Syn Bolesława Chrobrego sprowadził obce wojska na Polskę. Chciał odebrać tron własnemu bratu
Początki państwa Piastów wcale nie przypominają spokojnej opowieści o budowaniu potęgi. W tych najdawniejszych latach krew potrafiła popłynąć szerokim strumieniem — i wcale nie zawsze na polach bitew, gdzie można by się tego spodziewać. Coraz więcej tropów prowadzi do jednej, wyjątkowo mrocznej postaci: Bezpryma, pierworodnego syna Bolesława Chrobrego. Przez niespełna rok trzymał w rękach władzę nad Polską (1031–1032), a to, co po sobie zostawił, do dziś budzi niepokój. Współcześni badacze, gdy próbują powiedzieć o nim coś dobrego, szybko milkną — i właśnie to jest w tej historii najbardziej wymowne.
- Bezprym: pierworodny syn Chrobrego
- Mieszko II: sukcesy i bunt braci
- Sojusz Rusinów i Niemiec przeciw Polsce
- Krwawe rządy Bezpryma i jego upadek
Bezprym: pierworodny syn Chrobrego
Bezprym, najstarszy syn Bolesława Chrobrego, przyszedł na świat około 987 roku. Jego matką była Węgierka, której imienia nie znamy; przypuszcza się, że mogła być córką księcia Gejzy albo siedmiogrodzkiego Gyuli. Niedługo po narodzinach chłopca Chrobry odesłał żonę z Polski. Dlaczego tak się stało – źródła milczą. Nie da się też rozstrzygnąć, czy kobieta zabrała syna ze sobą, czy Bezprym został na dworze ojca. Skąpość przekazów nie pozwala udzielić pewnej odpowiedzi.
Jednocześnie warto pamiętać, że gdyby Bolesław rzeczywiście pozbył się Bezpryma, popełniłby błąd ogromny, wręcz trudny do usprawiedliwienia. Stawką była przecież ciągłość dynastii, a naturalnym jej zabezpieczeniem pozostawał pierworodny. Władca nie mógł mieć też gwarancji, że doczeka się kolejnych synów. Owszem, był jeszcze w sile wieku, ale los bywa nieprzewidywalny. Z tych powodów można przypuszczać, że Bezprym jednak nie wyjechał z matką na Węgry.
Jak wyglądała codzienność młodego Bezpryma u boku Chrobrego, pozostaje jedynie przedmiotem domysłów. W dzieciństwie musiał natomiast obserwować dramatyczne wydarzenia po śmierci dziadka, Mieszka I (992), kiedy synowie z różnych związków walczyli o władzę i podział dziedzictwa. Wśród rywalizujących był także ojciec Bezpryma, który ostatecznie zdołał opanować kryzys. Czy te doświadczenia odcisnęły piętno na psychice chłopca – nie sposób dziś przesądzić.
W 1000 roku Bezprym pojawił się na słynnym zjeździe gnieźnieńskim, o którym wspomina kilka niezależnych przekazów. Miał wtedy co najmniej 14 lat, a więc według ówczesnych standardów uchodził już za mężczyznę. Mógł z bliska zobaczyć cesarza Ottona III – postać, wokół której krążyły liczne opowieści i sprzeczne wieści.
Rok później, w 1001, Bezprym pojawia się już daleko od Polski – w Italii. Jeden z żywotów podaje, że wstąpił do pustelni w Pereum niedaleko Rawenny, prowadzonej przez późniejszego świętego Romualda, a następnie obdarował go znakomitym koniem. Ta krótka wzmianka doczekała się wielu odczytań. Nie można wykluczyć, że Bezprym zatrzymał się tam na dłużej, skłoniony przez Romualda, znanego z umiejętności pozyskiwania kolejnych „dusz”.
Nietrudno wyobrazić sobie, jak na taki krok zareagował Bolesław Chrobry. Być może targnęły nim wyłącznie przykre uczucia: gniew, zawód, rozgoryczenie. To właśnie wtedy – jak sądzi część badaczy – książę Polski mógł zdecydować o odsunięciu Bezpryma od dziedziczenia. Od tej pory za najbardziej prawdopodobnego następcę tronu piastowskiego uznawano Mieszka, syna Emnildy, trzeciej żony Bolesława.
