Pamiętamy go jako odnowiciela Polski. Jego rządy były jednak serią bolesnych porażek
Władysław Łokietek – władca, który po latach rozbicia zaczął składać Polskę na nowo, ale za tę drogę zapłacił cenę, o jakiej rzadko się mówi. Jego rządy to nie tylko triumfy, lecz także ryzykowne wybory, bunty poddanych i sojusze, które rozsypywały się w najmniej odpowiednim momencie – a każdy taki cios mógł przekreślić marzenie o silnym królestwie. Kim był naprawdę ten nieustępliwy książę z Kujaw, zdolny przetrwać wygnanie, upokorzenia i porażki, by w końcu sięgnąć po koronę? Ta opowieść odsłania człowieka, którego ambicja mogła wszystko zbudować… albo wszystko zniszczyć.
- Młody Władysław Łokietek i jego start
- Błędy i porażki Władysława Łokietka
- Droga Łokietka do korony w Krakowie
- Władysław Łokietek: sukces i słabości
- Bilans rządów Władysława Łokietka
Młody Władysław Łokietek i jego start
Władysław Łokietek nie wchodził na drogę do korony z przewagą większą niż wielu jego piastowskich kuzynów. Był synem Kazimierza, księcia kujawskiego, łęczyckiego i dobrzyńskiego, oraz Eufrozyny – księżniczki z raciborsko-opolskiej gałęzi Piastów. Dokładnej daty jego narodzin nie znamy, jednak badacze przyjmują, że urodził się między 1260 a 1261 rokiem. Oprócz Władysława małżonkowie doczekali się jeszcze trojga dzieci: dwóch synów – Kazimierza II i Siemowita – oraz córki Eufemii. Z wcześniejszego związku Kazimierz miał także synów Leszka Czarnego i Siemomysła. Gdy zmarł w 1267 roku, osierocił niepełnoletniego Władysława, którego opiekę przejął krewny, Bolesław V Wstydliwy – ten sam, który wcześniej adoptował również Leszka Czarnego.
Jeśli chodzi o ojcowską spuściznę, Władysław musiał zadowolić się tzw. niedziałem, czyli wspólną własnością dzieloną z młodszymi braćmi, Kazimierzem i Siemowitem. W skład tego obszaru wchodziła część Kujaw z Brześciem oraz ziemia dobrzyńska. (Długopolski E., 1951: s. 8)
Jako trzeci z braci Władysław Łokietek nie miał powodów, by spodziewać się łatwej drogi. Po śmierci Bolesława Wstydliwego Małopolskę wraz z Krakowem przejął Leszek Czarny. W latach 1287-88 zawarł on układ o przeżyciu z innymi bezdzietnymi Piastami: Przemysłem II (księciem wielkopolskim), Henrykiem IV Probusem (księciem wrocławskim) oraz wciąż nieżonatym Henrykiem III głogowskim. Porozumienie to otwierało przed Władysławem pewne perspektywy (z których później skorzysta), ale jednocześnie zapowiadało kłopoty – przede wszystkim w postaci rosnącej konkurencji do ewentualnych spadków po krewnych.
Leszek Czarny zmarł w 1288 roku, a drugi z braci – Kazimierz łęczycki – w 1294 roku. Ziemie łęczycka i sieradzka oraz Kujawy zaskakująco szybko znalazły się w rękach młodego Władysława. Następnym celem, który sobie wyznaczył, stało się przejęcie Małopolski. (Baszkiewicz J., 1998: s. 239)
Błędy i porażki Władysława Łokietka
Autorzy kronik z czasów Władysława zostawili obraz władcy ambitnego, lecz niezbyt sprawnego w działaniu. Gdy starsi bracia zmarli przedwcześnie, niespodziewanie stał się najważniejszym przedstawicielem swojej gałęzi rodu i mógł krok po kroku próbować scalać kolejne ziemie. Jego plany zjednoczenia Polski i odnowienia królestwa utrudniali jednak silni konkurenci: Przemysł II oraz Wacław II. Nic więc dziwnego, że marsz Łokietka po koronę okazał się wyboisty — i że po drodze nie brakowało decyzji, które później oceniano jako pomyłki.
