Weszła na Mount Everest mimo śmiertelnej choroby. Prawdziwa cena, jaką zapłaciła Wanda Rutkiewicz
W ciągu niespełna półtora roku, między październikiem 1978 a lutym 1980 roku, polscy himalaiści dwukrotnie zapisali się na kartach światowego alpinizmu, zdobywając najwyższy szczyt świata. Ich górskie sukcesy do dziś są uznawane są za jedne z najbardziej spektakularnych osiągnięć w historii tej dyscypliny.
Pierwsza Polka, pierwsza Europejka
W poniedziałek 16 października 1978 roku, około 7:30, Wanda Rutkiewicz wyruszyła z obozu IV na Przełęczy Południowej. Na szczyt weszła z trzema Europejczykami z wyprawy Herrligkoffera (Sigim Hupfauerem, Wilhelmem Klimkiem i Szwajcarem Robertem Allenbachem) oraz z trzema szerpami. Została trzecią kobietą na świecie po Junko Tabei i Phantog, które weszły w 1975 roku, i pierwszą Europejką. W relacji dla PZA podała, że stała na szczycie około 14:00, po ok. sześciu i pół godzinach wspinaczki; w części polskich publikacji pojawia się godzina 13:45.
Wyzwanie było tym większe, że Rutkiewicz wspinała się mimo anemii. Jak wynika z jej biografii, zabierała ze sobą zastrzyki z żelazem, by utrzymać wystarczający poziom hemoglobiny i nie stracić przytomności podczas ataku szczytowego. Symboliczny zbieg okoliczności sprawił, że tego samego dnia w Rzymie konklawe wybrało na papieża kardynała Karola Wojtyłę. Osiem miesięcy później, podczas pierwszej pielgrzymki do Polski, papież spotkał się z Rutkiewicz, a ona podarowała mu oprawiony w srebro kamień przywieziony ze szczytu Everestu.
Zanim Rutkiewicz zdobyła Everest, miała za sobą już szereg znaczących osiągnięć wspinaczkowych. W 1968 roku, wraz z Haliną Krüger-Syrokomską, dokonała pierwszego kobiecego przejścia wschodniego filaru Trollryggenu w Norwegii, a w 1975 roku, w składzie mieszanym z Alison Chadwick-Onyszkiewicz, Januszem Onyszkiewiczem i Krzysztofem Zdzitowieckim, weszła na dziewiczy wówczas szczyt Gaszerbrum III w Karakorum. Przed karierą wspinaczkową uprawiała wyczynowo lekkoatletykę i siatkówkę, była też powołana do szerokiej kadry olimpijskiej na igrzyska w Tokio w 1964 roku.
Sukces na Evereście otworzył jej drogę do dalszej kariery w górach najwyższych. W sumie zdobyła osiem z czternastu ośmiotysięczników świata, w tym w 1986 roku, jako pierwsza kobieta w historii, K2 – górę uznawaną za technicznie trudniejszą i bardziej niebezpieczną od samego Everestu. Zaginęła 12 maja 1992 roku podczas próby zdobycia Kanczendzongi w Nepalu. Za oficjalną datę jej śmierci przyjmuje się 13 maja 1992 roku.
Wyścig z żywiołem
Nieco ponad rok później, 17 lutego 1980 roku, kolejni polscy himalaiści dokonali osiągnięcia o zupełnie innym charakterze – nie chodziło już o „pierwsze polskie” wejście, ale o coś, czego nikt na świecie wcześniej nie dokonał: zimowe zdobycie Mount Everestu. Tego dnia o godzinie 14:25 czasu nepalskiego (tuż przed dziesiątą czasu polskiego) na szczycie stanęli Leszek Cichy, dwudziestoośmioletni inżynier geodeta z Warszawy, oraz Krzysztof Wielicki, trzydziestoletni inżynier elektronik z Wrocławia. Cichy był setną osobą w historii, która stanęła na szczycie Everestu, a Wielicki – sto pierwszą.
