Zamordowali pierwszego króla Polski od ponad 200 lat. Jego śmierć zmieniła wszystko
W chłodną, jesienną noc z 13 na 14 października 1257 roku w komnatach księżnej Elżbiety rozgrywał się dramat i nadzieja zarazem. Jej mąż, Przemysł I, od miesięcy spoczywał już w grobie — odszedł, nie doczekawszy się syna, który mógłby przedłużyć ród. A jednak tej nocy los miał napisać zupełnie inny scenariusz. O świcie 14 października do poznańskich kanoników, pogrążonych w porannych śpiewach, wbiegł posłaniec z wiadomością, która natychmiast zmieniła nastrój całego miasta: księżna urodziła chłopca. W kościele wybuchło potężne „Te Deum”. Tak na świat przyszedł Przemysł II — ostatni dziedzic wielkopolskich Piastów i człowiek, który po ponad dwóch stuleciach miał ponownie wynieść ten ród na królewski tron Polski. (Por. Kronika Wielkopolska, 2010: s. 182)
- Piastowie wielkopolscy i spór z Brandenburgią
- Młody Przemysł II: opiekun, wojna i ślub
- Droga Przemysła II do polskiej korony
- Droga Przemysła II do koronacji 1295
- Koronacja i śmierć Przemysła II
- Droga Łokietka do zjednoczenia Polski
Piastowie wielkopolscy i spór z Brandenburgią
Wielkopolska gałąź Piastów wywodziła się od Mieszka III Starego. W czasach rozbicia dzielnicowego polscy władcy początkowo obejmowali tzw. dzielnicę senioralną według zasady starszeństwa, dlatego prapradziadek Przemysła przez pewien okres pełnił także rolę seniora. Mimo to dawne serce monarchii pierwszych Piastów pozostawało rozczłonkowane. Poznań i zachodnia część Wielkopolski przypadły potomkom Mieszka, a pozostałe obszary zachodniej części kraju — z różnym skutkiem — bywały raz scalane, raz ponownie dzielone między młodszych książąt.
Samo pochodzenie Przemysła dawało mu szanse na zjednoczenie ziem polskich nie mniejsze niż te, które mieli jego kuzyni. O wszystkim przesądzały działania księcia, układy w obrębie rodu i odrobina szczęścia. Jednak obok potencjalnego zaplecza do sięgnięcia po koronę Przemysł II odziedziczył po dziadku i ojcu również narastający konflikt z Brandenburczykami.
Warto na chwilę zatrzymać się przy dziejach tego sporu, bo wiele tłumaczą. Już za pierwszych Piastów ziemie Słowian Połabskich stanowiły przedmiot rywalizacji z cesarzami i królami niemieckimi. Podczas wojny domowej między synami Bolesława Krzywoustego cesarz Fryderyk Barbarossa opanował grody nad Odrą, a następnie przekazał je we władanie Albrechtowi Niedźwiedziowi. Z połączenia tych terenów z wcześniej zdobytymi obszarami połabskimi powstała Marchia Brandenburska. (por. Barański M.K., 2012: s. 110) W kolejnych dekadach władztwo książąt brandenburskich powiększyło się jeszcze o Łużyce Górne (1243 r.) oraz ziemię lubuską (1252 r.). Gdy spojrzeć na mapę, łatwo zrozumieć, dlaczego Brandenburczycy stali się tak realnym zagrożeniem dla książąt z zachodnich linii piastowskich.
Młody Przemysł II: opiekun, wojna i ślub
Po odejściu ojca formalną kuratelę nad młodym księciem przejął jego stryj, Bolesław Pobożny. Gdy zmarła Elżbieta, matka Przemysła, stryj stał się już nie tylko opiekunem z urzędu, ale też rzeczywistym zwierzchnikiem i protektorem chłopca.
Część badaczy próbowała przypisać Przemysłowi II przydomek „Pogrobowiec”. Choć trafnie opisywał okoliczności jego narodzin, w historiografii nie utrwalił się na stałe. W efekcie Przemysł pozostaje jednym z nielicznych Piastów, którzy nie doczekali się powszechnie przyjętego przydomka.
Wśród najistotniejszych epizodów sprzed objęcia samodzielnych rządów wymienia się wyprawę na Nową Marchię (zorganizowaną z ziemi lubuskiej i Pomorza Zachodniego) oraz małżeństwo z księżniczką Ludgardą.
