Nawet w czasie II wojny światowej Polska nie poniosła takich strat jak w tej wojnie. Nie chodziło o terytorium

Przyczyny i konsekwencje potopu szwedzkiego nie dają się zamknąć w kilku prostych zdaniach — a wskazanie jednego winnego byłoby kuszące, lecz mylące. Nawet postawa polskiego króla bywa przedstawiana jako iskra, która miała rozpalić konflikt, ale to tylko wierzchołek znacznie większej układanki. Wojna ciągnęła się latami, a jej zwroty akcji i dramatyczne epizody spokojnie wystarczyłyby na osobny tekst. Co najbardziej zaskakuje? Po wszystkim granice Rzeczypospolitej na pierwszy rzut oka niemal się nie zmieniły… poza jednym, pozornie niewielkim odstępstwem, które później okazało się brzemienne w skutki.
- Przyczyny potopu szwedzkiego w Polsce
- Czy dało się uniknąć potopu szwedzkiego?
- Skutki potopu szwedzkiego dla Polski
Przyczyny potopu szwedzkiego w Polsce
Wśród najczęściej wskazywanych przyczyn potopu szwedzkiego pojawia się kilka wątków. Na pierwszym planie zwykle stawia się spory dynastyczne. Jak zauważa Stanisław Płaza, aż do pokoju w Oliwie Wazowie panujący w Polsce jednocześnie uznawali się za prawowitych królów Szwecji, „a to w dobie monarchicznej był wystarczający pretekst do wojny” (Płaza, s. 30). Od Jana Kazimierza oczekiwano zrzeczenia się tych roszczeń, lecz do tego nie doszło. Taki nierozwiązany konflikt mógł więc łatwo posłużyć jako wygodny powód do rozpoczęcia działań zbrojnych. Na tym jednak lista motywów się nie kończy — da się też wskazać przyczyny znacznie bardziej „praktyczne”.
Do nich należały niewątpliwie ambicje Szwecji, by wykorzystać sprzyjający moment po uzyskaniu na mocy traktatu westfalskiego Pomorza Szczecińskiego i dalej poszerzać swoje wpływy w rejonie Morza Bałtyckiego. Zajęcie polskiego wybrzeża przybliżałoby Sztokholm do realizacji planu uczynienia z Bałtyku wewnętrznego morza Szwecji. Stanisław Płaza zwraca też uwagę na obawy Karola X Gustawa, że kosztem Rzeczypospolitej nadmiernie urośnie w siłę Moskwa. Aby wzmocnić pozycję Szwecji, należało więc przejąć inicjatywę, ponieważ „groźnym przeciwnikiem w ekspansjonistycznych planach Szwecji była zarówno Polska, jak i Rosja; oba te państwa trzeba było pokonać dla osiągnięcia tych celów” (Płaza, s. 30). Z tej perspektywy atak Moskwy na Polskę, dodatkowo powiązany ze sprawą Kozaków, był dla szwedzkiego monarchy wyjątkowo niewygodnym rozwojem wydarzeń.
Kolejną przyczyną, również wskazywaną przez tego autora, była konieczność utrzymania armii odziedziczonej po wojnie trzydziestoletniej — a na to trzeba było znaleźć środki. Polska wydawała się przy tym celem stosunkowo łatwym, zwłaszcza ze względu na liczne słabości wewnętrzne (o czym dalej). Wątek sytuacji wewnętrznej Szwecji jako jednego z motorów wojny podkreśla także Mariusz Markiewicz, dodając, że problemy finansowe zmuszały króla do ustępstw wobec arystokracji: w zamian za udzielane kredyty pozwalał jej korzystać z dóbr należących do domeny królewskiej. Mechanizm ten w pewnym stopniu przypominał sytuację w Rzeczypospolitej, która doprowadziła do narodzin ruchu egzekucyjnego.
Czy dało się uniknąć potopu szwedzkiego?
Czy dało się w ogóle uniknąć potopu szwedzkiego? Jan Kazimierz mógł wcześniej formalnie zrezygnować z pretensji do szwedzkiej korony, ale najpewniej i tak znalazłby się inny powód do uderzenia. Nie można też pomijać późniejszej roli Hieronima Radziejowskiego – zdrajcy i byłego podkanclerzego koronnego – który miał podsycać w Sztokholmie pomysł ataku na Rzeczpospolitą. Jedno jest pewne: do wojny można było przygotować się znacznie rozsądniej. Już w lutym 1655 roku Jan Kazimierz dostał wiadomość, że konflikt jest praktycznie przesądzony. Mimo to nie podjął szybkich, stanowczych kroków, by wzmocnić armię, nie zwołał też od razu sejmu, który mógłby uchwalić podatki (zwołano go dopiero na 19 maja). Zamiast realnych przygotowań król i jego otoczenie karmili się nadzieją na sojusz ze Szwecją wymierzony w Moskwę. W 1655 roku do Szwecji wysłano Andrzeja Morsztyna, ale Karola X Gustawa na tyle zirytowało tytułowanie Jana Kazimierza „królem Szwecji”, że nie wszedł nawet w rozmowy. Szwedzi odebrali to poselstwo niemal jako celową prowokację.
