Dla niej zaryzykował utratę tronu. Tragiczny finał najsłynniejszej miłości w historii Polski

Opublikowano: 14.10.2026Autor: Herbert GnaśDrukujUdostępnij

Nie minęło wiele czasu od śmierci pierwszej żony Zygmunta Augusta, a na królewskim dworze już szeptano o nowej, niebezpiecznej namiętności. Król wplątał się w romans, który szybko przestał być tylko prywatną sprawą — bo jego serce skradła Barbara Radziwiłłówna. I wtedy zaczęło się prawdziwe trzęsienie ziemi: wbrew najpotężniejszym politykom Rzeczypospolitej, a nawet wbrew własnej matce, Zygmunt II August postanowił nie tylko ją poślubić, lecz także wynieść na sam szczyt — na tron królowej Polski. Dopiął swego, ale cena tej decyzji miała okazać się znacznie wyższa, niż ktokolwiek przypuszczał. Ich szczęście szybko zaczęło się kruszyć, a nad Barbarą zawisł cień tajemniczej choroby, która wkrótce miała brutalnie przerwać jej historię.

1. Barbara Radziwiłłówna: uroda i edukacja
2. Tajemny ślub Barbary i Zygmunta Augusta
3. Sejm przeciw Barbarze Radziwiłłównie
4. Tajemnicza śmierć Barbary Radziwiłłówny
5. Bibliografia

Barbara Radziwiłłówna: uroda i edukacja

Barbara Radziwiłłówna była córką Jerzego Radziwiłła, kasztelana wileńskiego i hetmana litewskiego, oraz Barbary Kolanki, kasztelanki sandomierskiej. Przyszła na świat w 1522 roku i była jednym z czworga dzieci tej pary. Jej urodę tak opisywała XIX-wieczna książka: „Jej nadzwyczajnie regularnie rysy, alabastrowa cera, wiotka i delikatna postać, niewymowna słodycz wejrzenia, łagodna mowa i nadobna powolność ruchów, czyniły ją najpiękniejszą między córkami Litwy. Zamiast żywości wewnętrznej, jaśniało życie duszy w tern zamyślonem oku ocienionem długą rzęsą, a pewna swoboda połączona z naturalną skromnością i łagodnością nadawały jej niewymowny urok” (Barbara..., s. 9).

Uchodziła też za osobę całkiem dobrze wykształconą — z pewnością posługiwała się językiem włoskim i łaciną. Gdy miała 18 lat, została wydana za wojewodę trockiego Stanisława Gastolda. To małżeństwo, najpewniej zaaranżowane zgodnie z oczekiwaniami rodziny, przetrwało zaledwie cztery lata: mąż Barbary, już w chwili ślubu niemłody, wkrótce zmarł, a ona sama wróciła do rodzinnego domu.

Tajemny ślub Barbary i Zygmunta Augusta

Barbara Radziwiłłówna i Zygmunt II August spotkali się w Wilnie w 1545 roku. Już od sierpnia tego samego roku król miał zabiegać o jej względy, a w 1546 roku ich relacja miała przerodzić się w romans. Do potajemnego ślubu doszło w 1547 roku na zamku wileńskim. Z tym wydarzeniem bywa łączona legenda: według niej podczas jednej ze schadzki para miała zostać przyłapana przez krewnych Barbary. Ci mieli zażądać, by monarcha poślubił „siostrę”, a nawet sprowadzić księdza na miejsce. Wskazuje się jednak dwa argumenty przeciw tej wersji: Radziwiłłowie utrzymywali z królem dobre stosunki i często z nim współdziałali, a poza tym trudno przypuszczać, by władca nie potrafił uniknąć małżeństwa wymuszonego w takiej sytuacji.

Poza sferą opowieści: Zygmunt August faktycznie miał dążyć do tego związku, a dodatkowo miał się dowiedzieć, że Barbara jest w ciąży. Rodzina żony — zwłaszcza jej brat Mikołaj „Rudy”, późniejszy hetman litewski, oraz Mikołaj „Czarny”, kuzyn Barbary i przyszły kanclerz litewski — wspierała potem króla w staraniach o publiczne uznanie małżeństwa. Nie było to bezinteresowne: Radziwiłłowie liczyli na odbudowanie wpływów i odzyskanie dóbr utraconych na skutek polityki prowadzonej przez królową Bonę.

Mimo osobistej niechęci poparcie dla króla zadeklarowali również ówczesny hetman Jan Tarnowski oraz kanclerz Samuel Maciejowski. Ich stanowisko tłumaczy się jednak polityką: w tamtym czasie mieli sprzyjać Habsburgom i jednocześnie pozostawać przeciwnikami Bony, więc w praktyce opowiedzieli się nie tyle za Barbarą, ile przeciw królowej. A może zainteresuje cię także ten artykuł o Elżbiecie Habsburżance?

