Żona publicznie oskarżyła go o impotencję. Polski książę próbował kuracji z węży i żab
Większość Polaków nie potrafiłaby dziś powiedzieć, kim był Leszek Czarny — a to przecież przyrodni brat człowieka, który przeszedł do historii jako zjednoczyciel kraju: Władysława Łokietka. Mało kto pamięta, że ten książę przez blisko dekadę rządził Krakowem i sam mierzył wysoko, snując plany, które mogły odmienić losy Polski. Dlaczego więc to nie jego imię widnieje w podręcznikach na pierwszym planie? Co naprawdę wydarzyło się w czasie jego rządów i jaką grę prowadził w kraju oraz poza jego granicami?
- Leszek Czarny: pochodzenie i przydomek
- Leszek Czarny odpiera najazd na Sandomierz
- Najazd Jaćwingów i odwet Litwinów
- Najazd Tatarów 1287–1288 i obrona Polski
- Bunty przeciw Leszkowi Czarnemu w Krakowie
- Śmierć i dziedzictwo Leszka Czarnego
Leszek Czarny: pochodzenie i przydomek
Leszek Czarny urodził się najpewniej między 1240 a 1242 rokiem. Jego ojcem był książę kujawski Kazimierz Konradowic, a matką Konstancja — córka śląskiego księcia Henryka Pobożnego, który zginął w dramatycznych okolicznościach podczas walk z najazdem mongolskim w 1241 roku.
Przydomek „Czarny” („Niger”) pojawia się w źródłach dopiero na początku XIV wieku, w „Kronice Dzierzwy”. Najczęściej tłumaczy się go ciemnym kolorem włosów Leszka, choć wśród badaczy nie ma w tej sprawie pełnej zgody.
Po śmierci matki w 1257 roku Leszek Czarny, wraz z młodszym bratem Siemomysłem, popadł w spór z ojcem. Kazimierz nie pozostał długo w żałobie i poślubił opolską księżniczkę Eufrozynę (późniejszą matkę Władysława Łokietka), co tylko zaostrzyło napięcia. W efekcie buntu z 1261 roku Leszek otrzymał od ojca w zarząd księstwo sieradzkie. W jego działaniach wspierali go m.in. Bolesław Pobożny, książę wielkopolski, oraz Bolesław V Wstydliwy, książę krakowsko-sandomierski.
Gdy Kazimierz zmarł w 1267 roku, Leszek Czarny przejął księstwo łęczyckie. Następnie w 1273 roku, z nadania Bolesława Pobożnego, objął również księstwo inowrocławskie. Rządy w Inowrocławiu trwały jednak krótko — po zjeździe w Lądzie w 1278 roku zdecydował się przekazać całe księstwo Siemomysłowi.
Jeszcze jako książę łęczycki Leszek Czarny poślubił Gryfinę, córkę bana Maczwy i Slawonii Rościsława. Uroczystości ślubne odbyły się w 1265 roku. Po kilku latach małżeństwa Gryfina oskarżyła księcia o impotencję, co doprowadziło do jawnego konfliktu, zakończonego dopiero w 1275 roku. W tym okresie Leszek próbował leczyć się u jednego z najbardziej znanych ówczesnych medyków — Mikołaja z Polski. Lekarz zalecał mu m.in. specyficzną kurację z udziałem węży i żab, lecz nie przyniosła ona efektu. Ostatecznie Leszek Czarny zmarł bezpotomnie, nie pozostawiając po sobie żadnych dzieci.
Leszek Czarny odpiera najazd na Sandomierz
Pod koniec 1279 roku, wypełniając ostatnią wolę zmarłego w tym czasie księcia Bolesława Wstydliwego, Leszek Czarny objął władzę w Krakowie. Nie minęło wiele czasu, a na początku rządów w ziemi krakowskiej musiał stawić czoła groźnemu najazdowi księcia halickiego Lwa Daniłowicza, który, wspierany przez Litwinów i Tatarów, uderzył na Sandomierz.
Zaakowane miasto nie poddało się łatwo i z determinacją odpierało napastników. Gdy Leszek Czarny usłyszał o ruskiej wyprawie, błyskawicznie zebrał około 600 zbrojnych i wyruszył przeciw znacznie liczniejszym siłom przeciwnika. Dopadł ich pod Gożlicami 23 lutego 1280 roku i właśnie tam rozgromił najeźdźców.
