Odcięli jej nos, wargi i palce. Klara Zach zapłaciła straszliwą cenę za czyn swojego ojca
Sypialnia Kazimierza Wielkiego od lat rozpala wyobraźnię historyków i czytelników — i nic dziwnego, bo im głębiej zagląda się w źródła, tym więcej pojawia się pytań. Wśród wszystkich opowieści jedna wybija się szczególnie: tajemnicza relacja króla z Klarą Zach, dwórką jego siostry Elżbiety. Plotki urosły do rozmiarów skandalu, a część przekazów poszła jeszcze dalej, sugerując, że mogło dojść do gwałtu. Ile w tym sensacji, a ile faktów ukrytych między wierszami?
- Zamach na Karola Roberta i krwawa zemsta
- Dlaczego Felicjan Zach chciał zabić króla
- Czy Kazimierz Wielki zgwałcił Klarę?
- Czy Kazimierz Wielki skrzywdził Klarę?
Zamach na Karola Roberta i krwawa zemsta
17 kwietnia 1330 roku wpływowy węgierski możnowładca Felicjan Zach wdarł się do królewskiej jadalni i rzucił się z bronią na króla Karola Roberta. Władca z dynastii Andegawenów, sparaliżowany strachem, odruchowo schował się pod stołem. Królowa Elżbieta nie zdążyła jednak zrobić tego samego — i przypłaciła to okrutnie, gdy napastnik odciął jej cztery palce prawej dłoni.
Na szczęście zamachowiec został szybko obezwładniony, a para królewska mogła odetchnąć, zawdzięczając życie błyskawicznej reakcji dworzan. Felicjan Zach zginął na miejscu, a jego ciało rozczłonkowano na drobne części i wystawiono na publiczny widok w kilku węgierskich miastach, w tym w Budzie.
W średniowieczu zamach na monarchę uchodził za jedną z najcięższych zbrodni, dlatego gdy Karol Robert opanował emocje, natychmiast zwołał radę dwunastu baronów. Ci wydali wyrok, który skazywał cały ród Zachów na całkowitą zagładę. Syn Felicjana, współuczestnik ataku, został rozerwany końmi, a jego szczątki rzucono psom.
W równie bestialski sposób potraktowano córkę niedoszłego królobójcy, Klarę. Najpierw odcięto jej nos, wargi i palce u rąk. Potem posadzono ją na konia i obwożono z miejsca na miejsce, zmuszając, by powtarzała, że każdego spotka taka sama kara, jeśli odważy się wystąpić przeciw władcy. Na końcu Klarę ścięto. Jej siostrę, Sebe, uwięziono w lochu, a następnie zamordowano.
Z rozkazu króla wymordowano wszystkich członków rodziny Zachów aż do trzeciego stopnia pokrewieństwa, a majątki zabitych skonfiskowano.
Dlaczego Felicjan Zach chciał zabić króla
Do dziś nie udało się jednoznacznie rozstrzygnąć, co pchnęło Felicjana Zacha do zamachu na życie Karola Roberta. Dotychczasowi badacze próbowali tłumaczyć tę sprawę na rozmaite sposoby, opierając się na skąpych i urywanych przekazach. W rezultacie narosło wiele hipotez, których — z powodu niedostatku źródeł — nie sposób pewnie potwierdzić ani ostatecznie obalić.
Najczęściej za najbardziej wiarygodny uznaje się wariant, wedle którego Felicjan Zach zdecydował się na atak, bo nie potrafił pogodzić się z degradacją i odebraniem mu zaszczytów przez monarchę. W dniu zamachu, jak sugerowano, magnat miał działać w stanie silnego wzburzenia, niemal jakby stracił panowanie nad sobą — a sam czyn był gwałtownym wybuchem tłumionej od dawna frustracji i gniewu.
