Kazimierz Jagiellończyk znalazł się pod ścianą. Ta decyzja zmieniła ustrój Polski
Droga polskiej szlachty do realnego współrządzenia państwem nie zaczęła się od jednego wydarzenia, lecz od serii przywilejów, które krok po kroku przesuwały granice królewskiej władzy. Wielu historyków wskazuje jednak moment przełomowy: przywilej nieszawski z 1454 roku. Co sprawiło, że monarcha musiał ustąpić? Kluczem okazała się wojna trzynastoletnia z zakonem krzyżackim — konflikt tak kosztowny i ryzykowny, że bez wsparcia szlachty król nie mógł sobie pozwolić na dalszą walkę. W dalszej części przyjrzę się, jak doszło do podpisania statutów w Nieszawie, jakie były kulisy tej decyzji i dlaczego właśnie wtedy zaczęły się kształtować fundamenty późniejszej „demokracji szlacheckiej”.
- Tło przywilejów nieszawskich z 1454 r.
- Klęska pod Chojnicami i przywilej nieszawski
- Statuty nieszawskie: co zmieniły w Polsce
- Jak statuty zmieniły politykę króla
- Od Koszyc do Nihil Novi: siła szlachty
Tło przywilejów nieszawskich z 1454 r.
Analizując przywileje nieszawskie, warto najpierw cofnąć się do wydarzeń i realiów, w których doszło do ich ogłoszenia:
Po pokoju w Brześciu Kujawskim z 1435 r. ani zakon krzyżacki, ani Królestwo Polskie nie dążyły do kolejnego konfliktu. Kazimierz Jagiellończyk koncentrował się przede wszystkim na sprawach litewskich oraz na układach z Węgrami i Czechami, licząc, że z czasem uda się odzyskać tamtejsze korony dla dynastii. Krzyżacy, obciążeni trybutem po porażce z Polską i Litwą, próbowali wyrównać straty, podnosząc podatki i przerzucając koszty na swoich poddanych. To szybko odbiło się na nastrojach: zarówno mieszczanie, jak i szlachta w Prusach coraz wyraźniej okazywali niezadowolenie. Zaczęli więc rozglądać się za możliwością przejścia pod władzę Korony, gdzie szlachta mogła liczyć na szerokie prawa i kolejne przywileje wraz z każdą zmianą panowania — podobnie jak miasta. Zakon nie zamierzał jednak dopuścić do takiego rozwiązania. W efekcie w 1440 roku przedstawiciele miast i szlachty utworzyli tzw. Związek Pruski. (Kłoczowski J., 1987: s. 31; Barański M.K., 2012: s. 264)
Na początku 1454 roku Związek wysłał do Kazimierza Jagiellończyka poselstwo z jasnym komunikatem: chcą uznać go za swojego władcę i zostać jego poddanymi. Król przyjął tę deklarację, co natychmiast uruchomiło wydarzenia w Prusach — w miastach wybuchło powstanie. Toruń, a wkrótce potem Gdańsk oraz kilkanaście innych ośrodków usunęły krzyżackie załogi. Powstańcy opanowali również Sztum. W takiej sytuacji przedstawiciele Prus ponownie zwrócili się do monarchy; Kazimierz potwierdził zamiar włączenia tych ziem do Korony i wypowiedział wojnę Krzyżakom.
Skoro fakty przybrały taki obrót, przygotowania do wojny stały się nieuniknione — mimo że polski król nie należał do zwolenników rozstrzygania sporów siłą.
Klęska pod Chojnicami i przywilej nieszawski
Ponieważ większość pruskich miast przeszła na stronę króla dzięki działaniom lokalnych milicji, władca liczył, że jego własny udział zbrojny ograniczy się raczej do gestów i formalności. Ruszył więc od ośrodka do ośrodka, uroczyście obejmując w posiadanie Toruń, Gdańsk, Elbląg i Królewiec. W każdym z tych miejsc hojnie rozdawał przywileje.
