Są starsze niż egipskie piramidy i stoją w Polsce. Te niezwykłe grobowce skrywają kujawskie lasy

Opublikowano: 13.10.2026Autor: Stanisław KozłowskiDrukujUdostępnij

Piramidy? Większość z nas widzi oczami wyobraźni piaski Egiptu albo wilgotną dżunglę Ameryki Środkowej. A co, jeśli najstarsze z nich można zobaczyć bez paszportu i dalekiej podróży? Na Kujawach i w Wielkopolsce stoją kamienne grobowce z epoki kamienia, nazywane „polskimi piramidami” — ciche, tajemnicze i zaskakująco bliskie. I to dopiero początek. W kilku dawnych majątkach szlacheckich pasjonaci Egiptu kazali wznieść własne grobowce w charakterystycznym, piramidalnym kształcie. Jakie sekrety kryją te miejsca i gdzie dokładnie ich szukać? Za chwilę poznasz historie polskich piramid i konkretne tropy, które zaprowadzą cię prosto do nich.

1. Polskie piramidy na Kujawach: prawda czy chwyt?
2. Jak wyglądały polskie piramidy sprzed 5500 lat
3. Piramidy wielkopolskie: kurhany epoki brązu
4. Najciekawsze nowożytne piramidy w Polsce
5. Skąd wzięła się moda na piramidy
6. Najciekawsze nowożytne piramidy w Polsce
7. Polskie piramidy z XX wieku i dziś

Polskie piramidy na Kujawach: prawda czy chwyt?

Grobowce sprzed około 5500 lat, nazywane „polskimi piramidami”, można zobaczyć w Gaju Stolarskim, Wietrzychowicach oraz Sarnowie na Kujawach. Kiedy patrzy się na te niepozorne pagórki, trudno od razu dostrzec podobieństwo do monumentalnych budowli znad Nilu. Czy więc hasło „polskie piramidy” to jedynie marketingowy wabik dla turystów? Niekoniecznie. Choć przez lata wybierano stąd kamień, a leśna roślinność skutecznie „wchłonęła” te konstrukcje, kujawskie grobowce wciąż zdradzają cechy, które łączą je z ideą piramid — mimo że wizualnie są dziś zupełnie inne.

Grobowce typu kujawskiego usypywano na planie wydłużonego trójkąta. Tworzono je z ziemi i dodatkowo umacniano dużymi blokami kamiennymi. Co ciekawe, całość orientowano zgodnie z osią wschód–zachód. Choć są znacznie skromniejsze niż dzieła egipskich budowniczych, stanowią mocny ślad po zaskakująco dobrze zorganizowanej społeczności. Najpewniej wykorzystywano proste dźwignie, a sprawna koordynacja pracy musiała być niezbędna. Sama orientacja względem stron świata sugeruje natomiast, że nie był to przypadek — mogło to wynikać z tradycji, wierzeń lub rytuałów.

Jak wyglądały polskie piramidy sprzed 5500 lat

Jak już pisałam, polskie „piramidy” usypywano z ziemi, a ich konstrukcję wzmacniano kamiennymi blokami. Zwykle miały około 3 metrów wysokości (choć niektóre źródła podają nawet 5 metrów). Największe wrażenie robią jednak rozmiary podstawy: mniej więcej 10 m szerokości i nawet około 100 m długości.

W takich grobowcach chowano osoby o szczególnym znaczeniu dla ówczesnej społeczności. Najczęściej byli to mężczyźni, choć archeolodzy natrafili również na pochówek 70-letniej kobiety.

Wciąż wiemy zaskakująco niewiele o ludziach, którzy 5500 lat temu budowali te polskie piramidy. Niedawno, dzięki badaniom z użyciem dronów, odkryto związane z nimi osady. Wszystko wskazuje na to, że zajmowali się przede wszystkim hodowlą bydła, a rolnictwo miało u nich mniejsze znaczenie. Nadal pozostaje jednak jedna z największych zagadek: gdzie grzebano zwykłych członków tej społeczności?

Badacze wiążą budowniczych megalitycznych grobowców z tzw. kulturą pucharów lejkowatych. Jej przedstawiciele tworzyli wysokiej jakości ceramikę, a także narzędzia z kości i krzemienia. (Czekaj-Zastawy A. i in., 2013: s. 197-198) Niestety wciąż nie znamy wystarczająco dobrze całego obrazu życia i obyczajów z tamtego czasu — dlatego turystom pozostaje oglądanie samych grobowców oraz wydobytych artefaktów. Resztę dopowiada już wyobraźnia.

