Uznawano ją za niezdobytą, a padła po dwóch tygodniach. Upadek Kamieńca wstrząsnął całą Polską
W 1672 roku na południowe kresy Rzeczypospolitej runęła turecka armia. W centrum wydarzeń znalazł się Kamieniec Podolski — twierdza, której dramatyczne losy Henryk Sienkiewicz utrwalił później w „Panu Wołodyjowskim”. Polacy bronili się z niezwykłą determinacją, a każdy dzień oblężenia podnosił stawkę. Mimo to po zaledwie dwóch tygodniach zaciekłych walk forteca skapitulowała przed muzułmanami. Co tak naprawdę przesądziło o upadku Kamieńca? I jakie konsekwencje ta klęska uruchomiła dla całej Rzeczypospolitej?
- Twierdza Kamieniec Podolski: oblężenia
- Oblężenie Kamieńca Podolskiego 1672
- Upadek Kamieńca i hańba Buczacza
Twierdza Kamieniec Podolski: oblężenia
Twierdza w Kamieńcu Podolskim przez lata pełniła rolę stolicy Podola i kluczowej zapory strzegącej dostępu do granic Rzeczypospolitej. Wielu kronikarzy epoki nowożytnej opisywało Kamieniec jako miejsce niemal niemożliwe do zdobycia. Warownię wzniesiono w malowniczym zakolu rzeki Smotrycz, jednego z dopływów Dniestru, co dodatkowo wzmacniało jej naturalną obronność.
Fortecę nieustannie odnawiano, rozbudowywano i przystosowywano do zmieniających się realiów wojny: nowych taktyk, coraz skuteczniejszej artylerii i lepszego sprzętu oblężniczego. Za panowania króla Zygmunta III Wazy rozpoczęto budowę Starego Zamku. Pod koniec XVI wieku ustalono też, że stałą załogę Podola ma tworzyć 200 żołnierzy.
W XVII stuleciu Kamieniec Podolski wielokrotnie stawał się celem oblężeń. W czasie powstania Chmielnickiego próbowano go zdobyć aż cztery razy. W 1648 roku obrońcy twierdzy przetrwali wszystkie szturmy Kozaków. Podobnie w 1651 roku, gdy wojska kozackie przez kilka dni bez powodzenia nacierały na kamienieckie mury.
Kolejne podejścia nastąpiły w 1652 i 1655 roku, gdy Kozacy ponownie stanęli pod potężnymi obwałowaniami miasta. I tym razem napastnicy nie zdołali wedrzeć się do wnętrza świetnie broniącej się twierdzy. Coraz powszechniej wierzono, że Kamieńca nie zdobędzie nikt. Dopiero wojna polsko-turecka z 1672 roku miała udowodnić, że rzeczywistość potrafi być zupełnie inna.
Oblężenie Kamieńca Podolskiego 1672
14 sierpnia 1672 roku pod Kamieniec Podolski nadciągnęła ogromna armia turecka, rozpoczynając regularne oblężenie twierdzy. Ocenia się, że siły osmańskie, wsparte oddziałami tatarskimi i kozackimi, liczyły łącznie około 100 000 ludzi. Operacją sprzymierzonych dowodził osobiście sułtan Mehmed IV, a kluczową rolę odgrywał też ceniony fachowiec Ahmed Köprülü. To z jego polecenia wokół miasta powstały głębokie rowy i aprosze, które krok po kroku zaciskały pierścień wokół Kamieńca.
Po stronie obrońców stało zaledwie około 2000 żołnierzy. Oprócz stałej załogi Kamieńca, umocnień broniła piechota i jazda, skupiona przede wszystkim na Starym i Nowym Zamku, podczas gdy pozostałe siły zabezpieczały miasto. Naczelnym dowódcą wojsk polskich był starosta podolski Mikołaj Potocki.
Każdego dnia Turcy prowadzili intensywny ostrzał artyleryjski Kamieńca Podolskiego, wykorzystując ponad 100 dział rozstawionych na okolicznych wzniesieniach. 20 sierpnia muzułmanom udało się wysadzić jeden z polskich magazynów amunicji na Starym Zamku. Podbudowani tym powodzeniem, natychmiast ruszyli do szturmu, lecz atak szybko załamał się pod ogniem obrońców. W zaciętych starciach poległo wielu żołnierzy sułtana.
Następny szturm rozpoczął się 25 sierpnia. I tym razem najeźdźcy nie zdołali zmusić obrońców do kapitulacji. Ten etap walk okazał się jednak wyjątkowo krwawy także dla strony polskiej — wielu żołnierzy poległo, broniąc zajmowanych pozycji do końca. Wśród zabitych znalazł się m.in. chorąży podolski Wojciech Humaniecki.
