Chrobry zdobył Kijów, ale legenda o Szczerbcu nie trzyma się kupy. Ten szczegół zdradza wszystko
Bolesław Chrobry wcale nie zaczynał jako władca całej Polski — na starcie był tylko księciem Małopolski. Dopiero po śmierci Mieszka I, wśród rodzinnych napięć i bezwzględnych decyzji, usunął z drogi macochę oraz przyrodnich braci i krok po kroku sięgnął po całe ojcowskie dziedzictwo. To jednak był dopiero początek. Chrobry mierzył znacznie wyżej, a jego kolejne ruchy miały zmienić układ sił w regionie. Właśnie dlatego jego podboje do dziś uznaje się za moment, od którego państwo Piastów zaczęło naprawdę rosnąć w potęgę.
- Chrobry: wojownik czy dyplomata?
- Koronacja Bolesława Chrobrego i Otton III
- Wojna Chrobrego z Niemcami: etapy i cele
- Wyprawa Chrobrego na Kijów i Szczerbiec
- Granice państwa Bolesława Chrobrego
Chrobry: wojownik czy dyplomata?
Na ekspansję Bolesława Chrobrego można spojrzeć dwojako. Z jednej strony widać w nim władcę o wielkich ambicjach, który w razie potrzeby sięgał po przemoc. Z drugiej strony był to książę wyjątkowo sprawny w politycznych rozgrywkach. Gdy tylko pojawiała się szansa, stawiał na rozmowy i układy zamiast otwartej walki. Szczególnie wyraźnie tę taktykę widać w jego zmaganiach z Niemcami. (por. Barański M.K., 2012: s. 49)
Wspólnym mianownikiem wypraw w różnych kierunkach było umacnianie własnej władzy oraz pomnażanie zasobów. Trudno jednak mówić, że Chrobry działał w nowoczesnym rozumieniu „dla państwa” — raczej dla osobistej sławy i prestiżu dynastii. W średniowieczu nie funkcjonowała instytucja państwa taka, jak pojmujemy ją dziś. Granice wyznaczał zasięg realnego panowania władcy.
Dla Bolesława Chrobrego poszerzanie terytorium oznaczało jednocześnie rozszerzanie wpływów i podnoszenie swojej rangi wobec sąsiadów. Kluczowe było ułożenie stosunków z królem Niemiec, który równocześnie nosił tytuł cesarza. Chrobry nie zamierzał wejść w rolę lennika niemieckiego władcy. (Barański M.K.: s. 51)
Inaczej wyglądały działania na wschodzie, gdzie stawką było osadzenie z powrotem na tronie zięcia polskiego władcy – Świętopełka. Z kolei w Czechach Bolesław wyraźnie próbował wykorzystać sprzyjający moment do przejęcia rządów (po kądzieli był wnukiem czeskiego króla) i jednoczesnego wzmocnienia swojej pozycji w relacjach z Niemcami.
Wyprawy miały też wymiar łupieżczy, jednak — sądząc choćby po wystawnym przyjęciu Ottona III w 1000 roku — same bogactwa nie stanowiły najważniejszego motoru działań polskiego księcia.
Koronacja Bolesława Chrobrego i Otton III
Ukłonem wieńczącym wieloletnie zabiegi o rangę słowiańskiego suwerena stała się koronacja Bolesława Chrobrego. Nie była ona prostą konsekwencją samych podbojów, ale łatwo dostrzec, że cała polityka księcia konsekwentnie prowadziła właśnie do tego finału. Walcząc o koronę, sięgając po nowe ziemie, a jednocześnie pilnując poprawnych relacji z cesarstwem, Bolesław wyraźnie wcielał w życie ideę Ottona III. Wizja cesarstwa na rzymską modłę, w którym król polski występuje jako zwierzchnik słowiańszczyzny, musiała szczególnie przemawiać do następcy ambitnych Piastów. (por. Barański M.K.: s. 41) Podczas pierwszej, symbolicznej koronacji Chrobrego pojawiła się nawet szansa na taki scenariusz — Otton III miał wówczas nałożyć na głowę Bolesława własny diadem.