Wczesnych niepowodzeń w walce o Kraków nie da się jednak sprowadzić wyłącznie do jego osobistych błędów. O losach tej dzielnicy w dużej mierze decydowali miejscowi możni oraz miejski patrycjat. Wacław II miał podstawy, by wysuwać pretensje do ziemi krakowskiej i sandomierskiej — powoływał się na rzekomą umowę z Gryfiną, wdową po Leszku Czarnym. Źródła nie dają tu jednoznacznej odpowiedzi, ale niezależnie od tego, czy zapis rzeczywiście istniał, Wacław wystąpił z roszczeniami. (Długopolski E.: s. 10) Następnie wymusił na Przemyśle II sojusz i rezygnację z praw do Krakowa (1291). Resztę czeski król załatwił dyplomacją: potwierdzał i rozdawał przywileje, zyskując przychylność krakowskiego rycerstwa oraz duchowieństwa.
W takich realiach ambicje Władysława Łokietka znów zderzyły się z politycznym murem. Krakowa nie zdołał przejąć, ale do jego osiągnięć można zaliczyć utrzymanie ziemi sandomierskiej. Warto przy tym pamiętać o kluczowych momentach epoki: koronacji Przemysła II (1295), koronacji Wacława II (1300) oraz krótkich rządach Wacława III (1305-1306). Po długim okresie rozbicia dzielnicowego stawało się coraz bardziej oczywiste, że dla Piastów stawką jest nie tylko zlepienie księstw w całość, lecz także sama koronacja.
Na drodze do tronu i prób zjednoczenia kraju Łokietek poniósł jeszcze kilka dotkliwych porażek. Najboleśniej odczuł utratę Wielkopolski oraz Pomorza Gdańskiego.
Po śmierci Przemysła II wielkopolscy panowie — z biskupem Jakubem Świnką na czele — sami wezwali go, by przejął dziedzictwo. W 1296 roku widzimy go jako władcę Wielkopolski, części Kujaw, ziem sieradzkiej i łęczyckiej, a także jako tego, który sięga po Pomorze. A jednak już w 1300 roku jest uciekinierem, a jego żona z dziećmi ma ukrywać się w przebraniu mieszczki. Co doprowadziło do tak gwałtownego zwrotu? Przekazy kronikarskie sugerują, że Łokietek nie radził sobie z zarządzaniem tak rozległym obszarem. (Baszkiewicz J.: s. 241) W Wielkopolsce odwrócili się od niego nawet dotychczasowi zwolennicy, a na Pomorzu powtórzył błąd swojego dziadka (Konrada I Mazowieckiego) — poprosił Zakon Krzyżacki o wsparcie przeciw Brandemburczykom. Skutek okazał się katastrofalny: Krzyżacy przejęli Pomorze i mogli przenieść swoją siedzibę do Malborka.
W latach 1300-1304 przebywał poza krajem. Być może uczestniczył w jubileuszowych uroczystościach w Rzymie, a może szukał sprzymierzeńców na Węgrzech i Rusi. Tak czy inaczej, w 1304 roku wrócił — i dzięki pomocy węgierskiego możnowładcy ponownie objął ziemię sandomierską. W 1305 i 1306 roku zmarli jego czescy rywale do tronu. Wreszcie droga do koronacji stanęła otworem. Jeśli szukasz więcej ciekawostek, sprawdź także ten artykuł o tym, jak Władysław Łokietek sprawdzał polskość krakowskich mieszczan.
Droga Łokietka do korony w Krakowie
Atutem, którego Łokietkowi trudno odmówić, była zdolność wyciągania wniosków z własnych potknięć. Choć nigdy nie uchodził za wybitnego dyplomatę, to po kilku latach wygnania znacznie lepiej rozumiał znaczenie sojuszy oraz umiejętnego rozdawania i kontrolowania przywilejów. Sympatię stronników mógł zjednywać również swoją prostolinijnością. Do tego los w pewnym momencie mu sprzyjał. Po śmierci ostatniego władcy z dynastii Przemyślidów przejął rządy w Małopolsce, odzyskał Pomorze Gdańskie (choć tylko na jakiś czas), a także ziemię łęczycką i Kujawy. Wciąż nie potrafił jednak wrócić do Wielkopolski — dotychczasowego miejsca każdej królewskiej koronacji. Tam do 1314 roku władzę utrzyma Henryk IV głogowski.
Do bezdyskusyjnych osiągnięć Władysława Łokietka należy zaliczyć rozprawienie się z buntem niemieckiego patrycjatu w Krakowie i kilku innych miastach Małopolski. (Baszkiewicz J.: s. 244) Po tych wydarzeniach panowie wielkopolscy postanawiają przekazać mu władzę, pomijając synów Henryka głogowskiego. Z kolei w 1318 dochodzi do zjazdu w Sulejowie, który staje się wyraźnym potwierdzeniem triumfu księcia kujawskiego. Powstaje dokument z prośbą o koronę dla Piasta, a rok później trafia on do Stolicy Apostolskiej. Mimo sprzeciwów Zakonu Krzyżackiego i Luksemburczyków (kolejnej czeskiej dynastii) papież przychylił się do stanowiska polskiego poselstwa. (Długopolski E.: s. 194-195) Władysław Łokietek został koronowany w 1320 roku w Krakowie, stając się pierwszym w dziejach królem Polski, którego nie koronowano w Gnieźnie.