Co więcej, tuż przed potopem polska scena polityczna była wyjątkowo chwiejna. Na sejmie majowym – wbrew woli monarchy – zapadła decyzja o wysłaniu do Szwecji kolejnego poselstwa: miało ono ogłosić zrzeczenie się przez Jana Kazimierza praw do szwedzkiego tronu i próbować wynegocjować „pokój wieczysty”. Tyle że na takie gesty było już po prostu za późno. Skąd w ogóle sytuacja, w której sejm działał pod prąd królowi? To był efekt narastającego sporu między Janem Kazimierzem a dużą częścią posłów i senatorów. Warto pamiętać, że jeszcze rok wcześniej Rzeczpospolita miała nieobsadzone stanowiska hetmańskie – Jan Kazimierz na początku 1654 roku celowo ich nie obsadził, przejmując osobisty nadzór nad wojskiem.
Sejm lutowy domagał się wyboru nowych hetmanów i jednocześnie ograniczenia królewskich uprawnień, ale został zerwany przez stronnictwo dworu. Nie przegłosowano nawet podatków potrzebnych na wypłatę zaległego żołdu. Dopiero w czerwcu udało się skłonić Jana Kazimierza do mianowania nowych hetmanów. W takiej właśnie, napiętej atmosferze trzeba było później podejmować kluczowe decyzje w obliczu szwedzkiego najazdu. Jak zauważa Mariusz Markiewicz, niektórzy mieli nawet wspominać o detronizacji Jana Kazimierza… A szwedzki dwór z pewnością znał te słabości państwa i bez wahania je wykorzystał, przeciągając część szlachty na swoją stronę.

Skutki potopu szwedzkiego dla Polski
Następstwa potopu szwedzkiego okazały się dla Rzeczypospolitej naprawdę dotkliwe. Choć w sensie formalnym nie utracono kluczowych obszarów i granice państwa nie uległy wyraźnej zmianie, to osłabieniu uległa kontrola nad terenami ważnymi strategicznie. Najbardziej jaskrawym przykładem były Prusy Książęce. To właśnie pokój w Oliwie ostatecznie potwierdził wcześniejsze ustalenia z układów welawskiego i bydgoskiego, zawartych w 1657 roku. W zamian za sojusz z Fryderykiem Wilhelmem strona polska zrezygnowała ze zwierzchnictwa nad Prusami Książęcymi, które przestały być lennem Rzeczypospolitej. Do dziś bywa dyskutowane, czy ten układ w ogóle był Polsce potrzebny, zwłaszcza że realny wkład wojsk pruskich w walki przeciw Szwecji oceniano jako niewspółmiernie mały. Porozumienie przewidywało, że Prusy Książęce miały wrócić do Polski w razie wygaśnięcia rodu Hohenzollernów. Jak wiemy, scenariusz ten nie spełnił się. Stało się wręcz odwrotnie: Hohenzollernowie, rosnąc w siłę, zaczęli snuć plany scalenia swoich posiadłości, rozdzielonych wówczas m.in. przez polskie Pomorze. Nietrudno dostrzec, że w dłuższej perspektywie utrata zwierzchnictwa nad Prusami Książęcymi stała się jednym z czynników, które pośrednio prowadziły do rozbiorów.
W czasie potopu z Rzeczypospolitej wywieziono ogromną liczbę dzieł sztuki, a także wiele księgozbiorów i archiwów. Co prawda pokój w Oliwie (podpisany 3 maja 1660 roku) nakładał na Szwecję obowiązek zwrotu zagrabionych polskich dóbr, jednak w praktyce państwo to w niewielkim stopniu wywiązało się z tych zobowiązań. W efekcie spora część strat okazała się nieodwracalna. Najbardziej bolesne były jednak skutki demograficzne i gospodarcze wojny. Jak podaje Stanisław Płaza, w 1660 roku liczba ludności Wielkopolski i Małopolski była niższa niż w 1650 aż o milion osób, czyli o około 27%. W przypadku pierwszego z tych regionów ubytek sięgał wręcz niemal połowy mieszkańców — skala strat była więc olbrzymia. Z kolei Stanisław Rosik zaznacza, że w porównaniu z początkiem XVII wieku po potopie cała ludność Rzeczypospolitej zmniejszyła się o około 1/3. Położenie ludzi pogorszyła dodatkowo zaraza szalejąca w latach 1659–1663, z którą państwu niezrujnowanemu wojną z pewnością łatwiej byłoby sobie poradzić.
Zniszczenia wojenne stały się powszechne zarówno na wsi, jak i w miastach. Szczególnie mocno ograbiono i zdewastowano Kraków oraz Warszawę. Na zamku warszawskim z ram obrazów zdrapywano nawet złoto. Gospodarka ucierpiała wyjątkowo dotkliwie: część miast i wsi legła w gruzach, wiele pól przestało być uprawianych, a w wyniku wojen z lat 1648–1658 przerwana została ciągłość handlu zbożem. Co istotne, po samym potopie nie udało się już odbudować wszystkich dawnych powiązań handlowych, a skala wymiany osiągnęła zaledwie około połowę wcześniejszego poziomu. Według danych przytaczanych przez Mariusza Markiewicza, o ile w 1650 roku przez Gdańsk przechodziło około 87 000 łasztów zboża przeznaczonego na eksport, o tyle około 1670 roku było to już tylko około 30 000. Wszystko to odbiło się na codziennym poziomie życia społeczeństwa. Tak w skrócie wyglądały przyczyny i konsekwencje potopu szwedzkiego dla Rzeczypospolitej.
Źródła:
- M. Markiewicz, Dzieje Polski 1492-1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.
- S. Płaza, Rokosz Lubomirskiego, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1994.
- S. Rosik, P. Wiszewski, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2007.