Nie wszystkich jednak taka interpretacja przekonywała. Część historyków dopatrywała się przyczyny w osobistym upokorzeniu, które miało dotknąć rodzinę Zacha: według tej wersji córka Felicjana, Klara, została zgwałcona przez królewicza Kazimierza, przebywającego na zamku w Wyszehradzie około 1330 roku. Ojciec, ogarnięty wściekłością — nie mogąc dosięgnąć domniemanego sprawcy, który nie przebywał już w kraju — miał uderzyć w króla, zwłaszcza że jego małżonka była siostrą Kazimierza.
Źródła o gwałcie na Klarze Zach
Pierwsza wzmianka o gwałcie na Klarze Zach pojawia się u anonimowego autora z Wenecji, który oparł się na pogłoskach krążących wówczas po Italii. Według tej relacji, spisanej kilkanaście lat po opisywanych wydarzeniach, Klara miała zostać zgwałcona przez „siostrzeńca króla” Karola Roberta.
Następnym ważnym świadectwem w tej sprawie jest kronika austriackiego poety Henryka von Mügeln, przebywającego na dworze węgierskim około 1350 roku. Ten autor, odtwarzając po latach dramatyczny epizod, zanotował, że „Felicjan, kiedy brat króla, król Polski Kazimierz, spał z jego córką za wolą królowej, poszedł do króla, kiedy ten siedział przy stole i wyciągnął miecz oraz zranił króla, a królowej obciął cztery palce, chciał bowiem zniszczyć królewskie nasienie”.
O relacji łączącej Klarę z Kazimierzem wspominał również polski kronikarz Jan Długosz (1415-1480). Według niego Klara Zach, służąca jako dwórka królowej Elżbiety, szczególnie przypadła do gustu piastowskiemu królewiczowi, który przybył na Węgry, by odwiedzić swoją siostrę. Kazimierz Wielki nie potrafił zapanować nad pożądaniem i gdy Elżbieta stworzyła mu okazję do spotkania z jej dwórką, wykorzystał sprzyjający moment, doprowadzając do cielesnego zbliżenia — mimo że od kilku lat pozostawał w małżeństwie. Jak dalej opowiada Długosz, kobieta, która miała zostać zgwałcona, wyznała wszystko ojcu, a ten postanowił odpłacić królewskiej rodzinie za zniewagę, do której doszło na zamku, gdzie zhańbiono córkę Felicjana.
Czy Kazimierz Wielki zgwałcił Klarę?
Historia rzekomego romansu Kazimierza Wielkiego z Zachówną od lat rozpala wyobraźnię badaczy. Jedni uznawali, że królewicz faktycznie miał z nią przelotny związek. Inni – broniąc władcy – przekonywali, że opowieści o relacji z dwórką Elżbiety są zwykłą fantazją. Dziś nadal nie da się tej sprawy definitywnie rozstrzygnąć, bo w praktyce brakuje twardych, jednoznacznych dowodów, które przesądzałyby winę Kazimierza.
Co ważne, wszystkie pisane relacje wspominające o zgwałceniu córki Felicjana Zacha spisano dopiero co najmniej kilkanaście lat po samym wydarzeniu. Jan Długosz, który pozostawił najobszerniejszy opis, żył dopiero w XV wieku i opierał się na przekazie Henryka von Mügelna. Wcześniejsze relacje nie były wolne od błędów: mylono w nich choćby powiązania rodzinne między Kazimierzem Wielkim a królem Karolem Robertem. Do tego autorzy czerpali informacje z drugiej, a czasem nawet trzeciej ręki, co siłą rzeczy obniża wiarygodność tych świadectw.
W gruncie rzeczy nikt nie widział, by Kazimierz Wielki miał współżyć z Klarą. Niektórzy badacze posunęli się nawet do tezy, że w 1330 roku syn Władysława Łokietka w ogóle nie przebywał na Węgrzech – co w prosty sposób zamykałoby temat romansu, a właściwie jego nieistnienia. Jakby tego było mało, pojawili się też uczeni kwestionujący samą obecność Zachówny w Wyszechradzie w czasie, gdy miał tam być piastowski królewicz. Według nich Klara mogła opuścić dwór Andegawenów razem z ojcem, który popadł w niełaskę.
