Nie chciał słyszeć o piwie i nienawidził jabłek. Jan Długosz ujawnił osobliwe nawyki Jagiełły

Opublikowano: 31.07.2026Autor: Mariusz SampDrukujUdostępnij

Władysław II Jagiełło zaczynał jako poganin, a skończył na polskim tronie — i to nie tylko odmieniło losy kraju, lecz poruszyło całą Europę Środkową. Za kulisami jego rządów kipiały intrygi, rodziły się sojusze, które wydawały się niemożliwe, a na polach bitew zapadały decyzje, o których do dziś mówi się z dreszczem — z Grunwaldem na czele. Kim był władca, który potrafił jednocześnie walczyć jak wojownik i myśleć jak bezwzględny strateg? I jakie wybory sprawiły, że Polska i Litwa weszły na drogę, z której nie było już odwrotu?

1. Młody Jagiełło: tajemnice i walka o tron
2. Dlaczego Jagiełło wybrał sojusz z Polską
3. Chrzest Jagiełły i unia w Krewie (1385)
4. Jagiełło: Ruś odzyskana, Krzyżacy rosną
5. Wojna z Krzyżakami i triumf pod Grunwaldem
6. Pokój nad jeziorem Mielno i jego skutki
7. Jagiełło i korony Czech oraz Litwy
8. Cztery żony Władysława Jagiełły
9. Jak naprawdę żył i wyglądał Jagiełło
10. Jagiełło: wódz, polityk i budowniczy państwa

Młody Jagiełło: tajemnice i walka o tron

Życiorys przyszłego króla Polski wciąż kryje wiele białych plam. Do dziś nie ma pewności choćby co do daty jego narodzin: najwcześniej mógł przyjść na świat w 1351 roku, a najpóźniej w 1363. Ojcem Jagiełły był wielki książę litewski Olgierd z dynastii Giedyminowiczów, a matką księżniczka twerska Julianna. Przyszły władca wychowywał się w wyjątkowo licznej rodzinie — miał 11 braci i 9 sióstr.

Po władzę Jagiełło sięgnął w 1377 roku. W rządach wspierał go stryj, książę trocki Kiejstut, jednak z czasem między krewnymi narastały poważne napięcia. W 1381 roku Jagiełło został nawet odsunięty od tronu. Już rok później energiczny Olgierdowic zdołał odzyskać władzę, uciekając się do fortelu. Kiejstut ostatecznie trafił do więzienia na zamku w Krewie, gdzie w niejasnych okolicznościach zakończył życie. Wydarzenie to położyło się cieniem na dalszym panowaniu Jagiełły, którego wielu obarczało winą za śmierć stryja.

Od pierwszych lat rządów Jagiełłę nieustannie dręczył „problem krzyżacki”. Zakon krzyżacki na różne sposoby próbował wyrwać Litwinom kolejne ziemie — i na tym polu potrafił odnosić wymierne sukcesy. W końcu w 1382 roku skłócone strony zawarły czteroletni rozejm na wyspie na rzece Dubissa. Dla litewskiego władcy był to układ wyjątkowo niekorzystny: Jagiełło zobowiązał się wspierać zakon w jego działaniach zbrojnych oraz przyjąć chrzest w ciągu najbliższych kilku lat.

Dlaczego Jagiełło wybrał sojusz z Polską

W obliczu narastającego zagrożenia ze strony Krzyżaków Jagiełło musiał pilnie znaleźć sprzymierzeńca, z którym dałoby się raz na zawsze rozstrzygnąć ten konflikt. Do wyboru miał dwa kierunki: wschód (Ruś) albo zachód (Polskę). Początkowo poważnie rozważał układ z wielkim księstwem moskiewskim i jego władcą Dymitrem Dońskim — planował nawet małżeństwo z jego córką.

W praktyce z litewsko-moskiewskiego porozumienia nic jednak nie wynikło. Znacznie korzystniejszą ofertę współpracy przedstawili Jagielle możni z Małopolski. Sojusz z Polakami niósł zarówno korzyści, jak i ryzyka, a Jagiełło z pewnością zdawał sobie z tego sprawę. W tamtej chwili liczyło się dla niego przede wszystkim jedno: zatrzymać krzyżacką ekspansję, zanim będzie za późno.