Piramidy wielkopolskie: kurhany epoki brązu

Gdy mowa o prehistorycznych „piramidach” na ziemiach polskich, trudno pominąć tzw. piramidy wielkopolskie. Są one wyraźnie młodsze od grobowców kujawskich i tylko trochę późniejsze niż Wielka Piramida w Gizie. Wznoszono je w epoce brązu, mniej więcej w latach 1700–1500 p.n.e. (kultura unietycka). Tak jak obiekty kujawskie powstały z nasypów ziemi oraz kamieni. To miejsca pochówku osób ważnych dla lokalnej wspólnoty. Piramidy wielkopolskie określa się także mianem kurhanów.

Twórcy tych wielkopolskich kurhanów świetnie orientowali się w metalurgii. Poza miedzią i brązem wykorzystywali również złoto oraz bursztyn. (Zgurecki W.P., 2014: s. 6) Elitę kultury unietyckiej grzebano nie tylko z darami grobowymi, lecz także wraz z końmi.

Warto mieć z tyłu głowy, że był to czas gwałtownych przemian w całej Eurazji. Na Bliskim Wschodzie i w Egipcie coraz powszechniej pojawiają się rydwany. W Chinach zaczyna funkcjonować pismo piktograficzne. Rozkwit przeżywa kultura minojska (pałac w Knossos) oraz państwo Mittani. Czy przypadkowy wędrowiec mógł wówczas „spiąć” ze sobą świat unietycki i np. minojski? Tego nie da się wykluczyć — choć mieszkańcy basenu Morza Śródziemnego zdecydowanie chętniej wybierali szlaki morskie.

Wielkopolskie grobowce, o których mowa, można zobaczyć w okolicach wsi Łęki Małe w Lubuskiem (na mapach Google są oznaczone na północ od zabudowań wsi).

Najciekawsze nowożytne piramidy w Polsce

Nie zaskakuje, że większość nowożytnych „budowniczych” piramid (a przynajmniej ich fundatorów) to osoby, które najpewniej zobaczyły egipskie pierwowzory na własne oczy. Inni do Egiptu nie dotarli, ale słuchali barwnych, pełnych szczegółów relacji podróżników. Poniżej znajdziesz najciekawsze przykłady nowożytnych piramid w Polsce:

• Piramida w Różanowie - Po Pawle Orzechowskim pierwszym fundatorem piramidy był pruski generał i właściciel rożnowskich dóbr August Freiherr von Eben und Brunnen. Piramida w Różanowie na Opolszczyźnie ma 9 m wysokości i miała stanowić nawiązanie do Wielkiej Piramidy w Gizie. Wzniesiono ją w 1780 roku. Interesującym detalem jest to, że projekt przypisuje się autorowi Bramy Brandenburskiej – Karlowi Langhansowi. (Piramidy w Polsce..., 2021, https://www.national-geographic.pl/traveler/artykul/piramidy-w-polsce-ile-ich-jest-i-gdzie-ich-szukac-skad-wziely-sie-polskie-piramidy, dostęp 30.08.2021)
• Piramida barona Friedricha von Fahrenheida w Rapie na Mazurach. To właśnie tutaj w 1811 roku miało zostać złożone ciało jego trzyletniej córki, a później także kolejnych członków rodu von Fahrenheid. Od strony architektonicznej obiekt jest czymś pomiędzy piramidą a kaplicą. Sama podstawa bardziej kojarzy się z katolicką budowlą sakralną na planie czworoboku. Nad wejściem, zwieńczonym łukiem, umieszczono niewielki krzyż. Dopiero ponad tą częścią, na dachu, wznosi się właściwa piramida. Bok kamiennej podstawy przekracza 10 m długości, a całość ma 16 metrów wysokości. Dziś to zadbany obiekt, do którego prowadzi równa droga. Leży ok. 9 km na północ od Bani Mazurskich. Ta piramida przyciąga nie tylko fanów architektury – wokół budowli narosło sporo lokalnych opowieści. Złożone w trumnach ciała rzeczywiście uległy mumifikacji (tak jak przewidywał Fahrenheid), ale podobno brakuje im głów. Według legendy odcięli je okoliczni chłopi, przekonani, że „nienaturalnie” zachowane zwłoki dawnych panów sprowadzają pomór bydła i inne nieszczęścia.
• Piramida w Wągrowcu – równie intrygująca jest budowla położona na drugim krańcu kraju: w Wielkopolsce, na północny zachód od Gniezna. Powstała w 1845 roku z inicjatywy napoleońskiego rotmistrza Franciszka Łakińskiego. Miał on podobno powtarzać, że Polska odzyska niepodległość wtedy, gdy sosny posadzone wokół piramidy przerosną jej wierzchołek. I rzeczywiście – przepowiednia okazała się trafna. Warto dodać, że w pobliżu pochowano także ukochanego konia rotmistrza. Tym samym, być może nieświadomie, Łakiński nawiązał do zwyczaju sprzed ponad 3000 lat. Wspominałam już, że „książąt” z wielkopolskich piramid z epoki brązu również grzebano razem z końmi.

