Kazimierz Wielki zlekceważył jeden wypadek. Kilka tygodni później już nie żył
W 1370 roku Polska pożegnała Kazimierza Wielkiego – władcę, którego decyzje na zawsze odcisnęły piętno na średniowiecznym królestwie. Jego odejście nie było zwykłym finałem panowania, lecz momentem, który uruchomił lawinę pytań, niepokoju i politycznych napięć. Co naprawdę wydarzyło się w ostatnich dniach monarchy? Jakie okoliczności doprowadziły do jego śmierci – i dlaczego jej konsekwencje okazały się tak dalekosiężne? Za chwilę poznasz kulisy wydarzeń, które wstrząsnęły Polską i przesądziły o losie dynastii Piastów.
- Kazimierz Wielki: młodość i polityka
- Jak zmarł Kazimierz Wielki w 1370 roku
- Kazimierz Wielki: zjazd królów i reformy
Kazimierz Wielki: młodość i polityka
Kazimierz III przyszedł na świat 30 kwietnia 1310 roku jako syn księcia Władysława Łokietka. Jego matką była księżna Jadwiga, córka Bolesława Pobożnego – księcia kaliskiego. Po śmierci starszych braci, Stefana i Władysława, Kazimierz pozostał jedynym dziedzicem władzy książęcej. Gdy w 1320 roku Łokietek został koronowany, młody Kazimierz stał się naturalnym kandydatem do objęcia tronu w przyszłości. Starsze siostry – Kunegunda i Elżbieta – szybko wydano za mąż, a Elżbieta została królową Węgier jako żona Karola Roberta. Źródła nie zachowały wielu szczegółów z dzieciństwa przyszłego króla Polski, co tylko podkreśla, jak mało wiemy o jego najwcześniejszych latach.
Mając 15 lat, syn Łokietka ożenił się. Aldona Anna Giedyminówna, z którą książę Kazimierz spędził 14 lat, stała się gwarancją trwałego porozumienia między Królestwem Polskim a Litwą. Późniejsze małżeństwa ich córek, Elżbiety i Kunegundy, wzmacniały wcześniej wypracowane układy polityczne – m.in. potwierdzenie pokoju kaliskiego z krzyżakami (1343 r.) oraz porozumienie z Marchią Brandenburską (1344 r.) – wymierzone przeciwko Luksemburgom. Do antyluksemburskiej koalicji, obok Polski, dołączyły Węgry, cesarz Ludwik, Brandenburgia oraz śląski książę Bolko świdnicki. W biografii władcy pojawiają się też wzmianki o jego kolejnych małżeństwach oraz relacjach pozamałżeńskich.
Do najważniejszych wydarzeń, w czasie rządów Kazimierza Wielkiego, należą:
- 19 listopada 1335 rok – zjazd w Wyszehradzie z udziałem władców Polski, Czech oraz Węgier. Ustalono wówczas, że Zakon zwróci Polsce Kujawy i ziemię dobrzyńską, natomiast Pomorze miało pozostać przy Zakonie jako wiekuista jałmużna polskiego króla. Na zjeździe zawarto również pokój z Janem Luksemburskim,
- 9 lutego 1339 roku Kazimierz Wielki uznał przynależność Śląska do Czech. W 1345 roku, podczas wojny z Luksemburgami o Śląsk, wojska czeskie podeszły pod Kraków. Ostatecznie pokój podpisano w Namysłowie w 1348 roku,
- 1343 rok – zawarcie układu w Kaliszu, który miał zabezpieczyć granice Polski w relacjach z Zakonem. Wyznaczono też szlaki handlowe dla kupców krzyżackich, prowadzące przez Królestwo Polskie na Śląsk, Ruś oraz na Węgry,
- 1349 rok – wojna z Rusią, która umocniła wpływy Kazimierza Wielkiego na Rusi Halickiej i przyniosła opanowanie części Wołynia. W 1350 roku w Budzie podpisano porozumienie z królem Węgier Ludwikiem – Ruś miała stać się własnością Piasta. Kolejne wyprawy odbyły się w 1351 oraz 1352 roku. Układ polsko-litewski przyznawał Ruś Czerwoną królowi Polski, natomiast Wołyń pozostawał w rękach książąt litewskich, niezależnie od roszczeń Węgier.
Jak zmarł Kazimierz Wielki w 1370 roku
Podkanclerzy Janko z Czarnkowa, który towarzyszył królowi, zostawił relację z dramatycznych zdarzeń późnego lata 1370 roku. 8 września sześćdziesięcioletni monarcha dotarł do swojej rezydencji w Przedborzu na Kielecczyźnie. Lubił to miejsce szczególnie, bo okoliczne lasy pełne były jeleni, a polowania należały do jego ulubionych zajęć. Duchowni próbowali odwieść go od wyprawy — termin wypadał w święto Narodzenia Marii Panny — lecz król dał się przekonać dworzanom. Dzień później, podczas pogoni za zwierzyną, koń się potknął i zrzucił władcę; upadek skończył się złamaniem nogi w goleni.