Prusy były w praktyce już opanowane, a Malbork — oblegany przez królewskie wojsko — mógł skapitulować w każdej chwili. Pozostawało jeszcze jedno kluczowe zadanie: zdobycie Chojnic. I właśnie tu zabrakło zarówno królewskich zbrojnych, jak i wystarczających sił miejscowych, co zmusiło monarchę do zwołania pospolitego ruszenia. (Barański M.K.: s. 265)
Walka o pruskie miasta nie leżała jednak wprost w interesie polskiej szlachty. W miejscu koncentracji — w Cerekwicy — rycerstwo z Kujaw i Wielkopolski postawiło królowi warunek: najpierw statuty, potem udział w wyprawie. Dopiero po ich wydaniu zgodzili się ruszyć do walki. Na tym etapie wystarczy ogólnie zaznaczyć, że przywileje cerekwickie zapewniały szlachcie, iż pospolite ruszenie będzie zwoływane wyłącznie za zgodą sejmików ziemskich. Ten sam zapis powtórzono później w Nieszawie, dlatego szerzej wrócę do niego w dalszej części artykułu.
Pod Chojnicami pospolite ruszenie Kazimierza Jagiellończyka poniosło porażkę. Krzyżacy dysponowali bowiem wojskiem zaciężnym, znacznie lepiej przygotowanym do starcia (bardziej szczegółowy opis przebiegu bitwy patrz: Barański M.K.: s. 267). Właśnie ta klęska stała się iskrą, która rozpaliła wieloletnie zmagania znane jako wojna trzynastoletnia. Pod władzę krzyżacką wróciły miasta położone na wschodnim brzegu Wisły. Od tej chwili o zwycięstwie miała przesądzić powszechna mobilizacja w całym królestwie. Król zwołał rycerstwo z niemal całej Polski (z wyjątkiem Rusi i Podola) do Nieszawy. W takich okolicznościach wydano przywilej nieszawski.
Statuty nieszawskie: co zmieniły w Polsce
W statutach ogłoszonych w listopadzie 1454 roku monarcha rozciągnął przywileje wywalczone w Cerekwicy na całą polską szlachtę. W praktyce oznaczało to wprowadzenie kilku kluczowych postanowień (por. Piwnicki G., 2013: s. 47-48):
- od tej pory zwołanie pospolitego ruszenia, nałożenie nowych podatków (także na miasta!) oraz ustanawianie nowych praw wymagało zgody sejmików ziemskich
- szlachta zyskała pełną swobodę prowadzenia handlu na terenie Korony
- wprowadzono zakaz łączenia w jednym ręku urzędów wojewody, kasztelana i starosty
- zaostrzono przepisy ograniczające zbiegostwo chłopów
- wycofano część przywilejów przysługujących Żydom
- znacząco ograniczono kompetencje sądów kasztelańskich
- zapewniono równy dostęp do urzędów nadwornych dla Małopolan i Wielkopolan
Łatwo zauważyć, że przywilej nieszawski nie tylko umacniał pozycję szlachty w całej Koronie, lecz robił to wyraźnie kosztem innych stanów i grup społecznych. Warstwa, która niespełna sto lat wcześniej została po raz pierwszy wyraźnie wyróżniona w prawie (przywilej koszycki Ludwika Węgierskiego), zaczęła od tego momentu coraz mocniej nadawać ton funkcjonowaniu państwa. Nic więc dziwnego, że wielu badaczy wskazuje statuty cerekwicko-nieszawskie jako jeden z punktów startowych demokracji szlacheckiej. Jeśli chcesz wejść w temat głębiej, zajrzyj też do tego artykułu o przywilejach szlacheckich w Rzeczpospolitej.
