Zanim powstała Polska, żyły tu zupełnie inne ludy. Ich ślady można zobaczyć do dziś

Opublikowano: 15.11.2026Autor: Michał ModzelewskiDrukujUdostępnij

Czy kiedykolwiek próbowaliście wyobrazić sobie, co działo się na ziemiach dzisiejszej Polski, zanim pierwsi Piastowie zaczęli je jednoczyć? Kiedy tak naprawdę pojawili się tu nasi przodkowie — i skąd przybyli? Jak żyli na co dzień, w co wierzyli, co tworzyli i co po sobie zostawili? A przede wszystkim: dlaczego w kronikach i zapisach jest o nich tak niewiele, jakby celowo znikali z kart historii? Za chwilę spróbujemy zajrzeć w tę lukę i krok po kroku odsłonić to, co wciąż pozostaje tajemnicą.

1. Holocen: okresy klimatu po zlodowaceniu
2. Od lodowca do żelaza: polska prehistoria
3. Celtowie na ziemiach polskich: ślady i wpływy
4. Skąd się wzięli Słowianie w Polsce?
5. Tajemnice plemion sprzed Piastów
6. Miejsca w Polsce, gdzie ożywa prehistoria

Holocen: okresy klimatu po zlodowaceniu

Okres, który rozpoczął się po wycofaniu się ostatniego lądolodu, określa się mianem holocenu. Co ciekawe, według oficjalnej chronologii geologicznej wciąż znajdujemy się właśnie w tej epoce.

Holocen nie oznaczał jednak stałej, „równej” pogody na przestrzeni tysięcy lat. Klimat wielokrotnie się wahał, a te zmiany bezpośrednio wpływały na to, gdzie i jak mogły rozwijać się społeczności ludzkie. Po ustąpieniu lodowca da się wyróżnić kilka wyraźnych faz klimatycznych:

• preborealny (10-9 tys. lat temu) – okres z nawrotami chłodu. Na obszarze dzisiejszej Polski dominuje tundra, a w krajobrazie pojawiają się grupy łowców polujących m.in. na renifery.
• borealny (9-8 tys. lat temu) – klimat chłodny i suchy, który z czasem stopniowo się ociepla. Wciąż przeważają społeczności myśliwsko-zbierackie.
• atlantycki (8-5 tys. lat temu) – faza ciepła i wilgotna (to czas tzw. zielonej Sahary). Zmieniają się warunki środowiskowe, a wraz z nimi fauna i flora. Gospodarka myśliwsko-zbieracka dostosowuje się do nowych realiów i staje się bardziej zaawansowana technologicznie.
• subborealny (5-2,5 tys. lat temu) – następuje lekkie ochłodzenie (mimo to klimat pozostaje cieplejszy niż dziś). Na ziemiach polskich to czas przejścia od neolitu do epoki brązu.
• subatlantycki (2,5 tys. lat temu do ok. 1800 r. n.e.) - klimat nieco cieplejszy, przerywany chłodniejszymi epizodami. To okres przyspieszonego rozwoju cywilizacji.

(por. Kaczanowski P. i in., 1998: s. 44)

Dodatkowo pomiędzy epoką wpływów rzymskich a dojrzałym średniowieczem doszło do ocieplenia, które wyraźnie odbiło się na migracjach ludności oraz tempie rozwoju technologii. Wczesny etap tego procesu przypada na czasy sprzed uformowania się polskiej państwowości, czyli — z naszej perspektywy — na okres prehistoryczny.

Od lodowca do żelaza: polska prehistoria

Gdy mowa o polskiej prehistorii, łatwo odpłynąć myślami w naprawdę odległe tysiąclecia. Na potrzeby tego tekstu zarysuję jedynie najważniejsze wydarzenia od momentu ustąpienia lądolodu, a potem szybko przejdę do epok bliższych czasom Piastów.