Wkrótce jednak bieg wydarzeń wszystko skomplikował: śmierć młodego cesarza, a niedługo potem zaprzyjaźnionego z nim papieża Sylwestra II, sprawiły, że tej wizji nie dało się od razu urzeczywistnić. Henryk II myślał inaczej. Opowiadał się za cesarstwem skupionym wokół Niemiec. I właśnie wtedy podboje Bolesława Chrobrego oraz jego nieustępliwość pozwoliły zrównoważyć kurs nowego władcy i przesunąć środek ciężkości średniowiecznej Europy wyraźniej na wschód. A może zainteresuje cię także ten artykuł o koronacji Bolesława Chrobrego?
Wojna Chrobrego z Niemcami: etapy i cele
Konflikt Bolesława Chrobrego z Niemcami ciągnął się niemal przez całe jego rządy. Już w 1002 roku, po zgonie Ottona III, Bolesław próbował przejąć obszar Marchii Wschodniej (Łużyce między Łabą a Salą), a także opanował Milsko z Budziszynem oraz Miśnię. (Sroka S.A., 1999: s. 28) W tym samym czasie tron objął Henryk Bawarski i podczas zjazdu w Merseburgu 24 lipca 1002 roku odbierał hołdy lenne od niemieckich możnych. Chrobremu nie udało się jednak wywalczyć pełnej niezależności na zajętych terenach. Na pewien czas zadowolił się utrzymaniem Milska i Łużyc oraz przekazaniem Miśni swojemu krewnemu i sprzymierzeńcowi Guncelinowi. Niewykluczone, że na pograniczu polsko-niemieckim zapanowałby dłuższy spokój, gdyby nie próba skrytobójstwa wymierzona w Bolesława Chrobrego. Odebrał ją jako złamanie porozumienia przez króla niemieckiego i zdecydował się na wojnę. Zmagania Bolesława Chrobrego z Niemcami toczyły się w trzech odsłonach i zostały ostatecznie zamknięte w 1018 roku pokojem w Budziszynie. W międzyczasie polski władca podjął też próbę sięgnięcia po tron czeski (przez kilka miesięcy rzeczywiście rządził w Czechach) po oślepieniu niepopularnego tam Bolesława Rudego. (Sroka S.A.: s.29) Czech nie zdołał utrzymać, ale zyskał Morawy oraz przychylność miejscowej szlachty.
Gdy uważniej spojrzymy na wojnę Bolesława Chrobrego z Niemcami, w oczy rzuca się to, że obie strony często unikały rozstrzygającej bitwy w otwartym polu. Może to sugerować dwie rzeczy:
- Rycerstwo i władcy po obu stronach dobrze się znali — wielu łączyły przyjaźnie, a jeszcze częściej więzi rodzinne. Wiadomo też, że Bolesław spędził dzieciństwo, a być może nawet wczesną młodość, na dworze niemieckim.
- Siły były w przybliżeniu wyrównane i obaj władcy zdawali sobie z tego sprawę. Bolesław wyraźnie dążył do roli suwerena Sklavinii, co miał mu obiecać Otton III. Nie postrzegał siebie jako jednego z poddanych króla niemieckiego; mógł co najwyżej uznać zwierzchnictwo Henryka, ale jako cesarza.
Po uporządkowaniu spraw na granicy z Niemcami Bolesław przystąpił do wyprawy na Ruś Kijowską.