Skąd wzięła się moda na piramidy

Pierwsze rzetelne pomiary Wielkiej Piramidy w Gizie opisał angielski matematyk John Greaves w pracy Pyramidographia (1646). Od początku XVIII wieku do Egiptu zaczęło docierać coraz więcej podróżników z Zachodu. Kraj, pozostający wówczas pod panowaniem Imperium Osmańskiego, przyciągał uwagę niezwykłą przeszłością i pełną zagadek architekturą. Ogromny wpływ na rozwój zainteresowania egiptologią i szerzej pojętym Orientem miała wyprawa Napoleona do Egiptu (1798), a później odnalezienie oraz odczytanie napisów z tzw. Kamienia z Rosetty (1823).

Wkrótce niemal cała Europa zaczęła z coraz większą ciekawością przyglądać się zabytkom i kulturze dawnego afrykańskiego mocarstwa. Wraz z tą falą fascynacji pojawiła się też moda na wznoszenie piramid. Uważano je za znak triumfu nad śmiercią i próbę „oszukania” przemijania. Sam trójkątny zarys piramidy odwoływał się ponadto do symboliki alchemicznej i masońskiej, co dodawało mu aury sekretu i sprawiało, że temat rozpalał wyobraźnię jeszcze mocniej.

Co więcej, w połowie XIX wieku pisarz i wydawca John Taylor oraz astronom Charles Piazzi Smyth spopularyzowali przekonanie, że przy wznoszeniu piramid świadomie zastosowano tzw. złotą proporcję.

Wszystko to przełożyło się na rosnącą popularność „egipskich” budowli o formie graniastosłupa. Jeśli ktoś mógł sobie na to pozwolić, marzył o pomniku lub grobowcu właśnie w takim kształcie. Stąd prawdziwy wysyp grobowców-piramid w XIX wieku, trwający aż do I połowy XX stulecia. A może zainteresuje cię także ten artykuł na temat 7 cudów świata?

Najciekawsze nowożytne piramidy w Polsce

Nie ma w tym nic zaskakującego, że wielu nowożytnych „piramidowych” inwestorów (a przynajmniej fundatorów) to osoby, które najpewniej oglądały egipskie pierwowzory na własne oczy. Część z nich do Egiptu nie dotarła, ale wystarczyły im barwne, rozpalające wyobraźnię relacje podróżników. Poniżej znajdziesz najciekawsze przykłady nowożytnych piramid w Polsce:

• Piramida w Różanowie - Po Pawle Orzechowskim pierwszym budowniczym piramidy był pruski generał i właściciel dóbr rożnowskich, August Freiherr von Eben und Brunnen. Obiekt w Różanowie na Opolszczyźnie ma ok. 9 m wysokości i według założeń miał stanowić nawiązanie do Wielkiej Piramidy w Gizie. Wzniesiono go w 1780 roku. Interesujący jest też wątek autora projektu: przypisuje się go Karlowi Langhansowi, twórcy Bramy Brandenburskiej. (Piramidy w Polsce..., 2021, https://www.national-geographic.pl/traveler/artykul/piramidy-w-polsce-ile-ich-jest-i-gdzie-ich-szukac-skad-wziely-sie-polskie-piramidy, dostęp 30.08.2021)
• Piramida barona Friedricha von Fahrenheida w Rapie na Mazurach. To właśnie tutaj w 1811 roku miało zostać złożone ciało jego trzyletniej córki, a później także kolejnych członków rodu von Fahrenheid. Od strony architektonicznej budowla jest czymś pomiędzy piramidą a kaplicą. Jej dolna część bardziej przypomina katolicki obiekt sakralny na planie czworoboku. Nad wejściem, zwieńczonym łukiem, umieszczono mały krzyż. Dopiero na szczycie tej konstrukcji wyrasta właściwa piramida. Kamienna podstawa ma bok dłuższy niż 10 m, a całość osiąga 16 m wysokości. Dziś to zadbany zabytek, do którego prowadzi równa droga. Znajduje się około 9 km na północ od Bani Mazurskich. To miejsce przyciąga nie tylko fanów architektury — narosły wokół niego liczne lokalne opowieści. Złożone w trumnach ciała uległy mumifikacji (zgodnie z przewidywaniami Fahrenheida), ale miały być pozbawione głów. Według legendy odcięli je okoliczni chłopi, przekonani, że „nienaturalny” stan zwłok dawnych panów sprowadza pomór bydła i inne nieszczęścia.
• Piramida w Wągrowcu – równie intrygujący obiekt znajdziesz na drugim krańcu kraju, w Wielkopolsce, na północny zachód od Gniezna. Powstał w 1845 roku z inicjatywy rotmistrza napoleońskiego Franciszka Łakińskiego. Podobno miał on twierdzić, że Polska odzyska niepodległość wtedy, gdy sosny posadzone wokół piramidy przewyższą jej wierzchołek. I rzeczywiście — przepowiednia okazała się trafna. Co ciekawe, w pobliżu pochowano także ukochanego konia rotmistrza. W ten sposób Łakiński, być może nawet nieświadomie, nawiązał do zwyczaju liczącego ponad 3000 lat. Wspominałam już, że „książąt” z wielkopolskich piramid z epoki brązu również grzebano razem z końmi.

