebano wielkich mistrzów. W prezbiterium ustawiono natomiast 8-metrową figurę Matki Boskiej z Dzieciątkiem – choć została zniszczona w 1945 roku, w latach 2014–2016 udało się ją zrekonstruować w ponad 60% z oryginalnych elementów. W 1410 roku, po bitwie pod Grunwaldem, zamek w Malborku znalazł się pod oblężeniem wojsk polsko-litewskich. Podczas działań w 1411 roku na terenie twierdzy miał przebywać – jak zapisano w kronikach – nieujawniony zdrajca. Gdy na zamku przebywali ważni dostojnicy zakonni, miał on wywiesić za oknem czerwoną flagę, by dać znak oblegającym. Ci rzekomo oddali strzał z armaty w filar podtrzymujący konstrukcję. Pocisk ominął go jednak o… zaledwie sześć centymetrów. Niewiele brakowało, a doszłoby wtedy do katastrofy i zniszczenia zamku.
Zamek w Malborku jako rezydencja królów Polski
W 1457 roku zamek w Malborku został sprzedany polskiemu królowi Kazimierzowi Jagiellończykowi za 190 tysięcy florenów. Od tego momentu, aż do 1772 roku, służył jako jedna z rezydencji monarchów Rzeczypospolitej. W Wielkim Refektarzu urządzano królewskie uczty i oficjalne spotkania, a w Zamku Wysokim zorganizowano magazyn. Każde skrzydło twierdzy zagospodarowano z dużą precyzją: jedne wnętrza przeznaczono na komnaty władcy, inne na salę audiencyjną. Swoje miejsce mieli tu także starosta, burgrabi oraz dowódcy załogi. W drugiej połowie XVI wieku na głównej wieży zamontowano zegar, a jej zwieńczenie uzupełnił renesansowy hełm.
Malborska warownia była schronieniem nie tylko dla królów, lecz także dla wielu wpływowych osób i instytucji. Z inicjatywy Zygmunta Augusta w 1568 roku powołano Komisję Morską, a jej biura ulokowano we wschodnim skrzydle Zamku Średniego. Już rok później królem rezydującym na zamku został Zygmunt III Waza. W 1626 roku, w trakcie wojny ze Szwecją „o ujście Wisły”, Malbork ponownie znalazł się pod oblężeniem — mimo zaciętej obrony twierdza wpadła w ręce Szwedów. To oni w zaledwie dwa lata wznieśli aż 11 ziemnych bastionów, szybko wzmacniając zdobyte pozycje. Polskie próby odbicia zamku podejmowano kilkakrotnie, jednak bez powodzenia. Dopiero rozejm z 1635 roku otworzył bramy dla polskich wojsk. Co ciekawe, kilka lat później na zamku urządzono huczne obchody Bożego Ciała — i właśnie wtedy, przez niefortunny zbieg okoliczności, wybuchł pożar. W jego wyniku wszystkie cztery skrzydła Zamku Wysokiego straciły dach, spłonęło także zadaszenie nad gdaniskiem i kościołem zamkowym, a uszkodzeniu uległy zegar oraz hełm wieży. Na szczęście zamek w Malborku zdołano odbudować dzięki Gerardowi Denhoffowi, którego król Władysław IV mianował malborskim ekonomem. Przy okazji twierdzę porządnie dozbrojono.
W następnych dekadach Szwedzi pojawili się tu ponownie, tym razem w czasie tzw. Potopu szwedzkiego. Choć podejmowano próby odzyskania warowni, okupacja trwała aż do zawarcia „Pokoju w Oliwie” (1660). Później Zamek Wysoki przekazano jezuitom (od 1737 roku mieściły się tam już koszary polskiego regimentu piechoty oraz elementy fortyfikacji). Na przedzamczu natomiast rozwinęły się zabudowania gospodarcze i warsztaty rzemieślnicze. Kto jeszcze bywał w tych murach? Między innymi król Stanisław Leszczyński oraz król August II Mocny. Po I rozbiorze Polski polscy żołnierze opuścili zamek 12 września 1772 roku. Dzień później w Malborku byli już Prusacy.