Co więcej, przed litewskim władcą otwierała się szansa na królewską koronę — coś, o czym rządząc na Litwie mógł w istocie tylko marzyć.

Chrzest Jagiełły i unia w Krewie (1385)

Dla Polaków sama myśl, że ich państwem mógłby rządzić poganin, była nie do zaakceptowania. Dlatego już podczas pierwszych rozmów między dworem polskim a litewskim szybko wrócono do kluczowej sprawy: czy litewski władca zdecyduje się na chrzest. Jagiełło najpewniej nie stawiał tu większego oporu i przyjął ten warunek jako oczywisty.

Rokowania polsko-litewskie domknięto w sierpniu 1385 roku. W Krewie na Litwie Jagiełło zobowiązał się m.in. do tego, że:

• przyjmie chrzest w obrządku zachodnim
• wypłaci Habsburgom 200 000 florenów odszkodowania za zerwanie zaręczyn Wilhelma austriackiego z panującą w Polsce Jadwigą Andegawenką, którą planowano wydać za litewskiego poganina
• przyłączy Litwę do Korony

W ten sposób ustanowiono unię personalną. Jagiełło przyjechał do Polski w styczniu 1386 roku. Już w lutym przyjął chrzest — wtedy nadano mu imię Władysław — a następnie poślubił Jadwigę. Z kolei w marcu, w katedrze wawelskiej, odbyła się jego oficjalna koronacja na króla Polski. Od tego momentu zaczęło się najdłuższe panowanie w historii państwa polskiego, trwające niemal 50 lat!

Jagiełło: Ruś odzyskana, Krzyżacy rosną

Pierwszym dużym wyzwaniem, z jakim Władysław II Jagiełło i współrządząca z nim Jadwiga Andegaweńska musieli zmierzyć się na początku swoich rządów, było odzyskanie Rusi Czerwonej. Teren ten został wcześniej odebrany Koronie przez ojca Jadwigi – króla Ludwika. Szeroko zakrojona wyprawa na Ruś przyniosła szybkie efekty i pozwoliła Polsce odrobić straty. W latach 1387–1389 hospodarowie Mołdawii i Wołoszczyzny złożyli królewskiej parze hołd, a polskie wpływy zaczęły sięgać dalej niż dotąd – aż w stronę Morza Czarnego.

Znacznie trudniej Jagielle układało się na kierunku krzyżackim. Zakon widział w zbliżeniu Polski i Litwy realne zagrożenie dla własnych planów, dlatego konsekwentnie próbował poróżnić oba państwa. Częściowo osiągnął swój cel, bo do krzyżackiego obozu przeszedł stryjeczny brat króla – Witold. To on w 1398 roku zawarł z władzami zakonu pokój na wyspie Salin, przekazując Krzyżakom Żmudź, a w zamian zyskując swobodę działań ekspansywnych na wschodzie. Rok później Witold doznał jednak druzgocącej porażki nad Worsklą z rąk Tatarów, co w praktyce zmusiło go do ponownego zbliżenia z polskim monarchą. Dla Władysława litewski książę pozostawał mimo wszystko sojusznikiem niepewnym i trudnym do przewidzenia.

W 1391 roku Władysław II Jagiełło wszedł też w otwarty spór z księciem Władysławem Opolczykiem, który sprzyjał znienawidzonemu w Polsce zakonowi. Konflikt przeciągnął się na kilka lat, lecz w jego trakcie wojska królewskie zdołały opanować ziemie należące do Opolczyka, w tym obszary wieluńskie i sieradzkie.

Wojna z Krzyżakami i triumf pod Grunwaldem

Wreszcie doszło do wojny polsko-krzyżackiej. Król Polski Władysław Jagiełło przygotowywał się do niej przez długi czas, a do planowanego starcia włączył także Litwinów, Mołdawian i Rusinów. Dzięki temu zyskał wyraźną przewagę liczebną nad przeciwnikiem i mógł prowadzić grę na własnych warunkach.