Podczas ostatniego zlodowacenia — zwłaszcza między 20 a 18 tys. lat temu — warunki na ziemiach polskich nie sprzyjały stałemu osadnictwu. Wyraźniejsze cofanie się lodowca rozpoczęło się dopiero około 11 tys. lat temu. (Kaczanowski P. i in.: s. 81)

Około 5400 r. p.n.e. ruszyła fala migracji z południa lub południowego wschodu, niosąca ze sobą nowy styl życia i odmienną kulturę. Neolit na ziemiach polskich trwał mniej więcej do 2200 r. p.n.e., gdy zaczęły pojawiać się narzędzia z miedzi i brązu. Warto jednak pamiętać, że podstawą wciąż pozostawał kamień oraz łatwo dostępne drewno. Z tamtego czasu pochodzą także grobowce kujawskie — nazywane polskimi piramidami — do których wrócę w dalszej części.

Około VIII w. p.n.e. na naszych ziemiach pojawiają się pierwsze wyroby z żelaza. W szerszej perspektywie historycznej to moment, gdy w Europie zaznaczają swoją obecność Celtowie, wprowadzając rozwiązania, które można uznać za prawdziwy technologiczny przełom.

Celtowie na ziemiach polskich: ślady i wpływy

O obecności Celtów na ziemiach dzisiejszej Polski wiemy głównie dzięki znaleziskom archeologicznym. Najstarsze rozpoznane groby celtyckie na naszym terenie datuje się na przełom V i IV wieku p.n.e. Najbardziej znaną spośród odkrytych osad jest ta w Nowej Cerekwicy pod Opolem. Odkrycia te wiąże się z kulturą lateńską. Jej kluczowe centrum obejmowało obszary dzisiejszej Austrii, Czech i Moraw, południowych Niemiec oraz wschodniej Francji, a zasięgiem sięgało także górnego i środkowego Śląska oraz Małopolski. (Zdziebłowski Sz., https://archeologia.com.pl/celtowie-innowacyjni-przybysze-na-polskich-ziemiach/, dostęp 09.11.2021) Warto przy tym pamiętać, że wpływy celtyckie były znacznie rozleglejsze — rozciągały się od Anatolii aż po Wyspy Brytyjskie i Półwysep Iberyjski. Za jedno z najważniejszych osiągnięć technicznych, które zawdzięczamy Celtom (nie tylko w Polsce), uznaje się rozwiniętą obróbkę żelaza oraz zestaw podstawowych narzędzi rzemieślniczych używanych do dziś (nożyce, młotki, kleszcze kowalskie, koło garncarskie itp.). Jako sprawni i odważni wojownicy upowszechnili również rozwiązania związane z jazdą konną i uzbrojeniem, takie jak podkowy, siodła czy kolczugi. Celtyckie rzemiosło mocno odcisnęło piętno na technologiach, z których później korzystało średniowiecze. Wcześniej jednak na te obszary dotarli też Rzymianie. Choć rzymskie podboje nie objęły ziem polskich, mówi się o tzw. okresie wpływów rzymskich trwającym od początku naszej ery do IV wieku. Sami Celtowie zniknęli z terenów dzisiejszej Polski nieco wcześniej — około II wieku p.n.e., wypchnięci przez plemiona germańskie.

Skąd się wzięli Słowianie w Polsce?