Mieszko II: sukcesy i bunt braci
Po zgonie Bolesława Chrobrego w 1025 roku rządy w Polsce objął wspominany już Mieszko II. Oceny jego panowania wśród historyków są niejednoznaczne. Polityka, którą prowadził, w dłuższej perspektywie miała doprowadzić do załamania się stworzonego przez niego państwa.
Na początku nic nie zapowiadało jednak katastrofy — Mieszko II notował pasmo powodzeń. Najpierw się koronował, a później uderzył na wschodnią Saksonię (1028), po czym skutecznie odeprzeć miał odwetową wyprawę cesarza Konrada II na Połabie (1029). Część badaczy przyjmuje też, że w 1030 roku Mieszko II ponownie przeprowadził zwycięską ofensywę przeciw Saksonii.
W tym samym czasie król próbował również uciszyć narastającą opozycję. Na jej czele stanęli dwaj jego bracia: Bezprym i Otton. Gdy dotarła do nich wiadomość o śmierci ojca, pierwszy z nich wrócił do kraju z Włoch i zażądał od Mieszka II swojej „działki” z ojcowizny. Bardzo możliwe, że podobne roszczenia zgłosił także Otton.
Wszczęty przez Bezpryma bunt ostatecznie zakończył się niepowodzeniem. Nie wiadomo dokładnie, jak przebiegały wydarzenia — źródła milczą o szczegółach. Znany jest natomiast finał: zarówno Bezprym, jak i Otton opuścili Polskę i udali się na Ruś (krótką relację z tego epizodu pozostawił w swojej kronice kapelan cesarski Wipon). Władza Mieszka II — przynajmniej na ten moment — pozostawała niezachwiana.
Sojusz Rusinów i Niemiec przeciw Polsce
Bezprym nie potrafił pogodzić się z wygnaniem. Najpewniej już od pierwszych dni przymusowego pobytu na Rusi układał w myślach plan zemsty. Sam jednak nie miał dość siły, by zmusić brata do jakichkolwiek ustępstw, dlatego postanowił sięgnąć po wsparcie kniazia kijowskiego Jarosława Mądrego. Ten zgodził się działać w imieniu rozgoryczonego Piasta — rzecz jasna nie bez oczekiwania konkretnej zapłaty.
Chcąc maksymalnie zwiększyć swoje szanse w nadchodzącym starciu z Mieszkiem II, Bezprym wysłał na dwór Konrada II Ottona posłańca z propozycją: niech Niemcy uderzą na Polskę od zachodu, a wtedy Rusini łatwiej przeprowadzą własną ofensywę. Cesarz nie potrzebował długich narad, by zaakceptować ten scenariusz. Tak narodził się sojusz rusko-niemiecki. Pierwszy rozbiór Polski stał się faktem!
Kampanię przeprowadzono w 1031 roku i niemal wszystko potoczyło się dokładnie według wcześniejszych ustaleń. Mieszko II został postawiony pod ścianą i w praktyce nie miał pola manewru. Najpierw musiał uznać zwierzchność cesarza, a chwilę później także kniazia ruskiego, który zajął przygraniczne Grody Czerwieńskie. Niedługo potem Bezprym przejął kontrolę nad Wielkopolską i to on rozdawał karty. W ten sposób kilkuletnie rządy drugiego króla Polski dobiegły końca.
Krwawe rządy Bezpryma i jego upadek
Jeszcze bardziej ulotne okazały się rządy Bezpryma. Przekazy z epoki podpowiadają, że nowy władca Polski brutalnie rozprawił się z przeciwnikami — przede wszystkim z ludźmi wiernymi Mieszkowi II. Nie da się dziś ustalić, ilu skazano na śmierć podczas czystek, a ilu trafiło do więzień i lochów. Jedno wydaje się jednak prawie pewne: skala represji musiała być znaczna, bo w przeciwnym razie wieść o nich najpewniej nie przetrwałaby w źródłach.
Takie działania Bezpryma nie mogły pozostać bez odpowiedzi. Prześladowani musieli reagować szybko, bo każda zwłoka groziła im całkowitym rozbiciem i utratą resztek wpływów. Z dzisiejszej perspektywy logika postępowania syna Chrobrego wydaje się prosta: chciał utrzymać władzę, zdobywaną z trudem, więc dążył do fizycznego usunięcia zarówno potencjalnych, jak i realnych rywali.