Starcie z zakonem wybuchło w drugiej połowie 1409 roku. Walki szybko jednak przygasły, by rozgorzeć na nowo latem 1410 roku. Wtedy wojska koalicji rozbiły armię krzyżacką na polach Grunwaldu. Badacze uznają tę bitwę za jeden z kluczowych momentów panowania Jagiełły — i trudno się z tym nie zgodzić, bo właśnie wtedy pękła krzyżacka potęga. Zakon co prawda przetrwał, lecz z każdym kolejnym rokiem tracił znaczenie i siłę. Dla Władysława było to wyjątkowo korzystne: jego pozycja w tej części Europy urosła do rozmiarów wcześniej niespotykanych.

Szkoda tylko, że Jagiełło nie potrafił w pełni przekuć grunwaldzkiego triumfu w ostateczne rozstrzygnięcie. Zaważyło na tym powolne tempo marszu w stronę stolicy państwa krzyżackiego, co dało Krzyżakom czas na przygotowania i pozwoliło im przetrwać oblężenie Malborka.

Pokój nad jeziorem Mielno i jego skutki

W 1411 roku między Polską a zakonem krzyżackim zawarto pokój. Szybko jednak okazało się, że nie zamyka on sporu na długo. Już w 1414 roku wybuchła tzw. „wojna głodowa”. Określenie to wzięło się z faktu, że wojska Władysława Jagiełły, uderzając na Prusy, nie potrafiły zdobyć na miejscu wystarczających zapasów żywności. Ostatecznie strony zgodziły się na rozejm, a najważniejsze kwestie sporne planowano rozstrzygnąć na właśnie zwołanym soborze powszechnym w Konstancji. W finalnym rozrachunku Polacy i Krzyżacy nie zdołali jednak dojść do porozumienia.

Patową sytuację próbowano przełamać poprzez sąd polubowny, którego pracami kierował król Węgier Zygmunt Luksemburski. W 1420 roku we Wrocławiu wydał on wyrok niekorzystny dla Polski, w praktyce potwierdzający ustalenia pokoju polsko-krzyżackiego z 1411 roku (oddanie Litwie Żmudzi na czas życia Witolda oraz powrót ziemi dobrzyńskiej do Polski).

Władysław II Jagiełło nie zaakceptował werdyktu Zygmunta, co doprowadziło do kolejnego starcia między Jagiellonami a Krzyżakami. Konflikt trwał wyjątkowo krótko. Zakończył go pokój zawarty nad jeziorem Mielno, na mocy którego do Polski wracały Nieszawa, Murzynno i Orłowo.

Jagiełło i korony Czech oraz Litwy

Niewiele osób dziś pamięta, że Władysław Jagiełło realnie mógł zostać królem Czech. Do koronacji jednak nie doszło, bo władca odrzucił ofertę złożoną mu przez husytów, skonfliktowanych z Zygmuntem Luksemburskim — królem czeskim i węgierskim oraz cesarzem niemieckim. Gdyby Jagiełło przyjął husycką propozycję, w skrajnym scenariuszu mogło to doprowadzić do wojny polsko-czeskiej. Król miał jednak na głowie inne, palące sprawy, zwłaszcza narastający problem krzyżacki, i nie chciał otwierać kolejnego frontu.

Rok 1429 przyniósł z kolei przełom na Litwie. Podczas zjazdu w Łucku Witold usłyszał propozycję wyniesienia go do rangi króla Litwy. Na początku Władysław Jagiełło nie sprzeciwiał się temu zamysłowi, lecz pod naciskiem możnych z Korony szybko zmienił stanowisko. Ostatecznie cały projekt rozpadł się wraz z niespodziewaną śmiercią Witolda, do której doszło już w 1430 roku.

Po odejściu Witolda Jagiełło wskazał na wielkiego księcia Litwy swojego brata, Świdrygiełłę, co natychmiast wywołało ostry sprzeciw polskiej szlachty. Król szybko zaczął żałować tej decyzji: nowy władca Litwy porozumiał się z Krzyżakami, a w odpowiedzi wojska polskie wkroczyły na Wołyń, by obalić niewygodnego księcia. Jakby tego było mało, wybuchła kolejna wojna z zakonem. Polacy co prawda ostatecznie zwyciężyli (pokój w Brześciu Kujawskim – 1435), lecz Jagiełło nie zdążył już przypisać tego sukcesu sobie — zmarł 1 czerwca 1434 roku w Gródku.