Polskie piramidy z XX wieku i dziś

Fascynacja egzotycznymi grobowcami wcale nie wygasła wraz z XIX wiekiem. Najmłodsze polskie piramidy powstały dopiero w latach 30. XX wieku. Jedną z nich wzniesiono w Małopolsce – w Zagórzanach – na zamówienie rodziny Skrzyńskich. Ten grobowiec, zaprojektowany przez znanego galicyjskiego architekta Teodora Talowskiego, zaskakuje eklektyzmem. Z daleka przywodzi na myśl piramidę Cheopsa, której ma być nawiązaniem, jednak w rzeczywistości wzniesiono go na trójkątnej podstawie. Najmocniej uwagę przyciąga masywny krzyż, wyraźnie dominujący nad bryłą, mimo że sama piramida ma aż 10 metrów wysokości.

Naszą wędrówkę po polskich piramidach domykamy w Międzybrodziu, niedaleko Sanoka. To właśnie tutaj stoi piramida wzniesiona z inicjatywy prawdziwego archeologa i historyka sztuki – Jerzego Kulczyckiego herbu Sas. Grobowiec jest modelem piramidy Cheopsa w skali 1:50, z kilkoma subtelnymi zmianami: nad płytą z inskrypcjami w języku ukraińskim i polskim umieszczono kamienny krzyż maltański. Budowla ma 3 metry wysokości i została wykonana z bloków piaskowca. Powstawała w latach 30. XX wieku. Najpierw spoczął w niej ojciec archeologa, Witold Kulczycki, a sam Jerzy Kulczycki został tu pochowany w 1974 roku. Autorką projektu była jego siostrzenica, Irina Dobriańska.

Piramid w Polsce jest na tyle dużo, że można potraktować je jak pomysł na podróż przez niemal cały kraj. Nawet w tym tekście udało mi się opisać jedynie część z nich. Dzieje tych budowli są jednocześnie fragmentem historii Polski – od tajemniczych mieszkańców Kujaw z epoki kamienia po XX-wiecznego pasjonata Egiptu, Kulczyckiego. Jeśli macie urlop albo wakacje, warto wygospodarować trochę czasu i zobaczyć te nietypowe miejsca na własne oczy.

Źródła:

1. Agnieszka Czekaj-Zastawy i in., Skąd wzięła się kultura pucharów lejkowatych? Geneza na tle przemian kulturowych Europy Północnej w V tys. BC, w: Przegląd Archeologiczny, Vol. 61, 2013, pp. 189-213
2. Joachim Śliwa, Pierwsza „polska piramida”? Grobisko ariańskie w Krynicy koło Krupego, w: Meander Vol. 60 (2005) s. 350-355
3. Wojciech P. Zgurecki, Źródła do badań nad obrządkiem pogrzebowym kultury unietyckiej — analiza, T. 1, Warszawa 2014
4. Polska też ma swoje piramidy — mniej monumentalne niż egipskie, ale równie fascynujące. Gdzie je znaleźć i skąd się wzięły?, w: https://www.national-geographic.pl/traveler/artykul/piramidy-w-polsce-ile-ich-jest-i-gdzie-ich-szukac-skad-wziely-sie-polskie-piramidy, dostęp 30.08.2021