Wyprawa na Strzelce Krajeńskie (1272 r.) miała być dla 15-letniego wówczas Przemysła prawdziwym chrztem bojowym. Młody książę pokazał odwagę i brawurę, ale też bezwzględność. Po zdobyciu grodu rozkazał zgładzić obrońców. Dzięki wstawiennictwu wielkopolskich rycerzy część z nich ocalała i trafiła do niewoli (Kronika Wielkopolska, s. 206). Umocniony sukcesem ruszył z częścią drużyny na gród w Drzeniu (dziś Drezdenko), bo dotarły do niego wieści, że jest słabo obsadzony. Mieszkańcy nie chcieli ryzykować powtórki losu Strzelec Krajeńskich: oddali gród księciu w zamian za możliwość bezpiecznego odejścia.
W 1273 roku Przemysł poślubił Ludgardę, córkę Henryka, księcia meklemburskiego, zwanego Pielgrzymem. Związek ten stanowił polityczne domknięcie sojuszu z Pomorzem Zachodnim w obliczu rosnącego zagrożenia ekspansją Brandenburczyków.
Równolegle postanowił oficjalnie przejąć księstwo poznańskie. Stryj, Bolesław Pobożny, nie zamierzał jednak oddać władzy tak łatwo. Przemysł uciekł więc nocą z gnieźnieńskiego zamku przy wsparciu miejscowego wójta i przedostał się do Poznania. (Ożóg K., 1999: s. 154)
To, co wydarzyło się wkrótce po przejęciu władzy przez Przemysła, pokazuje, że już jako bardzo młody władca potrafił prowadzić własną, niezależną grę polityczną. Zawarł porozumienie z księciem wrocławskim Henrykiem IV Probusem (zwanym też Prawym). Tym samym znalazł się bliżej obozu czeskiego, a więc po przeciwnej stronie niż polityczne zaplecze Bolesława Pobożnego. W sprawach wewnętrznych Wielkopolski współpracowali jednak aż do śmierci Bolesława w 1279 roku. Później, już jako książę wielkopolski, Przemysł podtrzymał sojusz z władcami Pomorza Zachodniego, a w konsekwencji zdołał odebrać z tamtych ziem hołd lenny. Musiał natomiast na nowo ułożyć relacje z Henrykiem IV. Ten, chcąc sam doprowadzić do zjednoczenia ziem polskich pod własnym berłem, wezwał do siebie dawnych sprzymierzeńców: Przemysła oraz Henryków głogowskiego i legnickiego. Od dwóch ostatnich przyjął hołd, a księcia wielkopolskiego zmusił do zrzeczenia się kasztelanii rudzkiej. (Ożóg K.: s. 156) W ten sposób Henryk IV Probus z sojusznika przeistoczył się w rywala. Co gorsza, miał też swoich stronników w Wielkopolsce – ród Zarembów. A może zainteresuje cię także ten artykuł na temat rozbicia dzielnicowego w Polsce?
Droga Przemysła II do polskiej korony
Nie da się w jednym tekście opowiedzieć o wszystkich wydarzeniach, które doprowadziły do koronacji, a później do śmierci księcia wielkopolskiego. Dlatego poniżej wybieram te, które miały największe znaczenie dla dalszego biegu spraw.
Pierwsza żona Przemysła zmarła nagle i bezdzietnie w 1283 roku. Część kronikarzy posuwała się nawet do sugestii, że to sam książę miał przyczynić się do śmierci małżonki. Nigdy jednak nie udało się tej sprawy jednoznacznie wyjaśnić. W tym samym roku urząd arcybiskupa gnieźnieńskiego objął Jakub Świnka, a Przemysł II szybko znalazł z nim wspólny język. Obu łączyła wizja odbudowy zjednoczonego królestwa polskiego, dlatego zaczęli współdziałać, by doprowadzić do koronacji księcia wielkopolskiego. Istotne było też to, że w tamtym czasie arcybiskupstwo gnieźnieńskie pozostawało jedynym realnym punktem odniesienia dla wszystkich ziem polskich. (Derwich M., s. 124)
W 1285 roku Jakub Świnka otrzymał część skonfiskowanych dóbr Zarembów. Była to jednocześnie sankcja wymierzona spiskowcom: ich działania nie tylko zniweczyły próbę odzyskania kasztelanii rudzkiej z rąk Henryka Probusa, ale też niemal doprowadziły do utraty Kalisza. (por. Ożóg K.: s. 156-157)
Tymczasem drugie małżeństwo Przemysła II z księżniczką szwedzką Ryksą (1285 r.) miało być krokiem w stronę uspokojenia relacji z Brandenburczykami. To właśnie oni pośredniczyli w rozmowach księcia ze szwedzkim królem. Co ciekawe, już dwa lata później Przemysł zawarł jednak sojusz z księciem zachodniopomorskim wymierzony przeciw margrabiom Brandenburgii.