Cztery żony Władysława Jagiełły

Władysław Jagiełło, władca z rodu Jagiellonów, czterokrotnie stawał na ślubnym kobiercu. Jego pierwszą małżonką była Jadwiga Andegaweńska, a związek ten miał przede wszystkim charakter polityczny. Ich wspólne życie nie należało jednak – jak się wydaje – do szczególnie zgodnych. Jadwiga urodziła córkę, która odeszła zaledwie kilka dni po śmierci matki (1399). W swoim testamencie Andegawenka przeznaczyła własne klejnoty na odnowienie Akademii Krakowskiej, założonej w 1364 roku (dzisiejszy Uniwersytet Jagielloński).

Drugą żoną Władysława Jagiełły została Anna Cylejska, wnuczka Kazimierza Wielkiego. Jan Długosz twierdził, że było to małżeństwo udane, choć brakuje niezależnych źródeł, które pozwoliłyby jednoznacznie potwierdzić tę opinię.

Jako trzecia na królewskim dworze pojawiła się Elżbieta Granowska (1417), wdowa po staroście generalnym Wincentym z Granowa. Król miał darzyć ją uczuciem niemal bezgranicznym. Los nie pozwolił im jednak cieszyć się sobą długo – po trzech latach Elżbieta zmarła na gruźlicę.

Po śmierci ukochanej Jagiełło przez pewien czas pogrążony był w żałobie. Z czasem zdecydował jednak, że musi ponownie się ożenić. W 1422 roku poślubił zaledwie 17-letnią Zofię z litewskiego rodu Holszańskich. Już dwa lata później, w 1424 roku, na świat przyszedł ich pierwszy syn – Władysław. W następnych latach Zofia Holszańska urodziła królowi kolejne dzieci, co dawało mu poczucie, że dynastia ma zapewnioną przyszłość. Sprawdź także ten artykuł o żonach Władysława Jagiełły.

Jak naprawdę żył i wyglądał Jagiełło

Jan Długosz zapisał, że Władysław Jagiełło nie należał do wysokich. Miał mieć „głowę małą, podłużną, prawie całkiem łysą […]. Oczy czarne i małe, głos gruby, mowę prędką, kibić kształtną, lecz szczupłą, szyję długą. Na trudy, zimna, upały, zawieje i kurzawy nad podziw był cierpliwy. W ubiorze i zewnętrznej postawie skromny. Sypiać i wczasować lubił aż do południa, dlatego mszy świętej rzadko o należnym czasie słuchał”.

Z tego, co ustalili badacze, wynika, że Jagiełło ubierał się tak, jak wypadało według ówczesnych trendów. Do łaźni zaglądał regularnie — zwykle co trzeci dzień. Pił wyłącznie wodę; nie ciągnęło go ani do piwa, ani do innych trunków. Na co dzień stronił od wyszukanej kuchni, choć jedna z kronik odnotowała osobliwy szczegół: „jabłek i ich zapachu nienawidził, dobre jednak i słodkie gruszki po kryjomu jadał”.

W sprawach prywatnych Władysław uchodził za człowieka prostego i mówiącego wprost. Długosz twierdził, że nie był żądny przelewu krwi i nieraz darował karę tym, którzy zawinili. Potrafił też dostrzec w drugim człowieku zalety, a za wytrwałość i odwagę umiał sowicie nagradzać. Jak wielu monarchów swojej epoki, pasjonował się łowami — podobno potrafił spędzać na nich całe dnie. Mówiono też, że bywał uparty jak osioł.

Jagiełło: wódz, polityk i budowniczy państwa

Badacze, którzy próbowali podsumować całe panowanie Władysława II Jagiełły, od lat nie potrafią dojść do porozumienia. Jedni widzieli w nim przeciętnego władcę i słabego męża stanu, zagubionego w realiach swojej epoki. Taka opinia wydaje się jednak zbyt surowa — choć nie da się ukryć, że ten monarcha miał na koncie także decyzje, które dziś łatwo uznać za błędy.

Za jego największy sukces uchodzi przełamanie militarnej potęgi państwa krzyżackiego. W wojnach z Zakonem i w starciach z innymi przeciwnikami nieraz pokazał, że potrafi dowodzić i myśleć strategicznie. Równie dobrze radził sobie w polityce: umiał wyczuć moment, kiedy lepiej zrobić krok w tył, a kiedy trzeba „docisnąć” wroga do ściany. Ta mieszanka twardości i dyplomatycznej ogłady sprawiła, że z monarchią Jagiellonów zaczęto się liczyć w ówczesnej Europie.

