Upadek tego miasta był symbolem transformacji gospodarczej w Polsce. Straciło co 3 mieszkańca

Przez dziesięciolecia był jednym z najważniejszych ośrodków górniczych na Dolnym Śląsku. Kopalnie węgla kamiennego dawały zatrudnienie tysiącom osób, a rozwój przemysłu przyciągał kolejnych mieszkańców. Na początku lat 90. rozpoczęła się jednak likwidacja wałbrzyskiego zagłębia węglowego. Wraz z zamykaniem zakładów zniknęły tysiące miejsc pracy, a miasto weszło w okres głębokiego kryzysu. Dziś Wałbrzych ma niespełna 100 tys. mieszkańców.
- Górnicza potęga Dolnego Śląska
- Zamknięcie kopalń i dramatyczne skutki transformacji
- Miasto, które musiało szukać nowej drogi
Górnicza potęga Dolnego Śląska
Historia przemysłowego Wałbrzycha jest nierozerwalnie związana z wydobyciem węgla kamiennego. Eksploatacja złóż w okolicy miasta rozwijała się już od kilku stuleci, jednak największy rozkwit górnictwa przypadł na XIX i XX wiek. Z czasem powstał tu jeden z najważniejszych ośrodków wydobywczych na Dolnym Śląsku. Kopalnie zatrudniały tysiące pracowników, a ich działalność napędzała rozwój kolejnych gałęzi gospodarki.
Po II wojnie światowej znaczenie przemysłu węglowego jeszcze wzrosło. W Wałbrzychu działały między innymi kopalnie Wałbrzych, Victoria i Thorez. Rozbudowywano zakłady przemysłowe, osiedla mieszkaniowe, szkoły i infrastrukturę. Górnictwo wpływało na codzienne życie całych rodzin. Praca pod ziemią była ważnym źródłem utrzymania, a lokalna gospodarka w dużej mierze zależała od kondycji kopalń i przedsiębiorstw świadczących im usługi.
W 1990 roku kopalnie Dolnośląskiego Zagłębia Węglowego zatrudniały ponad 18 tys. osób. Kolejne około 10 tys. pracowało w przedsiębiorstwach związanych z wydobyciem i obsługujących zakłady górnicze. W samym Wałbrzychu górnictwo i przemysł z nim powiązany stanowiły podstawę zatrudnienia dla dużej części mieszkańców. Miasto liczyło wówczas około 140 tys. osób i należało do najważniejszych ośrodków przemysłowych regionu.
Zamknięcie kopalń i dramatyczne skutki transformacji
Po 1989 roku utrzymywanie dotychczasowego modelu gospodarki stało się coraz trudniejsze. Wałbrzyskie kopalnie zmagały się z wysokimi kosztami wydobycia, trudnymi warunkami geologicznymi i wieloletnimi zaniedbaniami inwestycyjnymi. W 1990 roku zapadła decyzja o likwidacji trzech kopalń, a od 1 stycznia 1991 roku rozpoczęto proces zamykania wałbrzyskich zakładów górniczych. Ostatnie wydobycie węgla kamiennego zakończono w 1996 roku, natomiast eksploatacja antracytu trwała jeszcze do 1998 roku.
Konsekwencje tych decyzji okazały się bardzo dotkliwe. W latach 1991–1999 z kopalń Dolnośląskiego Zagłębia Węglowego odeszło około 95 proc. pracowników. W samym 1994 roku z wałbrzyskich kopalń odeszło prawie 3 tys. osób. Część znalazła zatrudnienie w nowych przedsiębiorstwach tworzonych na bazie majątku likwidowanych zakładów, inni skorzystali z wcześniejszych emerytur i programów osłonowych. Nie wszystkim udało się jednak znaleźć nowe źródło utrzymania.
Kryzys szybko wykroczył poza samą branżę wydobywczą. Problemy dotknęły przedsiębiorstwa transportowe, remontowe i produkcyjne współpracujące z kopalniami. Dodatkowo trudności przeżywały zakłady przemysłu szklarskiego i ceramicznego. Bezrobocie w regionie gwałtownie wzrosło. Według danych przytaczanych przez Wyższy Urząd Górniczy pod koniec 1992 roku w ówczesnym województwie wałbrzyskim zarejestrowanych było około 50 tys. bezrobotnych. W samym Wałbrzychu stopa bezrobocia przekraczała w najtrudniejszym okresie 30 proc.

Miasto, które musiało szukać nowej drogi
Likwidacja kopalń zbiegła się z odpływem mieszkańców. Wałbrzych, który około 1990 roku liczył 140 tys. osób, w kolejnych dekadach systematycznie tracił ludność. Część mieszkańców wyjechała w poszukiwaniu pracy, a słabsza sytuacja gospodarcza nie sprzyjała przyciąganiu nowych rodzin. Zmniejszała się również liczba młodych osób, co z czasem zaczęło wpływać na strukturę demograficzną miasta.
Nie oznacza to jednak, że Wałbrzych pozostał bez szans na rozwój. W 1997 roku utworzono Wałbrzyską Specjalną Strefę Ekonomiczną, która miała przyciągnąć inwestorów i stworzyć nowe miejsca pracy. Zaczęły rozwijać się kolejne zakłady produkcyjne, a miasto stopniowo zmieniało swój gospodarczy charakter. Ważnym elementem tej przemiany stały się także turystyka, edukacja i wykorzystanie poprzemysłowego dziedzictwa.
Dawne kopalnie nie zniknęły jednak z krajobrazu miasta. Część obiektów zachowała się jako świadectwo górniczej przeszłości, a niektóre zyskały nowe funkcje. Szczególnym przykładem jest Stara Kopalnia, czyli dawna kopalnia węgla kamiennego Julia, przekształcona w centrum nauki, kultury i turystyki. To miejsce przypomina o czasach, gdy wydobycie węgla decydowało o gospodarczym znaczeniu Wałbrzycha.
Według danych miejskich na koniec 2025 roku Wałbrzych liczył 97 546 mieszkańców. W porównaniu z początkiem lat 90. oznacza to ubytek ponad 42 tys. osób, czyli około 30 proc. populacji. Miasto nadal mierzy się z konsekwencjami przemysłowej transformacji, choć od lat próbuje budować swoją przyszłość na nowych fundamentach.