Wyprawa Chrobrego na Kijów i Szczerbiec
Wyprawa Bolesława na Ruś Kijowską szybko dorobiła się legend i barwnych opowieści. Jedna z najsłynniejszych dotyczy Szczerbca – miecza, który miał rzekomo wyszczerbić się na kijowskiej Złotej Bramie. Problem w tym, że broń znana dziś jako Szczerbiec, przechowywana w piastowskim skarbcu, powstała później. Podobnie zresztą jak sama Złota Brama, z którą tradycja ją łączy. (Barański M.K.: s. 56)
Bezpośrednim powodem interwencji Bolesława Chrobrego na Rusi było obalenie i wygnanie jego zięcia, Świętopełka. Już wcześniej Świętopełkowi odmówił prawa do tronu jego ojciec, Włodzimierz I Wielki, a Chrobry próbował wówczas (1015) zareagować zbrojnie. Ta pierwsza próba nie przyniosła jednak rozstrzygnięcia. Po śmierci Włodzimierza Świętopełk na krótko przejął władzę, lecz wkrótce utracił ją na rzecz młodszego brata – Jarosława. Dopiero druga wyprawa Bolesława, podjęta wiosną 1018 roku, zakończyła się sukcesem. Warto podkreślić, że w tej kampanii Henryk II wsparł Bolesława własnymi oddziałami. Po rozbiciu wojsk ruskich nad Bugiem polski władca ruszył w stronę Kijowa. To właśnie wtedy, według późniejszej tradycji, miał uderzyć mieczem – utożsamianym później ze Szczerbcem – w bramy miasta. Po krótkim oblężeniu Kijów został zdobyty. Bolesław uczynił Przedsławę, siostrę Jarosława, swoją nałożnicą, co miało stanowić odwet za wcześniejszą odmowę wydania księżniczki za niego. Wracając do kraju, książę polski zajął jeszcze Grody Czerwieńskie. (Sroka S. A., s. 33)
Granice państwa Bolesława Chrobrego
W chwili koronacji Bolesława Chrobrego państwo, którym rządził, sięgało od rubieży sąsiadujących z ziemiami Pieczyngów na wschodzie aż po Budziszyn na zachodzie. Sprawdźmy krok po kroku, jak w trakcie jego panowania zmieniały się i rozszerzały granice.
Mieszko I przekazał swoim następcom Małopolskę (to tam, według części ustaleń, Bolesław Chrobry mógł początkowo sprawować władzę), Wielkopolskę oraz Śląsk zdobyty w wyniku wojny z Czechami. Najbardziej wysuniętym na zachód punktem był Lubusz. Od wschodu granica w pewnym stopniu biegła wzdłuż środkowego Bugu, bez Brześcia. Grody Czerwieńskie zostały jednak utracone na rzecz Włodzimierza Wielkiego w 981 roku. (Zientara B., 1998: s. 22)
W 1025 roku zasięg władzy Piastów był już znacznie większy: na zachodzie obejmował Milsko i Łużyce, na południu — obok Śląska — także Morawy (a według niektórych przekazów również Słowację), natomiast na wschodzie znów znalazły się Grody Czerwieńskie z Przemyślem, Sanokiem oraz Wołyniem jako najdalej wysuniętym obszarem.
Ekspansja Bolesława Chrobrego i jego twarda polityka wobec rodzimych pogan przyniosły też koszty. Relacje polsko-ruskie uległy pogorszeniu, a w kraju narastał sprzeciw. Mieszko II odziedziczył po ojcu państwo rozległe, lecz kruche i trudne do utrzymania. Jednocześnie działania Chrobrego — podobnie jak wcześniej Mieszka I — sprawiły, że Polska realnie zaznaczyła swoją obecność na arenie międzynarodowej.
Źródła:
- Marek Kazimierz Barański, Historia Polski średniowiecznej, Zysk i S-KA 2012
- Stanisław A. Sroka, Bolesław I Chrobry w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Wydawnictwo Literackie 1999, s. 24-34.
- Benedykt Zientara, Bolesław I Chrobry w: Poczet królów i książąt polskich, red. A. Garlicki, Czytelnik 1998 s. 26-32.