Jak statuty zmieniły politykę króla
W kontekście rozstrzygnięcia wojny trzynastoletniej statuty nie odegrały większej roli. Pospolite ruszenie, mimo że liczniejsze niż wcześniej, wciąż nie było w stanie przełamać działań zawodowej armii zaciężnej. O dalszym prowadzeniu konfliktu decydował przede wszystkim upór i determinacja Związku Pruskiego, którego członkowie walczyli o zachowanie własnych praw. Polska szlachta coraz częściej z niechęcią odnosiła się do udzielania królowi zgody na kolejne podatki. Na szczęście dla Kazimierza Jagiellończyka również po stronie krzyżackiej zaczynało brakować środków finansowych. (Barański M.K.: s. 268) Przewaga zaczęła wyraźnie przechylać się na stronę Polski dopiero wtedy, gdy król wysłał oddziały najemne pod dowództwem Piotra Dunina.
Jednocześnie samo ogłoszenie statutów sprawiło, że królewska polityka podatkowa i wojenna została w praktyce uzależniona od nieustannych rozmów i kompromisów ze szlachtą. Przywileje nadane przez Kazimierza Jagiellończyka potwierdził sejm piotrkowski w 1496 roku (Jan Olbracht znalazł się w położeniu zbliżonym do tego, w jakim wcześniej był jego ojciec). W konstytucji Nihil Novi z 1506 roku wcześniejsze ustalenia zostały ostatecznie wpisane w ramy monarchii parlamentarnej. (Piwnicki G.: s. 536)
Od Koszyc do Nihil Novi: siła szlachty
Aby lepiej uchwycić znaczenie statutów nieszawskich w szerszej perspektywie, warto zestawić je z innymi przywilejami z epoki. Od przywileju koszyckiego z 1374 roku aż po konstytucję Nihil Novi z 1506 roku polska szlachta konsekwentnie poszerzała zakres swoich praw. Równolegle coraz mocniej ograniczano pozycję chłopów i mieszczan, a także stopniowo zawężano pole manewru magnaterii.
Taki układ sił był po części efektem przemian zachodzących w całej Europie, ale wynikał również z sytuacji dynastycznej w Polsce po wygaśnięciu królewskiej linii Piastów. Podobnie jak na Węgrzech i w Czechach, w XIV wieku zabrakło „rodowej” legitymacji władzy monarszej, co zmuszało kolejnych władców do szukania politycznego potwierdzenia swojej pozycji. Przywilej koszycki był bezpośrednio związany z dążeniem króla do zabezpieczenia polskiej sukcesji. W podobnym duchu utrzymany był przywilej piotrkowski z 1388 roku, wydany przez Władysława Jagiełłę (Piwnicki G.: s. 46). Następcy Jagiełły musieli uzyskiwać akceptację jako królowie Polski, choć w obrębie tej samej dynastii. Dodatkowo uzależnienie prowadzenia wojen od pospolitego ruszenia sprawiało, że monarcha coraz częściej znajdował się w sytuacji zależności od rycerstwa. Jak wspomniałam wcześniej, Jan Olbracht, planując wyprawę przeciw Turcji, na sejmie piotrkowskim (1496 r.) musiał postąpić podobnie jak jego ojciec w Nieszawie — wzmocnić poparcie szlachty poprzez nadanie kolejnych przywilejów. Olbracht jednocześnie umacniał instytucję dwuizbowego sejmu walnego, a jego brat Aleksander w konstytucji Nihil Novi potwierdził w niej kluczową pozycję szlachty.
Przywileje nieszawskie stały się jednym z ważnych kroków w stronę ustroju, w którym to szlachta wyrastała na stan centralny. Nieprzypadkowo czas późnych Jagiellonów oraz okres królów elekcyjnych określa się mianem Rzeczypospolitej szlacheckiej.
Źródła:
- Grzegorz Piwnicki, Zawiłości kultury politycznej w Polsce — od średniowiecza po II wojnę światową, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego 2013
- Jerzy Kłoczowski, Słowiańska Europa w XIV–XV stuleciu, PIW 1984
- Marek Kazimierz Barański, Dzieje Polski w średniowieczu, Zysk i S-ka 2012