Sejm przeciw Barbarze Radziwiłłównie

Samo małżeństwo nie zyskało jednak aprobaty ani Zygmunta Starego (tu źródła są niejednoznaczne: nie ma zgody, czy i jak dużo rzeczywiście wiedział), ani królowej Bony, ani też posłów i senatorów — przynajmniej w przeważającej części. Szybko zaczęły krążyć pamflety: by obrzydzić Zygmuntowi żonę, przypisywano Barbarze rozwiązłe i „niemoralne” prowadzenie się. Z pierwszą „przeszkodą” Zygmunt August i Barbara nie musieli już walczyć po 1548 roku, bo Zygmunt Stary zmarł 1 kwietnia tegoż roku. Zostawał jednak problem posłów i senatorów. Miał bowiem obowiązywać przepis, że król nie może się żenić bez zgody senatu, skoro każde królewskie małżeństwo powinno nieść polityczny ciężar. A związek z Barbarą — z oczywistych względów — nie dawał żadnych korzyści „na zewnątrz”. Wypominano też królowi zwyczajny mezalians: że bierze za żonę własną poddaną. No i w tle stale powracał lęk przed nadmiernym wpływem Radziwiłłów na sprawy państwa.

Sytuacja robiła się naprawdę napięta. Sejmiki zaczęły odmawiać wyboru posłów na zbliżający się sejm. Równocześnie padały groźby zawiązania sejmu konnego, czyli rokoszu. Sejm więc przełożono, a sejmiki zwołano ponownie. Sejm piotrkowski, rozpoczęty 31 października 1548 roku, bywał nawet nazywany „sądem nad królewskim małżeństwem”. W jego trakcie — według części przekazów — posłowie mieli wprost zażądać od Augusta rozwodu, na co ten miał odpowiedzieć, że w sprawie Barbary „do ostatniej koszuli i ciała” odstąpić jej nie może. Król miał też powiedzieć: „Jakżebyście mieli wierzyć mej królewskiej przysiędze, gdybym małżeńskiej nie dotrzymał?” (Koneczny, s. 322). Inne relacje podają, że posłowie pod wodzą Piotra Boratyńskiego mieli wręcz uklęknąć przed monarchą, prosząc go o porzucenie małżeństwa — co oczywiście nie nastąpiło. Jedynym ustępstwem Zygmunta Augusta było odsunięcie w czasie koronacji Barbary. Efekt? Szlachta zaczęła stawać okoniem wobec niemal każdej królewskiej propozycji. Przykładowo próbowano nie dopuścić do rozpoczęcia obrad sądów już za nowego władcy. Doszło nawet do zerwania sejmu przez marszałka Piotra Kmitę — po prostu złożył laskę marszałkowską i przerwał obrady.

Zygmunt August zaczął więc negocjować z różnymi środowiskami, próbując zabezpieczyć zarówno swoją pozycję, jak i samo małżeństwo. Udało mu się przeciągnąć na swoją stronę część szlachty, w tym Piotra Kmitę — początkowo jednego z najbardziej zaciekłych przeciwników związku z Barbarą — który później urządzał w Wiśniczu przyjęcia (z towarzyszącymi im zabawami) na jej cześć. Nierzadko król sięgał przy tym po przekupstwo. Wciąż obawiając się jednak szlacheckiego buntu, porozumiał się z pierwszym teściem, Fryderykiem Habsburgiem: w zamian za wycofanie się przez Zygmunta II z działań dotyczących Węgier, Habsburg obiecał wsparcie, gdyby szlachta zawiązała rokosz przeciw polskiemu królowi. Równolegle August przyspieszył starania o koronację Barbary. Doszło tu do swoistej wymiany z papieżem: ten wydał do polskiego episkopatu polecenie ukoronowania Barbary, a w zamian Zygmunt August ogłosił 2 roku 1550 edykt zakazujący jakichkolwiek odstępstw od wiary katolickiej. Manewr okazał się skuteczny. Barbara Radziwiłłówna została koronowana 7 grudnia 1550 roku.

Tajemnicza śmierć Barbary Radziwiłłówny

Nowa para królewska nie zdążyła jednak długo nacieszyć się ani małżeńskim szczęściem, ani wspólnym panowaniem. Wkrótce po koronacji jej zdrowie zaczęło się gwałtownie psuć, a stan z dnia na dzień był coraz gorszy. Zmarła 8 maja 1551 roku, mając zaledwie 29 lat. Niekiedy powtarza się przy tym plotki, że do śmierci Barbary mogła przyczynić się nieprzychylna jej Bona — choćby poprzez otrucie — jednak znacznie bardziej przekonujące wydaje się medyczne wyjaśnienie.

Najbardziej prawdopodobne jest bowiem to, że Barbara chorowała na nowotwór macicy, który szybko doprowadził do tragedii. Źródła wspominają, że w ostatnich miesiącach życia męczyła ją wysoka gorączka, a Zygmunt August regularnie czuwał przy jej łożu. Spoczęła w Wilnie, a 25 maja kondukt żałobny osobiście prowadził Zygmunt August. Po jej śmierci miał podobno wyraźnie stracić zainteresowanie kobietami.

Bibliografia

1. Barbara Radziwiłłówna – królowa Polski, małżonka Zygmunta Augusta, Drukarnia Glücksberga, Warszawa 1861.
2. P. Jasienica, Polska Jagiellonów, Prószyński i Spółka, Warszawa 2018.
3. F. Koneczny, Dzieje Polski za Jagiellonów, Wydawnictwo Krakowskiego Towarzystwa Oświaty Ludowej, Kraków 1903.
4. M. Markiewicz, Historia Polski 1492–1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.
5. S. Rosik, P. Wiszewski, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2007.