Mit 1596 roku obalony. Dlaczego Zygmunt III Waza wcale nie przeniósł stolicy do Warszawy?
Kto tak naprawdę przeniósł stolicę Polski do Warszawy? Najczęściej pada jedno nazwisko: Zygmunt III Waza. Zwykle słyszymy, że po pożarze na Wawelu król miał dość Krakowa i przeniósł swój dwór nad Wisłę, do miasta, które dziś jest sercem państwa. Tyle że ta historia — choć brzmi logicznie — nie jest wcale tak oczywista. Wokół „przenosin stolicy” narosło sporo niejasności, a największa z nich dotyczy… daty. Kiedy właściwie Kraków przestał pełnić tę rolę, a Warszawa ją przejęła? I dlaczego historycy nie potrafią wskazać jednego, pewnego momentu? Odpowiedź może zaskoczyć — i właśnie do niej prowadzi dalsza część artykułu.
- Pożar na Wawelu i droga do Warszawy
- Dlaczego dwór przeniósł się do Warszawy
- Czy Warszawa była stolicą od 1596?
- Bibliografia: przenosiny stolicy Polski
- Pożar na Wawelu i droga Warszawy do stolicy
- Dlaczego dwór przeniósł się do Warszawy
- Czy w 1596 przeniesiono stolicę?
Pożar na Wawelu i droga do Warszawy
Mówiąc o rosnącej roli Warszawy jako ośrodka politycznego, warto pamiętać, że ten proces rozpoczął się jeszcze zanim na tronie zasiadł Zygmunt III Waza. Już przy zawarciu unii lubelskiej w 1569 roku między Koroną a Wielkim Księstwem Litewskim ustalono, że sejmy będą odbywać się właśnie w Warszawie, choć pozostawiono możliwość zwoływania ich także gdzie indziej. Cztery lata później, gdy w Polsce po raz pierwszy miała odbyć się wolna elekcja, zdecydowano, że to Warszawa (a właściwie jej okolice) stanie się stałym miejscem wszystkich kolejnych wyborów króla. Prawdziwy skok znaczenia miasta nastąpił jednak dopiero na przełomie XVI i XVII wieku, kiedy Zygmunt III Waza postanowił przenieść do Warszawy cały dwór. Jednym z impulsów, który mógł przyspieszyć tę decyzję, było tragiczne wydarzenie z 1595 roku: pożar na Wawelu.
Jak właściwie doszło do pożaru na Wawelu? W tym miejscu pojawia się intrygująca hipoteza — a według części badaczy raczej legenda, bo brakuje jednoznacznych dowodów. Mówi ona, że jedną z pasji Zygmunta III Wazy miała być alchemia, wówczas dość modna, kojarzona przede wszystkim z niekończącymi się próbami przemiany pospolitych metali w złoto. W tych eksperymentach królowi miał towarzyszyć starosta krzepicki Mikołaj Wolski. Panowie mieli urządzić swoje laboratorium w jednej z części Wawelu. Umieszczono je w pobliżu wieży potocznie nazywanej „Kurzą Stopką”, a w narożniku pomieszczenia miał stanąć piec przeznaczony do topienia metali.
Sam pożar miał wybuchnąć wskutek niekontrolowanej reakcji, do której doszło podczas prowadzonych doświadczeń. Stało się to w 1595 roku — i co ciekawe, według niektórych przekazów ogień pojawił się w tym roku nawet dwukrotnie. Zanim sytuację opanowano, spłonęła m.in. ta część Wawelu, w której mieściły się apartamenty rodziny królewskiej. Podczas ratowania królewskiego dobytku część klejnotów należących do żony Zygmunta III, Anny Habsburżanki, została zniszczona, inne kosztowności oraz rodzinne pamiątki zniknęły — zostały rozkradzione. Dlaczego było to w ogóle możliwe? Ponieważ w chaosie wynoszono je, a nawet wyrzucano przez okna. Konieczna okazała się ewakuacja mieszkańców, dlatego syn Zygmunta III, Władysław, przyszedł na świat w pałacu w Łobzowie pod Krakowem. Niedługo później budynek ten przerobiono na letnią rezydencję dworu królewskiego.