Doszło też do pojednania z Zarembami.
Polityka gospodarcza Przemysła II w Wielkopolsce sprzyjała umacnianiu i rozwojowi tej dzielnicy. XIII wiek był czasem intensywnego wzrostu miast, lokowanych najczęściej na prawie magdeburskim. Sam Przemysł założył jednak jedynie trzy mniej znaczące ośrodki miejskie. Więcej energii poświęcał fundacjom klasztornym i kościelnym (w tym przekazaniu części majątku Zarembów arcybiskupowi), a także wspieraniu handlu. W kolejnych dekadach miało to przynieść wymierne efekty: Wielkopolska stanie się — zaraz po Śląsku — najlepiej rozwiniętą dzielnicą piastowską.
Relacje z Henrykiem IV Probusem układały się poprawnie aż do śmierci Leszka Czarnego. Zatrzymajmy się tu na moment. Żeby lepiej uchwycić wagę ówczesnych układów między Piastami, warto spojrzeć na kandydatów do polskiej korony, którzy w tym czasie liczyli się najbardziej:
- Przemysł II – książę wielkopolski (bohater niniejszego artykułu)
- Władysław Łokietek – książę brzesko-kujawski, a po śmierci Leszka Czarnego także sandomierski
- Henryk IV Probus – książę wrocławski, siostrzeniec Przemysła Ottokara II, króla czeskiego.
Małopolska z Krakowem, Wielkopolska z Gnieznem i Poznaniem oraz księstwo wrocławskie były potencjalnymi centrami, które mogły stać się punktem wyjścia do zjednoczenia. (por. Barański M.K.:s. 154-155) Leszek Czarny, rządzący w Krakowie aż do bezdzietnej śmierci w 1288 roku, nie przejawiał większej determinacji, by scalać kraj — mimo że władał kluczową częścią dawnej dzielnicy senioralnej. W 1288 roku, wbrew ostatniej woli poprzedniego księcia, tron krakowski objął Henryk IV Probus. Nadzieje na koronę znów odżyły, ale i on nie zdołał ich urzeczywistnić: już w 1290 roku zmarł, mając zaledwie 33 lata.
Droga Przemysła II do koronacji 1295
Henryk IV Probus przekazał Kraków Przemysłowi, co było efektem wzajemnego poparcia książąt w sprawie starań o koronę. Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że właśnie ten zapis okaże się kluczowym krokiem na drodze Przemysła II do koronacji. I częściowo tak było — tyle że w nieco innym wymiarze, niż można by oczekiwać. Przemysł utrzymał się w Krakowie tylko przez kilka miesięcy, bo o krakowski tron szybko zaczął zabiegać Władysław Łokietek. Swoje prawa do dziedzictwa po Henryku zgłosił też Wacław II, król Czech. Choć Przemysł opuścił Kraków już we wrześniu 1290 roku, to całe zajście i tak przyniosło mu konkretną korzyść: wywiózł z wawelskiego skarbca insygnia królewskie. (Ożóg K.: s. 158) W efekcie ten krótki epizod na Wawelu można uznać za jedno z najważniejszych wydarzeń w jego marszu po koronę.
W 1291 roku na krakowskim tronie zasiadł Wacław II, a Przemysł stanął po jego stronie w konflikcie z Władysławem Łokietkiem. Z kolei z Henrykiem, księciem głogowskim, zawarł układ o przeżycie, ponieważ sam nie doczekał się syna. W 1293 roku ponownie wrócił do planów odzyskania Krakowa — tym razem w sojuszu z księciem Władysławem. Nie zdobył jednak poparcia w małopolskiej stolicy i nigdy nie doszło do zbrojnego starcia z Wacławem. Jeśli myślał o koronie, musiał pogodzić się z tym, że zjednoczenie Wielkopolski i Małopolski staje się coraz mniej realne. Jednocześnie jego władztwo rosło w inną stronę: w 1294 roku bezpotomnie zmarł książę pomorski Mścisław, a Pomorze Wschodnie przeszło pod rządy księcia wielkopolskiego.