Burzliwe losy zamku w Malborku (1800–1997)
Przebudowa Zamku Wysokiego ruszyła po tym, jak obiekt przejęli Prusacy. Niestety prowadzili prace bez większego wyczucia, przez co doszło do wielu zniszczeń – szczególnie za panowania Fryderyka Wilhelma III, gdy twierdzę zaczęto przerabiać na… wojskowe magazyny. To wtedy średniowieczne sklepienia usunięto niemal całkowicie, a w ich miejsce wstawiono drewniany strop. Po bitwie pod Pruską Iławą (1807) do zamku wkroczyły wojska francuskie i urządziły tu szpital polowy dla swoich żołnierzy. W tym samym roku Malbork odwiedził również Napoleon Bonaparte. Prawdziwy remont i odbudowa wystartowały dopiero w 1817 roku – utworzono wówczas Zarząd Odbudowy Zamku w Malborku. Udało się odtworzyć m.in. kaplicę św. Katarzyny oraz całą zachodnią część Zamku Średniego. Uzupełniono także ubytki w figurze Matki Boskiej z Dzieciątkiem. W 1881 roku rozpoczęto ponadto odbudowę kościoła NMP na Zamku Wysokim.
Roboty budowlano-konserwatorskie na zamku budziły duże zainteresowanie rodziny carskiej. Około 1884 roku powołano nawet Komitet do Odbudowy Zamku Wysokiego, który zadbał o pozyskanie środków m.in. na konserwację dawnych i wykonanie nowych malowideł ściennych, zakup księgozbioru oraz detali architektonicznych. Do 1900 roku domknięto najważniejsze prace na Zamku Wysokim. Z kolei działania na Zamku Średnim przeciągnęły się aż do 1918 roku. Kiedy w 1922 roku konserwatorem Prus został Bernard Schmid, to właśnie pod jego kierunkiem zamek w Malborku uzyskał swój ostateczny kształt, a w okresie międzywojennym zaczął funkcjonować jako muzeum.
W pierwszej połowie XX wieku Niemcy wykorzystywali zamek jako scenerię nazistowskich uroczystości, zwłaszcza masowych pielgrzymek. Nadszedł rok 1945. W czasie walk o Malbork z Armią Czerwoną twierdza została ciężko zniszczona – ucierpiało ponad 50% zabudowań. Doszczętnie runął kościół zamkowy, a także wieża główna wraz ze wschodnią częścią Zamku Wysokiego i Zamku Średniego. Gdy od 7 sierpnia tego samego roku nad zamkiem w Malborku pieczę przejęło Wojsko Polskie, utworzono tu Oddział Muzeum Wojska Polskiego. Dyrekcja muzeum przekazała go Ministerstwu Kultury i Dziedzictwa Narodowego 30 listopada 1950 roku.
Ponieważ po II wojnie światowej zamek był zniszczony niemal w połowie, rozważano nawet jego rozbiórkę. Ostatecznie jednak z tej decyzji się wycofano i rozpoczęto długą, wieloletnią odbudowę zamku w Malborku – krok po kroku przywracając mu średniowieczny charakter oraz usuwając nietrafione rekonstrukcje, zarówno we wnętrzach, jak i na zewnątrz. W 1997 roku obiekt trafił na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Do dziś odbywają się tu inscenizowane rekonstrukcje historyczne, a także liczne spektakle. Nie ma wątpliwości, że zamek w Malborku należy do najpiękniejszych w całej Polsce.
8 ciekawostek o zamku w Malborku
- Szacuje się, że dzisiejszy zamek w Malborku zbudowano z ok. 12–15 milionów cegieł, co czyni go największą ceglaną twierdzą w Europie.
- Krzyżacy, oddając hołd Matce Boskiej, nadali warowni nazwę Marienburg.
- Zamek stoi nad Nogatem, dzięki czemu statki handlowe mogły bez większych trudności dopływać niemal pod same mury.
- Co roku, w ostatnim tygodniu lipca, na terenie zamku w Malborku odbywa się klimatyczny jarmark średniowieczny.
- Budowlę posadowiono na palach, filarach i słupach wbitych w piaszczyste podłoże — to rozwiązanie przypomina techniki stosowane przez Rzymian przy wznoszeniu Wenecji.
- Oryginalne cegły łatwo odróżnić: są ciemniejsze i mają mniej regularny kształt niż późniejsze uzupełnienia.
- Na zamku wciąż można zobaczyć autentyczne rzeźby przedstawiające krzyżackich rycerzy.
- Niektórzy specjaliści twierdzą nawet, że okolice malborskiej twierdzy to miejsce „idealne” dla… UFO — według tej teorii teren spełnia warunki, by mógł służyć jako baza przybyszów z kosmosu.