Dlaczego dwór przeniósł się do Warszawy
W niektórych opracowaniach podkreśla się, że pożar na Wawelu był w gruncie rzeczy wygodnym punktem wyjścia do późniejszego przeniesienia dworu do Warszawy. Stolica nad Wisłą wydawała się wówczas praktyczniejsza, bo lepiej „leżała” względem odległości dzielących ją od różnych części państwa. Chodziło więc – jak trafnie ujął to Marcin Kula – o przesunięcie „środka ciężkości” państwa (Kula, s. 7). Stało za tym kilka czynników. Po pierwsze, do Korony włączono pozostałe ziemie Mazowsza. Po drugie, należało uwzględnić sprawy wynikające z funkcjonowania Litwy i prowadzenia polityki bałtyckiej, a także fakt, że stopniowo zmieniał się przebieg głównych szlaków handlowych. Nie bez znaczenia pozostawała też kwestia roszczeń króla Polski do tronu szwedzkiego. Po prostu: do Warszawy i z Warszawy było bliżej. Sama przeprowadzka dworu wyraźnie podniosła rangę miasta i stała się impulsem do jego szybszego rozwoju.
Skoro planowano przeniesienie dworu do Warszawy na tak dużą skalę, trzeba było wznieść nową rezydencję, zdolną pomieścić nie tylko otoczenie monarchy, lecz także urzędy centralne. Nowy zamek miał również pełnić rolę miejsca obrad sejmu. Najpewniej decyzja w tej sprawie zapadła w 1597 roku. Projekt powierzono Janowi Baptyście Trevano, który zresztą nadzorował także odbudowę Wawelu po pożarze.
Zanim jednak można było ruszyć z właściwą budową, w pierwszej kolejności rozbudowywano istniejący w Warszawie zamek gotycki. Prace rozpoczęto w 1598 roku i – z różnym tempem – trwały do 1611. Zygmunt III Waza dysponował przy tym ograniczonym budżetem, bo równolegle musiał finansować remont Wawelu. Dopiero w 1611 roku rozpoczęto zasadnicze prace nad wznoszeniem nowego zamku w Warszawie. Oprócz Trevano uczestniczyli w nich także Jakub Rotondo di Scala, Mateusz Castello, Gerard Kleinpold oraz Andrzej Hegner Abrahamowicz. Najważniejszy etap ukończono w 1624 roku, choć kolejne ulepszenia wprowadzano jeszcze do 1629.
Czy Warszawa była stolicą od 1596?
Pełne przeniesienie siedziby dworu stało się najpewniej realne w ciągu kilku lat od rozpoczęcia zasadniczych prac przy nowym zamku. Sam monarcha wraz z rodziną mógł jednak pojawić się w Warszawie wcześniej, choć wskazanie jednej, pewnej daty jest dziś kłopotliwe. Na przełomie XVI i XVII wieku Zygmunt III Waza dość regularnie kursował między Krakowem a Warszawą. Ostatni taki przejazd odnotowano w 1609 roku, gdy król wraz z dobytkiem królewskim spłynął Wisłą do Warszawy na barkach. Podobną wyprawę łączy się też z rokiem 1596, lecz wiele wskazuje, że traktowanie tej daty jako momentu przeniesienia stolicy do Warszawy ma raczej charakter umowny.
Pojawia się więc pytanie: czy rzeczywiście na przełomie XVI i XVII wieku doszło do przeniesienia stolicy państwa z Krakowa do Warszawy — i dlaczego sprawa nie jest taka oczywista? Marcin Kula podaje to w wątpliwość, zaznaczając, że w praktyce przeniesiono przede wszystkim siedzibę króla do miasta na Mazowszu. Z formalnego punktu widzenia, według tego autora, aż do końca XVIII wieku stolicą Polski pozostawał Kraków (Kula, s. 7) — tam zresztą przechowywano m.in. insygnia koronacyjne. Co więcej, przez długi czas sama Warszawa nie była nazywana stolicą. Przykładowo w konstytucji Sejmu Czteroletniego z 1789 roku to Kraków określono jako „stolicę Królestwa Polskiego”. Po raz pierwszy Warszawa została tak nazwana dopiero w konstytucji sejmu obradującego w Grodnie w 1793 roku, czyli ponad półtora wieku po przeprowadzce Zygmunta III Wazy.
Warto też pamiętać, że w chwili, gdy Zygmunt III przeniósł się do Warszawy, nie uchwalono żadnego aktu prawnego, który potwierdzałby zmianę stolicy Polski. W tym kontekście Zdzisław Noga zauważa, że do końca XVIII wieku w Rzeczypospolitej nie istniał w ogóle przepis, na podstawie którego dałoby się jednoznacznie rozstrzygnąć, czy stolicą jest Kraków, czy Warszawa. Ten sam badacz podkreśla przy tym, że samo słowo „stolica” nie miało wówczas znaczenia, do jakiego przywykliśmy dzisiaj.