Mówiłam już o Celtach, Germanach i Rzymianach — ale gdzie w tym wszystkim są Słowianie? Gdy używam słowa „Słowianie”, mam na myśli społeczności posługujące się językiem (lub językami) zaliczanymi do grupy słowiańskiej. Problem w tym, że ani archeologia, ani genetyka nie potrafią wprost „przypiąć” ludziom konkretnej przynależności językowej. Pozostaje więc rekonstrukcja językowa tworzona przez lingwistów. To jednak wciąż za mało, by z pełną pewnością przyporządkować określone kultury archeologiczne do danego języka na konkretnym obszarze. Najprawdopodobniej proto-słowiański zaczął się wyodrębniać z rodziny indoeuropejskiej już około 3000 lat temu. Przez kolejne stulecia brakuje jednak źródeł pisanych, które mogłyby to bezpośrednio potwierdzić. Najstarsze wzmianki o ludach łączonych ze Słowianami pojawiają się u greckiego historyka z V w. p.n.e. — Herodota. Wspomina on Neurow, a także żyjących dalej na wschód Budynów. W starszej literaturze próbowano wiązać nazwę tych pierwszych z Nurzcem — prawym dopływem Bugu. (por. Vana Z., 1985: s. 10) W języku starosłowiańskim „nur” miał oznaczać rzekę. Najpewniej jednak Neurowie mieszkali bardziej na południowy wschód, na obszarze dzisiejszej Ukrainy.

W I i II wieku rzymscy autorzy (Tacyt, Pliniusz i in.) zaczęli opisywać lud Wenedów, zamieszkujących tereny dzisiejszej północnej i wschodniej Polski. Do dziś historycy i archeolodzy nie mają pełnej zgody, jak ich klasyfikować. Ciekawą wskazówką jest to, że jeszcze w XIII wieku źródła niemieckie potrafiły stosować określenia „Słowianie” i „Wenedowie” zamiennie.

W VI wieku Słowianie pojawiają się na granicach Cesarstwa Wschodniorzymskiego, przez co zaczynają coraz częściej i coraz wyraźniej przewijać się w przekazach pisanych. (Vana Z.: s. 12)

Z dużą pewnością można mówić o ich obecności na ziemiach dzisiejszej Polski już w V w. n.e. — przynajmniej na obszarze Małopolski. Niewykluczone jednak, że byli tu nieprzerwanie znacznie dłużej. Właśnie to zakłada teoria autochtoniczna i neoautochtoniczna. (por. Kaczanowski P.: s. 343-344) Zgodnie z nią Słowianie (w tym przodkowie Polaków) mieliby być pierwszym ludem indoeuropejskim, który zasiedlił te tereny. W tej interpretacji to Słowianie byliby również twórcami kultury łużyckiej — kluczowej kultury epoki brązu na naszym obszarze.

Tajemnice plemion sprzed Piastów

O dziejach ziem polskich sprzed epoki Piastów wiemy zaskakująco niewiele. Sporo rekonstrukcji opiera się bardziej na domysłach wyciąganych z odkryć archeologicznych i późniejszych przekazów pisanych niż na pewnych faktach. Wiadomo natomiast, że najwcześniejszym wyraźnym ośrodkiem państwowym na naszych ziemiach było państwo Wiślan. Jego funkcjonowanie potwierdzają źródła z IX wieku – żywot św. Metodego oraz „Chorografia” przypisywana Alfredowi Wielkiemu. Dodatkowo „Geograf Bawarski” odnotowuje Wiślan jako lud. (Strzelczyk J.,  2007-2008: s. 59) Ten sam tekst dość szczegółowo wylicza też inne ludy słowiańskie zamieszkujące obszar dzisiejszej Polski (i nie tylko). Wśród interesujących nas plemion, obok Wiślan, pojawiają się:

• Ślężanie
• Łużyczanie
• Dziadoszanie
• Milczanie
• Bieżuńczanie
• Opolanie
• Gołęszyce

Wspomniano również kilka kolejnych plemion, których jednoznaczne rozpoznanie sprawia badaczom duży kłopot. Wśród nich są: Glopeani (Goplanie?), Busani (Bużanie?), Lendizi (Lędzice?), Zeriuani (Siewierzanie?), Prissani (Pyrzyczanie?), Velunzani (Wolinianie) oraz Bruzi – najpewniej Prusowie. Jak widać, nawet pozornie precyzyjne źródło potrafi wywołać niemałe zamieszanie przy próbach przypisania nazw do konkretnych wspólnot.