Choroba Kazimierza Wielkiego ciągnęła się niemal przez miesiąc. Udało się zbić gorączkę, lecz po kąpieli znów gwałtownie wzrosła. Najpewniej król się przeziębił, co przerodziło się w zapalenie płuc, a nadworni medycy nie potrafili zatrzymać pogarszającego się stanu. Nie pomagał też charakter samego władcy. Kazimierz III, wbrew zaleceniom, jadł ponad miarę, a dręczony wysoką temperaturą wypił zimną wodę i miód. Wycieńczający powrót do Krakowa, z wieloma postojami, przeciągnął się aż do 30 października. Część drogi monarcha przebył na wozie ciągniętym przez ludzi. 3 listopada podyktował ostatnią wolę. Kazimierz Wielki zmarł o świcie, we wtorek 5 listopada 1370 roku.
Testament Kazimierza Wielkiego, który nie doczekał się legalnego syna, koncentrował się na ukochanym, adoptowanym wnuku — Kazimierzu. To jemu przypadły ziemie sieradzka i dobrzyńska, kasztelanie kruszwicka oraz bydgoska, a także zamki w Wałczu, Kruszwicy, Bydgoszczy i Wielatowie. Kaźko miał rządzić tymi dobrami jako lennik Ludwika I Andegaweńskiego, króla Węgier i Polski, a po śmierci Ludwika — zostać ogłoszony królem. Los potoczył się jednak inaczej: planów nie udało się zrealizować, testament Kazimierza podważono, a Kaźko słupski wkrótce zmarł — przeżył dziada zaledwie o 7 lat. Wraz z tym wydarzeniem wygasła główna królewska linia Piastów. Żona, Jadwiga żagańska, oraz trzy córki otrzymały kosztowności, drogie tkaniny, srebrne i złote naczynia. Król nie zapomniał też o synach naturalnych ukochanej faworyty Cudki i uwzględnił w testamencie swoich współpracowników. Hojne zapisy trafiły do katedr: krakowskiej, poznańskiej i gnieźnieńskiej. A może zainteresuje cię także ten artykuł o dzieciach Kazimierza Wielkiego?
Kazimierz Wielki: zjazd królów i reformy
Rządy Kazimierza Wielkiego, jego konsekwentna polityka i decyzje podejmowane na arenie międzynarodowej wyraźnie podniosły prestiż Królestwa Polskiego. Najlepszym potwierdzeniem tej pozycji był zjazd królów w Krakowie w 1364 roku. Podczas międzynarodowych obrad dyskutowano o planach krucjaty przeciw Turkom. Do polskiej stolicy przybyli m.in. cesarz i król Czech Karol IV, król Węgier Ludwik, margrabia brandenburski, król Danii Waldemar IV oraz król Cypru. Obok Kazimierza Wielkiego w spotkaniu uczestniczyli również książęta mazowieccy i śląscy – wśród aktywnych uczestników wymienia się choćby Bolka świdnickiego. Barwny opis wystawnej uczty i kosztownych darów, jakimi polski król obdarował gości, zachował się w „Historii Polski” spisanej przez piętnastowiecznego kronikarza Jana Długosza. Z czasem to głośne wydarzenie obrosło legendą.
Za panowania Kazimierza terytorium Polski zwiększyło się z 115 000 km kwadratowych do 270 000 km kwadratowych. Państwo Kazimierza Wielkiego miało charakter wielokulturowy i było zróżnicowane etnicznie: obok Polaków żyli tu Rusini i Niemcy, a także coraz liczniejsi Żydzi, natomiast na Rusi również Ormianie. Mieszkańców obejmowało prawo, które działało niezależnie od wyznania oraz języka, jakim posługiwali się na co dzień.
W 1364 roku Kazimierz Wielki powołał w Krakowie uczelnię wzorowaną na uniwersytetach włoskich. Polski uniwersytet tworzyły wydziały prawa, medycyny oraz nauk wyzwolonych. Studenci otrzymali szerokie przywileje, włącznie z prawem wyboru profesorów.
Król Kazimierz uporządkował też handel solą, który w XIV wieku miał ogromne znaczenie – polska sól trafiała na Pomorze Gdańskie, na Ruś, na Śląsk i na Węgry. Dochody z krakowskich żup stanowiły istotną część wpływów monarchy. Poza solą wydobywano również żelazo i ołów. Górnicy, hutnicy oraz ich rodziny zostali objęci opieką państwa.
Kazimierz Wielki zapisał się w pamięci jako sprawny gospodarz i cierpliwy budowniczy. Wznosił zamki i świątynie, a miasta wzmacniał murami obronnymi. Murowane budowle stawały się trwałymi punktami oporu. Nowe zamki ułatwiały bezpieczne podróże kupcom, a jednocześnie mieściły grodzkie sądy. Rozbudowano i ozdobiono Wawel, który wyrósł na reprezentacyjną siedzibę polskiego władcy.
Źródła:
- M. K. Barański, Dynastia Piastów w Polsce, PWN, Warszawa 2006.
- T. Manteuffel, Historia powszechna. Średniowiecze, PWN, Warszawa 2002.
- J. Wyrozumski, Kazimierz Wielki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1982.
- P. Jasienica, Polska Piastów, PIW, Warszawa 1985.
- A. Klubówna, Ostatni z wielkich Piastów, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1976.
- https://pl.wikisource.org/wiki/Kronika_Jana_z_Czarnkowa/Całość