Bibliografia: przenosiny stolicy Polski
- J. Choińska-Mika, M. Kulesza, K. Mika, W. Morawski, H. Wajs, Mazowsze, Wydawnictwo Daunpol, Warszawa 2011.
- J. Kalęba, Przeniesienie stolicy, czyli historia nie taka, jaką pamiętamy ze szkoły, https://plus.gazetakrakowska.pl/przenosiny-stolicy-czyli-historia-nie-taka-jaka-znamy-ze-szkoly/ar/c15-15509539, dostęp: 28.06.2021.
- M. Kula, Przeprowadzki stolic, „Studia regionalne i lokalne”, nr 1/2011.
- S. Ochmann-Staniszewska, Dynastia Wazów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006.
Pożar na Wawelu i droga Warszawy do stolicy
Mówiąc o rosnącej roli Warszawy jako ośrodka politycznego, warto pamiętać, że fundamenty tego procesu powstały jeszcze zanim na tronie zasiadł Zygmunt III Waza. Już przy zawarciu unii lubelskiej w 1569 roku między Koroną a Wielkim Księstwem Litewskim ustalono, że sejmy będą zbierać się właśnie w Warszawie, choć pozostawiono też furtkę do zwoływania ich w innych miejscach. Cztery lata później, gdy w Rzeczypospolitej po raz pierwszy miała się odbyć wolna elekcja, zdecydowano, że Warszawa (a właściwie jej okolice) stanie się stałym miejscem kolejnych wyborów władcy. Prawdziwy skok znaczenia miasta nastąpił jednak dopiero na przełomie XVI i XVII wieku, gdy Zygmunt III Waza postanowił przenieść tu cały dwór. Impulsem, który miał ten ruch przyspieszyć, okazało się dramatyczne wydarzenie z 1595 roku: pożar na Wawelu.
Skąd wziął się ogień na Wawelu? Wokół tej sprawy krąży intrygująca hipoteza — przez wielu badaczy traktowana raczej jako legenda, bo brakuje dla niej jednoznacznych dowodów. Według tej opowieści Zygmunt III Waza miał interesować się alchemią, wówczas modną, kojarzoną przede wszystkim z próbami przemieniania pospolitych metali w złoto. W tych eksperymentach miał mu pomagać starosta krzepicki Mikołaj Wolski. Panowie mieli urządzić na Wawelu własne laboratorium: w jednej z jego części, niedaleko wieży zwanej potocznie „Kurzą Stopką”, a w narożniku pomieszczenia miał stanąć piec przeznaczony do topienia metali.
Do pożaru miało dojść właśnie na skutek niekontrolowanej reakcji podczas takich prób. Wydarzyło się to w 1595 roku — a według części przekazów ogień pojawiał się wtedy nawet dwukrotnie. Zanim udało się go opanować, spłonęła m.in. ta część zamku, w której mieściły się apartamenty rodziny królewskiej. Podczas ratowania dobytku pary królewskiej uszkodzeniu uległa część klejnotów należących do żony Zygmunta III, Anny Habsburżanki, a inne kosztowności oraz część rodzinnych pamiątek zniknęły — zostały rozkradzione. Dlaczego było to w ogóle możliwe? Ponieważ w pośpiechu wyrzucano je przez okna. Trzeba było ewakuować mieszkańców, dlatego syn Zygmunta III, Władysław, przyszedł na świat w pałacu w Łobzowie pod Krakowem. Z czasem rezydencję tę przekształcono w letni pałac dworu królewskiego.
Dlaczego dwór przeniósł się do Warszawy
W części opracowań wskazuje się, że pożar na Wawelu był w gruncie rzeczy wygodnym argumentem, który ułatwił późniejsze przeniesienie dworu do Warszawy. Stolica nad Wisłą wydawała się wówczas praktyczniejsza, bo jej położenie lepiej odpowiadało realnym odległościom dzielącym poszczególne części państwa. Chodziło więc – jak trafnie ujął to Marcin Kula – o przesunięcie „środka ciężkości” państwa (Kula, s. 7). Za tą zmianą stało kilka czynników. Po pierwsze, do Korony włączono pozostałe ziemie Mazowsza. Po drugie, coraz większego znaczenia nabierały sprawy litewskie i polityka bałtycka, a jednocześnie stopniowo przekształcał się układ szlaków handlowych. Nie można też pominąć kwestii ambicji króla Polski wobec tronu szwedzkiego. Z perspektywy logistyki było po prostu bliżej – i do Warszawy, i z Warszawy. Sama przeprowadzka dworu wyraźnie podniosła rangę miasta i stała się impulsem do jego szybszego rozwoju.