Co istotne, przed rokiem tysięcznym nie pojawia się jeszcze wzmianka o plemieniu Polan. Nawet po chrzcie Mieszka I, aż do czasu zjazdu gnieźnieńskiego, autorzy mieli wyraźny problem z nazwaniem jego państwa. Spotykamy więc określenia takie jak Licicaviki (Widukind z Korbei), Wandale („Cuda św. Uldaryka”) czy państwo gnieźnieńskie („Dagome iudex”). Nazwa Licicaviki mogła być zniekształconą formą Lechici (tak mówili wschodni sąsiedzi państwa Piastów) albo odnosić się do Lędzian. (por. Strzelczyk J.: s. 64-65)

Miejsca w Polsce, gdzie ożywa prehistoria

To, co opisałam wyżej, to w dużej mierze domysły i „sucha” teoria. Wszystko zaczyna nabierać sensu dopiero wtedy, gdy staniemy w realnych miejscach i zobaczymy je na własne oczy. Dlatego zebrałam kilka punktów związanych z naszą prehistorią — być może zechcecie dopisać je do listy miejsc do odwiedzenia.

Na początek naprawdę warto wybrać się na kopce Wandy i Kraka. O ich możliwych związkach z kalendarzem słonecznym pisałam już w innym tekście, więc tutaj tylko przypomnę: chodzi o obserwowanie wschodów i zachodów słońca w okolicach czterech najważniejszych świąt celtyckich — choć nigdy nie udowodniono, że kopce rzeczywiście wznieśli Celtowie. Niezależnie od tego, kto je usypał, zostawił w Małopolsce znak swojej obecności na kolejne tysiąclecia. Udział w zapomnianym „misterium” słońca pozwala poczuć ten świat znacznie bardziej bezpośrednio i intensywnie.

Drugim miejscem, które aż prosi się o odwiedziny, jest oczywiście Biskupin. Rekonstrukcja oparta na badaniach archeologicznych sprawia, że niemal dotykamy codzienności ludzi kultury łużyckiej — ich domów, przestrzeni i rytmu życia. Co ważne, Biskupin jest dostępny do zwiedzania przez cały rok.

Wśród mniej nagłośnionych, a bez wątpienia wartych uwagi atrakcji, warto wymienić piramidy kujawskie. Nie oszałamiają rozmachem jak egipskie, ale spotkanie twarzą w twarz z grobowcami sprzed tysięcy lat robi mocne wrażenie. Znajdziecie je w Parku Kulturowym w Wietrzychowicach i w Sarnowie.

Jeśli chcemy spróbować wyobrazić sobie, jak mogli żyć budowniczowie tych imponujących kurhanów, dobrym kierunkiem będzie wieś Kopiec niedaleko Opatowa (woj. świętokrzyskie). Niedawno powstała tam rekonstrukcja osady kultury pucharów lejkowatych.

Zagłębiając się w polską prehistorię, co chwila trafiamy na kolejne zagadki. Szybko wychodzi na jaw, że nasi przodkowie byli o wiele bardziej złożeni i fascynujący, niż sugerują nieliczne przedmioty, które po sobie pozostawili.

Źródła:

1. Zdenek Vana, Świat dawnych Słowian, Artia Interpress, 1985
2. Piotr Kaczanowski, Janusz Krzysztof Kozłowski, Wielka Historia Polski, t. 1: Najdawniejsze dzieje ziem polskich do VII w., Kraków, 1998
3. Jerzy Strzelczyk, Początki Polski w świetle źródeł pisanych, w: Studia nad dawną Polską, t. 1, 2007–2008
4. Szymon Zdziebłowski, Celtowie – innowacyjni przybysze na ziemiach polskich, w: https://archeologia.com.pl/celtowie-innowacyjni-przybysze-na-polskich-ziemiach/, dostęp: 09.11.2021