Nie da się zrozumieć, dlaczego koronacja Przemysła II nastąpiła dopiero w 1295 roku, bez spojrzenia na szerszy kontekst europejski. W latach 1292–94 nie wybrano żadnego papieża. Celestyn V, wybrany w 1294 roku, panował jedynie kilka miesięcy i został zmuszony do rezygnacji. (Ożóg K.: s. 159) Mówiąc wprost — nie było komu udzielić zgody na koronę. Przemysł nie mógł powołać się na pochodzenie od koronowanego władcy, a rywali mu nie brakowało. Koronacja bez papieskiej akceptacji byłaby ryzykowna i łatwa do podważenia. Trzeba więc było działać zgodnie z obyczajem i prawem, dlatego do ceremonii doszło dopiero po wyborze Bonifacego VIII na papieża w grudniu 1294 roku.
Koronacja i śmierć Przemysła II
Przemysł II sięgnął po koronę 26 czerwca 1295 roku i został ogłoszony królem Polski (w praktyce jednak jego realna władza obejmowała głównie Wielkopolskę). Ceremonia odbyła się w katedrze gnieźnieńskiej. Namaszczenia oraz koronacji dokonał arcybiskup Jakub Świnka, od dawna wspierający ambicje wielkopolskiego księcia. Podczas uroczystości wykorzystano insygnia pamiętające czasy sprzed rozbicia dzielnicowego. Na pieczęci majestatycznej pojawił się tytuł „Rex Polonorum (król Polaków)”, co miało podkreślać, że niezależnie od faktycznie posiadanych ziem Przemysł uchodzi za prawowitego spadkobiercę Piastów.
Nic więc dziwnego, że sama koronacja wzbudziła silne emocje i sprzeciw części możnych. Wacław zaprotestował, twierdząc, że uroczystość przeprowadzona poza Krakowem nie ma mocy. Po stronie czeskiego władcy stanął biskup krakowski Muskata. Swojego niezadowolenia nie kryli także Brandenburczycy.
Na początku 1296 roku Przemysł przybył do Rogoźna na tzw. zapusty. Rankiem 8 lutego królewski dwór został zaskoczony przez zbrojnych z Brandenburgii. Doszło do starcia, w trakcie którego Przemysł odniósł rany. Następnie został uprowadzony i wieziony tak długo, jak zdołał utrzymać się w siodle. Gdy opadł z sił, dobito go i porzucono w lesie. Jego ciało odnaleziono dopiero następnego dnia. (Ożóg K.: s. 160)
Droga Łokietka do zjednoczenia Polski
Śmierć Przemysła nie przerwała jednak marszu ku zjednoczeniu. O Wielkopolskę natychmiast wybuchł spór między Henrykiem głogowskim, Wacławem II i III oraz Władysławem Łokietkiem — i to właśnie Łokietek wyszedł z tej rywalizacji zwycięsko. Choć los bywał zmienny, konsekwentnie krok po kroku łączył Wielkopolskę z Małopolską. Po latach, w 1320 roku, koronował się na króla Polski na Wawelu. W tle znaczenie miało również krótkie, lecz istotne panowanie dwóch władców czeskiego pochodzenia.
Przemysł był pierwszym koronowanym władcą po Bolesławie Szczodrym. Gdyby nie zginął zaledwie rok po koronacji i gdyby pozostawił następcę, zjednoczenie ziem polskich mogło nadejść szybciej. Mimo to to on utorował drogę kolejnym władcom. Finałem tego procesu stała się odnowiona monarchia piastowska Władysława oraz Kazimierza Wielkiego.
Źródła:
- Marek Kazimierz Barański, Dzieje Polski w średniowieczu, Zysk i S-ka 2012
- Marek Derwich, Państwo Piastów 1038-1399, Wydawnictwo Dolnośląskie 2003
- Krzysztof Ożóg, Przemysł II, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Wydawnictwo Literackie 1999, s. 154-161
- Kronika Wielkopolska, oprac. Brygida Kürbis, Kraków 2010