Władysław Łokietek: sukces i słabości
Trudno zaprzeczyć, że droga księcia kujawskiego — który w niespełna dwie dekady przeszedł od wygnania do powszechnie uznanej korony — była jednym z większych politycznych triumfów epoki. Pytanie tylko, czy jego rządy dorosły do rozmiaru tego sukcesu. Koronę przyjął mimo jednoznacznych sprzeciwów Krzyżaków i króla Czech. Sympatię poddanych zyskiwał częściej jako symbol „własnego króla” niż jako władca wybitny w praktyce. Próby odzyskania Pomorza zamieniły się w serię niepowodzeń. (Baszkiewicz J.: s. 245) Nie wsparł go również sojusz z Litwinami — Zakon Krzyżacki natychmiast obrócił go w propagandową broń przeciw polskiemu monarsze, podkreślając, że Litwa pozostawała wówczas państwem pogańskim.
Konflikty z Zakonem w końcu przyniosły także utratę Kujaw, ważnego ogniwa łączącego Wielkopolskę z Małopolską. W rękach władcy został jedynie wąski korytarz ziem łęczyckiej i sieradzkiej, a w wielu pozostałych dzielnicach samodzielnie panowali inni Piastowie. W odróżnieniu od syna, Kazimierza, Władysław nie zawsze potrafił układać się w grze sojuszy. Dopiero jego następca porozumie się z Luksemburgami i realnie wykorzysta możliwości płynące z układu z Andegawenami. Z kolei obecność Zakonu Krzyżackiego na północy będzie ciążyć Polsce jeszcze długo — aż po czasy Zygmunta Starego (hołd pruski – 1525).
Bilans rządów Władysława Łokietka
Życiorys Władysława Łokietka większość historyków przedstawia jako ważny, korzystny przełom w dziejach Polski. Choć poniósł wiele porażek, ostatecznie sięgnął po koronę, a jego potomstwo ułatwiło budowanie sojuszy z liczącymi się rodami Europy Środkowej. Potknięcia w dyplomacji nie przekreśliły jednak kluczowego celu: zdołał scalić przynajmniej część rozbitych dzielnic. Wczesna śmierć starszych braci pozwoliła mu szybko powiększać własne władztwo i uczyniła go najstarszym dziedzicem kujawskiej linii Piastów. Z kolei wygaśnięcie dynastii Przemyślidów sprawiło, że w krótkim czasie zniknął jego najgroźniejszy konkurent do tronu.
W samych latach rządów Łokietka gospodarka nie odczuła większej poprawy. To dopiero naprawią dwaj kolejni władcy. Długie i spokojne panowanie Kazimierza Wielkiego, a następnie unia personalna z Węgrami, przyniosły rozkwit miast i otworzyły nowe szlaki handlowe. W chwili śmierci Władysława niewiele wskazywało, że takie zmiany nadejdą tak szybko. Zmarł w 1333 roku, a według części kronikarzy i historyków – pozostawił państwo w stanie nieładu. Bez wątpienia nie wygasił narastającego sporu z możnymi wielkopolskimi, a konflikt z Krzyżakami zaostrzył w sposób, który trudno uznać za konieczny.
Gdy spojrzeć na biografię Władysława Łokietka z większego dystansu, widać, że jego ambicje nierzadko wykraczały poza realne możliwości. Nawet jeśli nie doprowadził do końca wszystkiego, co planował, i tak osiągnął zaskakująco wiele jak na warunki, w jakich działał. Na tle Kazimierza brakowało mu zarówno politycznej ogłady, jak i doświadczenia w sprawnym zarządzaniu państwem. Z tego powodu jego panowanie może sprawiać wrażenie bardziej nerwowego i niespójnego, zwłaszcza gdy zestawić je z uporządkowanymi rządami następcy.
Źródła:
- Jan Baszkiewicz, Władysław Łokietek, w: Poczet królów i książąt polskich, red. A. Garlicki, Czytelnik 1998, s. 238–246
- Edmund Długopolski, Władysław Łokietek na tle epoki, Ossolineum 1951