Zaledwie kilka tygodni później książę Leszek ruszył z odwetem, a wyprawa zaprowadziła go aż pod sam Lwów. Po drodze zdobył obfite łupy i dotkliwie spustoszył okoliczne ziemie.
Najazd Jaćwingów i odwet Litwinów
Dwa lata później, w 1282 roku, na państwo Leszka Czarnego spadło kolejne poważne zagrożenie: najazd bałtyckich Jaćwingów. Po splądrowaniu ziemi lubelskiej zaczęli wycofywać się w stronę własnych siedzib, wioząc ze sobą ogromne zdobycze.
Nie zdołali jednak wrócić bezpiecznie. W miejscu, którego dziś nie potrafimy dokładnie wskazać — gdzieś między Narwią a Niemnem — dopadła ich jazda Leszka Czarnego i w zaciętej, krwawej bitwie rozbiła na całej linii. Triumf Polaków miał dalekosiężne skutki: od tej pory wojska jaćwieskie już nigdy więcej nie uderzyły na ziemie swojego sąsiada.
Porażka Jaćwingów ściągnęła jednak odwet ze strony ich pobratymców — Litwinów. Choć nagłe pojawienie się pogan w ziemi sandomierskiej wywołało chwilowe zamieszanie, Leszek Czarny szybko opanował sytuację i unieszkodliwił przeciwnika. Zwyciężył w bitwie pod Równem (na ziemi łukowskiej), skutecznie wykorzystując manewr pozorowanego odwrotu.
Najazd Tatarów 1287–1288 i obrona Polski
Na przełomie 1287 i 1288 roku na południowe ziemie Polski uderzyły wojska mongolskie (tatarskie), wsparte przez oddziały ruskie. Badacze przyjmują, że najeźdźcy mogli dysponować około 30-tysięczną armią, podczas gdy Leszek Czarny był w stanie wystawić najwyżej 15 000 zbrojnych. Taka dysproporcja zmuszała księcia krakowskiego do ostrożnej strategii: zamiast ryzykować rozstrzygającą bitwę, w której łatwo mógłby ponieść druzgocącą klęskę, starał się unikać starć na pełną skalę.
Mimo trudnych warunków siły Leszka Czarnego w starciach z Tatarami wypadły łącznie korzystnie. Udało się obronić miasta oblegane przez przeciwnika, w tym Sandomierz i Kraków, co miało kluczowe znaczenie dla dalszego przebiegu wyprawy. Sam Leszek, prowadząc niewielki oddział, ruszył do króla węgierskiego Władysława IV, prosząc o pomoc — i ostatecznie zdołał ją uzyskać.
Mongołowie, dostrzegając, że potencjał obrońców szybko rośnie, zdecydowali się na odwrót z Polski. Podobnie jak w trakcie wcześniejszych najazdów (1241 i 1259), zostawili po sobie spalone osady, zgliszcza i ruiny. Paradoksalnie jedynym trwałym „zyskiem” tej tragedii było to, że za panowania Leszka Czarnego nie odważyli się już ponownie uderzyć na ziemie piastowskie.
Bunty przeciw Leszkowi Czarnemu w Krakowie
Leszek Czarny, poza odpieraniem zagrożeń z zewnątrz, niemal do ostatnich lat życia musiał też nieustannie mierzyć się z ambicjami krajowej opozycji. Już w 1280 roku doszło do ostrego sporu z biskupem krakowskim Pawłem z Przemankowa. Finalnie to duchowny wyszedł z tego starcia obronną ręką, choć wcześniej książę kazał go na krótko uwięzić i przewieźć do Sieradza. Po uwolnieniu biskupa Leszek wypłacił Pawłowi odszkodowanie liczone w kilku tysiącach grzywien oraz ponownie potwierdził przysługujące mu przywileje immunitetowe.
Gdy konflikt z biskupem Pawłem jeszcze trwał, przeciw rządom Leszka Czarnego wystąpiło również rycerstwo (1282). Ruchem tym kierował wojewoda sandomierski Janusz z wpływowego rodu Starżów. Na szczęście dla księcia, szybko zorientował się w sytuacji i zdusił bunt w zarodku, zanim zdążył on rozlać się szerzej.
Nie upłynęły nawet trzy lata (1285), a książę krakowski znów musiał stawić czoła przeciwnikom. Tym razem na czele opozycji stanęli kasztelan krakowski Janusz, wojewoda krakowski Żegota oraz wojewoda sandomierski Otton (również ze Starżów). Zbuntowani możni postanowili oddać tron krakowski księciu czerskiemu Konradowi II, któremu udało się przejąć kontrolę nad niemal całą ziemią krakowską.