Jagiełło przekazał swojemu następcy (najstarszemu synowi – Władysławowi Warneńczykowi) państwo sprawne, mocne i uporządkowane. W trakcie jego długich rządów wyraźnie wzrosła też polityczna ranga Litwy. Przyjęcie chrztu przez samego władcę uruchomiło szerszy proces chrystianizacji — Litwini również przyjęli nową wiarę, a wraz z nią zaczęli coraz pełniej korzystać z dorobku i wpływów świata zachodniego.

Źródła:

1. Bardach J., Władysław II Jagiełło, [w:] Poczet królów i książąt polskich, red. A. Garlicki, Warszawa 1980.
2. Biedrowska-Ochmańska K., Ochmański J., Władysław Jagiełło w opiniach współczesnych. Próba opisu jego osobowości, Poznań 1987.
3. Borkowska U., Dynastia Jagiellonów w Polsce, Warszawa 2011.
4. Gnaś H., Dlaczego Władysław Jagiełło nie przyjął czeskiej korony? Wyjaśniamy [https://kronikidziejow.pl/porady/dlaczego-wladyslaw-jagiello-odmowil-przyjecia-czeskiej-korony-wyjasniamy; dostęp: 14.11.2021].
5. Jaskuski J., Władysław Jagiełło (wielki książę litewski od 1377, król Polski 1386–1434) [https://twojahistoria.pl/encyklopedia/wladyslaw-jagiello-wielki-ksiaze-litewski-od-1377-krol-polski-1386-1434; dostęp: 13.11.2021].
6. Krzyżaniakowa J., Ochmański J., Władysław II Jagiełło, Wrocław 2006.
7. Kuczyński S. M., Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411, Warszawa 1960.
8. Lewicki A., Powstanie Świdrygiełły. Ustęp z dziejów unii Litwy z Koroną, Oświęcim 2015.
9. Nowak Z. H., Dyplomacja polska w czasach Jadwigi i Jagiełły (1382–1434), [w:] Historia dyplomacji polskiej, red. G. Labuda, M. Biskup, t. 1, Warszawa 1980.
10. Piekosiński F., Czy król Władysław Jagiełło za życia królowej Jadwigi był królem Polski, czy jedynie jej małżonkiem?, Kraków 1897.
11. Rosik S., Wiszewski P., Wielki poczet polskich królów i książąt, Wrocław 2006.
12. Samp M., Elżbieta Granowska i jej skandaliczne małżeństwo z Władysławem Jagiełłą [https://kronikidziejow.pl/porady/elzbieta-granowska-i-jej-skandaliczne-malzenstwo-z-wladyslawem-jagiello; dostęp: 14.01.2021].
13. Samp M., Żony Władysława Jagiełły – ile żon miał założyciel dynastii Jagiellonów? [https://kronikidziejow.pl/porady/zony-wladyslawa-jagielly-ile-zon-mial-zalozyciel-dynastii-jagiellonow/?utm_source=fbk-kd-HG&fbclid=IwAR2B8nrJYNq4OAPq57iPvnusVFs14x-TZQYcrVEQmxFD9KHMQAtN4hoDYBs; dostęp: 13.01.2021].
14. Skrzypek J., Południowo-wschodnia polityka Polski od koronacji Jagiełły do śmierci Jadwigi i bitwy nad Worsklą, Oświęcim 2015.
15. Sperka J., Z dziejów wojen Władysława Jagiełły z księciem opolskim Władysławem. Działania wojenne w latach 1393–1394, [w:] Cracovia-Polonia-Europa. Studia z dziejów średniowiecza ofiarowane Jerzemu Wyrozumskiemu w sześćdziesiątą rocznicę urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, kom. red. K. Baczkowski, Kraków 1995.
16. Urbański M., Poczet królów i książąt polskich, Warszawa 2005.
17. Wróbel D., Elity polityczne Królestwa Polskiego wobec problemu krzyżackiego w czasach Władysława Jagiełły, Lublin 2016.
18. Zajączkowski S., Studia nad procesami Polski i Litwy z Zakonem krzyżackim w latach 1420–1423, „Ateneum Wileńskie” 12 (1937).