Wynika z tego, że Bezprym kierował się zasadą, iż cel usprawiedliwia środki. Nie sposób rozstrzygnąć, czy ktoś układał z nim kolejne intrygi, czy też wszystkim sterował samodzielnie (co najwyżej przy wsparciu wąskiego grona doradców). Bardziej prawdopodobne wydaje się to drugie, bo ograniczając liczbę wtajemniczonych, zmniejszał ryzyko zdrady — a przed nią, jak można sądzić, obawiał się szczególnie mocno.
I rzeczywiście: lęki Bezpryma nie wzięły się znikąd. Ostatecznie ktoś targnął się na jego życie — stało się to wiosną 1032 roku. Część badaczy dopuszcza możliwość, że do jego śmierci mógł przyczynić się sam Mieszko II, ale brak źródeł, które wprost potwierdzałyby taki scenariusz. Pewne jest natomiast, że to właśnie syn Emnildy najbardziej skorzystał na zgonie starszego brata: przejął władzę w Polsce i utrzymał ją do 1034 roku.
Źródła:
- Balzer O., Genealogia Piastów, wstęp J. Tęgowski, Kraków 2005.
- Borawska D., Ile wypraw Mieszka II na Saksonię?, [w:] Wieki średnie, Prace ofiarowane Tadeuszowi Manteufflowi w 60 rocznicę urodzin, kom. red. A. Gieysztor, M. H. Serejski, S. Trawkowski, Warszawa 1962.
- Dobosz J., Bezprym, [w:] Słownik władców polskich, Poznań 1997.
- Dowiat J. Bezprym, [w:] Lexikon des Mittelalters 2 (1983).
- Duch W., Bezprym – okrutny i zapomniany „pierwszy zdrajca Polski” [https://historia.org.pl/2020/05/09/bezprym-okrutny-i-zapomniany-pierwszy-zdrajca-polski; dostęp: 14.11.2020].
- Giesztor A., Mieszko II Lambert, [w:] Polski Słownik Biograficzny 21 (1976).
- Górczak Z., Bunt Bezpryma jako początek tzw. reakcji pogańskiej w Polsce. Na marginesie koncepcji G. Labudy, [w:] Nihil superfluum esse, Studia z dziejów średniowiecza ofiarowane profesor Jadwidze Krzyżaniakowej, red. J. Strzelczyk, J. Dobosz, Poznań 2000.
- Jasiński K., Rodowód pierwszych Piastów, posłowie T. Jasiński, Poznań 2004.
- Kowalski M. D., Bezprym, [w:] Piastowie, Leksykon biograficzny, red. S. Szczur, K. Ożóg, Kraków 1999.
- Labuda G., Mieszko II, król Polski (1025-1034). Czasy przełomu w dziejach państwa polskiego, Kraków 1992.
- Lang H. J., The Fall of the Monarchy of Mieszko II Lambert, „Speculum” 49 (1974).
- Pietras Z. S., Mieszko II 990-1034, Warszawa 1972.
- Pospieszyńska A., Mieszko II a Niemcy, „Roczniki Historyczne” 14 (1938).
- Rosik S., Bolesław Chrobry i jego czasy, Wrocław 2001.
- Rosik S., Mieszko II Lambert i jego czasy, Wrocław 2001.
- Stefański M., Bezprym bolesławowic – czy na pewno zdrajca? Spór o postawę pierworodnego syna Bolesława Chrobrego, „Mediewista” 15-16 (2014).
- Strzelczyk J., Bolesław Chrobry, Poznań 2003.
- Syty S., Mieszko II czy Bezprym mnichem u św. Romualda?, [w:] Nihil superfluum esse, Studia z dziejów średniowiecza ofiarowane profesor Jadwidze Krzyżaniakowej, red. J. Strzelczyk, J. Dobosz, Poznań 2000.
- Śliwiński B., Bezprym. Pierworodny syn pierwszego króla Polski (986-zima/wiosna 1032), Kraków 2014.
- Zientara B., Mieszko II, [w:] Poczet królów i książąt polskich, red. A. Garlicki, Warszawa 1984.