Skoro na dużą skalę planowano przeniesienie dworu do Warszawy, szybko okazało się, że potrzebna jest nowa rezydencja: miejsce nie tylko dla monarchy i jego otoczenia, lecz także dla najważniejszych urzędów centralnych. W założeniu nowy zamek miał również pełnić funkcję siedziby sejmu. Najpewniej decyzję w tej sprawie król podjął w 1597 roku. Projekt powierzono Janowi Baptyście Trevano, który zresztą doglądał także odbudowy Wawelu po pożarze.
Zanim jednak w ogóle dało się rozpocząć właściwą budowę, skupiono się na rozbudowie istniejącego w Warszawie zamku gotyckiego. Prace ruszyły w 1598 roku i – z różnym natężeniem – trwały do 1611. Zygmunt III Waza działał przy tym w warunkach ograniczonego budżetu, bo równolegle musiał finansować remont Wawelu. Dopiero w 1611 roku rozpoczęto zasadnicze roboty przy wznoszeniu nowego zamku w Warszawie. Oprócz Trevano prace prowadzili również Jakub Rotondo di Scala, Mateusz Castello, Gerard Kleinpold oraz Andrzej Hegner Abrahamowicz. Najważniejszy etap zakończono w 1624 roku, choć kolejne usprawnienia i dopracowania wprowadzano jeszcze do 1629.
Czy w 1596 przeniesiono stolicę?
Pełne przeniesienie siedziby dworu stało się realne najpewniej w ciągu kilku lat od rozpoczęcia zasadniczych prac przy nowym zamku. Sam monarcha wraz z rodziną mógł jednak osiedlić się w Warszawie wcześniej, choć wskazanie jednej, pewnej daty okazuje się tu problematyczne. Na przełomie XVI i XVII wieku Zygmunt III Waza dość często kursował między Krakowem a Warszawą. Ostatni taki przejazd odnotowano w 1609 roku, gdy król wraz z dobytkiem królewskim spłynął Wisłą do Warszawy na barkach. Podobną podróż wiąże się też z rokiem 1596, jednak wiele przesłanek sugeruje, że traktowanie tego roku jako momentu przeniesienia stolicy do Warszawy ma raczej charakter umowny.
Pojawia się więc pytanie: czy rzeczywiście na przełomie XVI i XVII wieku doszło do przeniesienia stolicy państwa z Krakowa do Warszawy — i dlaczego w ogóle tak się to dziś przedstawia? Marcin Kula podaje tę tezę w wątpliwość, wskazując, że nastąpiło przede wszystkim przeniesienie siedziby króla do mazowieckiego miasta. Z formalnego punktu widzenia, według tego autora, stolicą Polski aż do końca XVIII wieku pozostawał Kraków (Kula, s. 7), gdzie zresztą nadal przechowywano m.in. insygnia koronacyjne. Co więcej, sama Warszawa przez długi czas nie była nazywana stolicą. Dla przykładu: w konstytucji Sejmu Czteroletniego z 1789 roku Kraków określono jako „stolicę Królestwa Polskiego”. Warszawę nazwano w ten sposób dopiero w konstytucji sejmu obradującego w Grodnie w 1793 roku — a więc ponad półtora wieku po przeprowadzce Zygmunta III Wazy.
Co istotne, w chwili gdy Zygmunt III przeniósł się do Warszawy, nie przyjęto żadnego aktu prawnego, który potwierdzałby zmianę stolicy Polski. W tym kontekście Zdzisław Noga zwraca uwagę, że do końca XVIII wieku w Polsce nie istniał w ogóle przepis pozwalający jednoznacznie rozstrzygnąć, czy stolicą jest Kraków, czy Warszawa. Ten sam badacz podkreśla zarazem, że samo pojęcie „stolica” nie miało wówczas znaczenia, do jakiego przywykliśmy dzisiaj.
Źródła:
- J. Choińska-Mika, M. Kulesza, K. Mika, W. Morawski, H. Wajs, Mazowsze, Daunpol, Warszawa 2011.
- J. Kalęba, Przeniesienie stolicy, czyli historia nieco inna niż ta ze szkolnych lekcji, https://plus.gazetakrakowska.pl/przenosiny-stolicy-czyli-historia-nie-taka-jaka-znamy-ze-szkoly/ar/c15-15509539, dostęp: 28.06.2021.
- M. Kula, Przeprowadzki stolic, „Studia regionalne i lokalne”, nr 1/2011.
- S. Ochmann-Staniszewska, Dynastia Wazów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006.