Za organizacją wyprawy stał Andrzej Zawada, prekursor zimowego himalaizmu, który pomysł zimowego wejścia na Everest zaczął forsować w nepalskim Ministerstwie Turystyki już w 1977 roku. Formalną zgodę władz Nepalu na taką wyprawę – pierwszą tego typu w historii – Polacy uzyskali dopiero 22 listopada 1979 roku, co samo w sobie było przełomem dyplomatycznym, otwierającym drogę zimowemu himalaizmowi jako odrębnej dyscyplinie. Dwudziestoosobowa wyprawa narodowa dotarła pod Everest na początku stycznia 1980 roku.
Warunki, z jakimi zmierzyli się uczestnicy, były skrajnie trudne. Huraganowe wiatry wielokrotnie niszczyły obozy wysokogórskie, a licząca początkowo dwadzieścia osób grupa topniała z tygodnia na tydzień. Na początku lutego w akcji górskiej brało udział już tylko kilku śmiałków. Kończyło się też zezwolenie na wyprawę, co narzuciło na zespół ogromną presję czasu. Pierwszej próby zdobycia szczytu podjęli się sam Andrzej Zawada wraz z Ryszardem Szafirskim, docierając do wysokości 8150 metrów, nie zdobywając wierzchołka.
Decydujący atak szczytowy Cichy i Wielicki rozpoczęli 16 lutego, wyruszając przy dobrej pogodzie do obozu IV na Przełęczy Południowej. Następnego dnia po ponad siedmiu godzinach wspinaczki stanęli na szczycie. Pierwsze słowa, jakie popłynęły z krótkofalówki do bazy, gdzie z napięciem czekał Zawada i reszta ekipy, brzmiały: „Halo, baza! Halo, Andrzej! Czy nas słyszycie?” – po czym obaj razem krzyknęli do słuchawki, że są na szczycie Everestu. Nagranie tej rozmowy trafiło później na antenę Polskiego Radia i na stałe zapisało się w historii polskiego himalaizmu.
Zimowe zdobycie Everestu przez Cichego i Wielickiego pozostaje osiągnięciem wyjątkowym nawet w skali światowej – po Polakach na szczycie tej góry w warunkach zimowych stanęło zaledwie kilku innych himalaistów: trzech Japończyków oraz dwóch Koreańczyków, a ostatnie skuteczne zimowe wejście miało miejsce w 1993 roku. Sukces sprawił, że Polska na kolejne lata zyskała miano potęgi zimowego himalaizmu, otwierając erę zdobywania kolejnych ośmiotysięczników zimą przez polskich wspinaczy. Później ten sam Krzysztof Wielicki został piątym himalaistą w historii, który zdobył wszystkie czternaście ośmiotysięczników świata (tak zwaną Koronę Himalajów i Karakorum).
Dwie drogi, jeden cel
Osiągnięcia Rutkiewicz i uczestników wyprawy Zawady różniły się charakterem. Pierwsze było przełomem indywidualnym i symbolicznym, przecierającym szlak kobietom w dyscyplinie zdominowanej wówczas przez mężczyzn. Drugie było zbiorowym, precyzyjnie zaplanowanym wyczynem zespołowym, otwierającym zupełnie nowy rozdział światowego himalaizmu zimowego.
Jest jednak coś, co łączy obydwa wydarzenia: sprawiły, że na świecie mówiono o Polakach jako ludziach sukcesu, oba też wymagały przełamania granic uznawanych wcześniej za nieprzekraczalne, i na trwałe wpisały Polskę na mapę światowego alpinizmu wysokogórskiego.
Źródła
- https://www.himalayanclub.org/hj/36/7/the-german-french-mount-everest-expedition-1978/
- https://geekweek.interia.pl/historia/news-mount-everest-wanda-rutkiewicz-pierwsza-na-szczycie,nId,4794459
- https://polskieradio24.pl/artykul/783742,polacy-jako-pierwsi-na-swiecie-zdobyli-zima-mount-everest
- https://www.pap.pl/aktualnosci/45-lat-temu-leszek-cichy-i-krzysztof-wielicki-jako-pierwsi-zdobyli-zima-mount-everest