Dwa dni później (27 sierpnia) Mikołaj Potocki, wobec zmasowanego ognia tureckiego i faktu, że napastnikom udało się podminować cztery bramy miasta, podjął decyzję o poddaniu fortecy oblegającym. Tego samego dnia w powietrze wyleciała również jedna z baszt Starego Zamku, grzebiąc kilku obrońców. Wśród poległych był pułkownik Jerzy Wołodyjowski, którego nazwisko spopularyzował w XIX wieku Henryk Sienkiewicz w swojej twórczości.
Upadek Kamieńca i hańba Buczacza
Polskie oddziały wraz z mieszkańcami opuściły Kamieniec Podolski 30 sierpnia. Zaledwie kilka dni później, 3 września, do miasta wkroczył w triumfie Mehmed IV, pozostawiając tu około 10-tysięczną turecką załogę. W miejsce dotychczasowych świątyń chrześcijańskich zaczęto wznosić meczety.
Upadek Kamieńca — uznawanego za najpotężniejszą twierdzę Rzeczypospolitej — wstrząsnął krajem i wywołał powszechne poruszenie. Według przekazów wiadomość o utracie podolskiej warowni miała doprowadzić byłego króla Jana II Kazimierza do ataku apopleksji, po którym zmarł.
Tymczasem Turcy, niemal natychmiast po zajęciu Kamieńca, ruszyli na Lwów i rozpoczęli jego oblężenie. Równolegle Tatarzy, zgodnie ze swoją praktyką, pustoszyli południowo-wschodnie ziemie Rzeczypospolitej między Sanem, Wieprzem i Bugiem. Przeciw nim na początku października 1672 roku wyruszył wielki hetman koronny Jan Sobieski (tzw. wyprawa na czambuły), rozbijając napastników i wyrywając z jasyru ponad 40 000 ludzi.
Choć zwycięstwo Sobieskiego było spektakularne, nie odwróciło ogólnej sytuacji Rzeczypospolitej, która realnie nie mogła równać się z potęgą Turcji. W drugiej połowie października 1672 roku zawarto polsko-turecki pokój w Buczaczu. Ówczesny król Polski Michał Korybut Wiśniowiecki zgodził się oddać przeciwnikowi województwa podolskie i bracławskie oraz część województwa kijowskiego. Dodatkowo przyjął obowiązek corocznej zapłaty 22 000 talarów haraczu na rzecz muzułmanów.
Traktat buczacki uchodził za wyjątkowo hańbiący dla Rzeczypospolitej, dlatego już w 1673 roku ponownie sięgnięto po broń, by doprowadzić do zmiany jego zapisów. Ziemie utracone w 1672 roku — w tym Kamieniec Podolski — Polska odzyskała dopiero w Karłowicach, podczas zawierania nowego pokoju z Portą.
Źródła:
- Derdej Piotr, Kamieniec Podolski 1672, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 2009.
- Dybaś Bogusław, Fortece Rzeczypospolitej. Studium dziejów wznoszenia stałych fortyfikacji w państwie polsko-litewskim w XVII wieku, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2018.
- Kijas Juliusz, Źródła historyczne „Pana Wołodyjowskiego”, „Pamiętnik Literacki. Czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej” 43 (1952), 3–4.
- Kołodziejczyk Dariusz, Podole pod rządami tureckimi. Ejalet Kamieniecki 1672–1699, Oficyna Wydawnicza Polczek, Warszawa 1994.
- Król-Mazur Renata, Miasto Trzech Nacji. Studia z dziejów Kamieńca Podolskiego w XVIII wieku, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2008.
- Nowak Tadeusz Marian, Fortyfikacje i artyleria Kamieńca Podolskiego w XVIII w., „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 19 (1973).
- Ronikier Jerzy, Oblężenie Kamieńca Podolskiego (18 sierpnia – 3 września 1672) [https://twojahistoria.pl/encyklopedia/leksykon-bitew/oblezenie-kamienca-podolskiego-18-sierpnia-3-wrzesnia-1672; dostęp: 01.06.2021].
- Sikorski Janusz, Zarys historii wojskowości powszechnej do końca XIX wieku, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1972.
- Śliwińska-Słomska Izabella, Twierdza w Kamieńcu Podolskim: polska „perła na kamieniu” [https://histmag.org/Twierdza-w-Kamiencu-Podolskim-polska-perla-na-kamieniu-21905; dostęp: 01.06.2021].