Seria powodzeń buntowników sprawiła, że władza Leszka Czarnego w Krakowie dosłownie zawisła na włosku. Ostatecznie jednak zwycięstwo przypadło synowi Kazimierza Konradowica: po sprowadzeniu posiłków z Węgier rozbił on przeciwników pod Bogucicami nad Rabą. Po klęsce Konrad czerski uszedł do swojej dzielnicy, a możnowładcy, którzy go poparli, stracili zajmowane urzędy.
Śmierć i dziedzictwo Leszka Czarnego
Leszek Czarny zmarł 30 września 1288 roku w Krakowie. Przyjmuje się, że książę padł ofiarą zarazy, która w tamtym czasie pustoszyła ziemie polskie. Jego szczątki złożono w krakowskim kościele dominikanów pw. św. Trójcy.
Leszka przeżyła żona, Gryfina. Po śmierci męża trafiła do klasztoru klarysek w Starym Sączu, gdzie przez pewien okres pełniła nawet funkcję przeoryszy. Około 1300 roku przeniosła się do Czech; tam zmarła mniej więcej w 1309 roku. Księżnę pochowano w klasztorze klarysek w Pradze.
Jeden z benedyktynów, układając epitafium Leszka Czarnego, zapisał: „Odszedł dostojny pan, wzrosły z czystego nasienia […] rzadko widziałem kogoś jemu podobnego. Był mężem łaskawym, księciem wielkim, nazywany Leszkiem. Odebrany nam spoczywa błogosławiony w grobowcu”.
W dzisiejszej historiografii panowanie Leszka Czarnego najczęściej oceniane jest korzystnie. Nie ulega wątpliwości, że był sprawnym wodzem. H. Samsonowicz wskazywał jednak, że jako polityk nie należał raczej do szczególnie wybitnych. Trudno natomiast odmówić księciu odwagi — to właśnie dzięki niej utrzymał władzę w dzielnicy krakowskiej i zdołał pokonać wielu przeciwników.
Badacze widzą w Leszku Czarnym również jednego z tych, którzy przecierali szlak ku zjednoczeniu podzielonego na dzielnice państwa polskiego. Jak zauważa P. Żmudzki, „niewątpliwą zasługą księcia było podjęcie i spopularyzowanie ideologii zjednoczeniowej […]. Książę nie ustawał w wysiłkach, by zachęcić możnych i rycerstwo do idei scalania Królestwa, promując jednocześnie Kraków jako ośrodek konsolidacji ziem polskich”.
Źródła:
- Barański Marek Kazimierz, Dynastia Piastów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.
- Chmiel Lech, Leszek Czarny 1240-1288, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1978.
- Gomółka Marcin Juliusz, O bitwie pod Rovnem – kilka uwag, „Rocznik Lubelski” 45 (2019).
- Jaros Łukasz, Działalność militarna księcia krakowskiego, sandomierskiego i sieradzkiego w latach 1279-1288, „Z Dziejów Regionu i Miasta” 5 (2014).
- Jędrzejewska Patrycja, Leszek Czarny i Gryfina. Skandal polityczny czy obyczajowy? Karta z dziejów stosunków polsko-węgierskich i polsko-czeskich w II połowie XIII wieku, [w:] Polska i sąsiedzi na przestrzeni wieków. Prace słupskich doktorantów historii, t. 1, red. Wojciech Skóra, Agnieszka Teterycz-Puzio, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, Słupsk 2017.
- Rosik Stanisław, Wiszewski Przemysław, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2006.
- Prokop Krzysztof Rafał, Odkrycie grobu księcia Leszka Czarnego w krakowskim kościele dominikanów w 1856 roku, „Rocznik Krakowski” 71 (2005).
- Samsonowicz Henryk, Leszek Czarny, [w:] Poczet królów i książąt polskich, red. Andrzej Garlicki, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1980.
- Teterycz-Puzio Agnieszka, Na rozstajnych drogach. Mazowsze a Małopolska w latach 1138-1313, Wydawnictwo Naukowe Akademii Pomorskiej, Słupsk 2012.
- Żmudzi Paweł, Studium podzielonego Królestwa – książę Leszek Czarny, Wydawnictwo „Neriton”, Warszawa 2000.