Zastanawiające jest również to, że o gwałcie czy romansie Węgierki z Piastem nie wspominają kroniki węgierskie. Trudno uwierzyć, by ich autorzy całkowicie zignorowali sprawę, zwłaszcza jeśli miałaby ona łączyć się z zamachem na Karola Roberta. W istocie żadne źródło współczesne opisywanym wydarzeniom nie wskazuje na wyraźny związek przyczynowo-skutkowy między pobytem Piasta na dworze Elżbiety a napaścią na jej dwórkę. A tłumaczenie Długosza, jakoby królowa pomagała bratu w zaaranżowaniu spotkania z Zachówną, brzmi dziś co najmniej osobliwie.
Niewykluczone, że sporo racji mają ci, którzy twierdzą, iż opowieść o zgwałceniu Klary przez księcia była jedynie plotką – celowo puszczoną w obieg przez wrogi Polsce zakon krzyżacki, by skompromitować polskiego władcę za granicą. Tym bardziej że w Europie, gdy powstawało dzieło von Mügelna (lata 60. XIV wieku), Kazimierz miał już opinię bigamisty, który zmienia kobiety jak rękawiczki.
Czy Kazimierz Wielki skrzywdził Klarę?
Z powyższych ustaleń widać wyraźnie, że wokół relacji Klary Zach z Kazimierzem Wielkim narosło wiele znaków zapytania. Niewykluczone, że ostatni Piast na polskim tronie, panujący w latach 1333–1370, w ogóle nie wdawał się w żaden przelotny romans z węgierską dwórką. Źródła rzeczywiście podkreślały jej urodę, ale sama uroda nie przesądza jeszcze o wzajemnej sympatii ani tym bardziej o tym, by miało dojść między nimi do fizycznego zbliżenia.
Równie wątpliwe wydaje się, by córka niedoszłego zamachowca została przez Kazimierza zhańbiona. Nawet Jan Długosz, który po latach szeroko opisywał rzekomy „wybryk” Piasta, nie formułował oskarżenia wprost — zaznaczał jedynie, że „niektórzy twierdzą”. Skoro już w epoce najsłynniejszego polskiego kronikarza brakowało pewności co do gwałtu, to na jakiej podstawie dziś można z pełnym przekonaniem utrzymywać, że doszło do tak haniebnego czynu?
Źródła:
- Dąbrowski J., Elżbieta Łokietkówna 1305-1380, Universitas, Kraków 2007.
- Duch W., Klara Zach i Kazimierz Wielki. Sprawa domniemanego gwałtu polskiego króla na córce węgierskiego magnata [https://historia.org.pl/2017/11/01/klara-zach-i-kazimierz-wielki-sprawa-domniemanego-gwaltu-polskiego-krola-na-corce-wegierskiego-magnata; dostęp: 13.02.2021].
- Duch W., Krystyna Rokiczana. Romans Kazimierza z piękną Czeszką zakończony bigamicznym małżeństwem [https://historia.org.pl/2018/01/16/krystyna-rokiczana-romans-kazimierza-z-piekna-czeszka-zakonczony-bigamicznym-malzenstwem; dostęp: 13.12.2021].
- Janicki K., Damy polskiego imperium. Kobiety, które zbudowały mocarstwo, Znak Horyzont, Kraków 2017.
- Janicki K., Kazimierz Wielki był gwałcicielem. Kobiecie, którą wykorzystał, odrąbano palce, ucięto nos i wargi [https://wielkahistoria.pl/kazimierz-wielki-byl-gwalcicielem-kobiecie-ktora-wykorzystal-odrabano-palce-ucieto-nos-i-wargi; dostęp: 13.02.2012].
- Kibelka J., Heinrich von Mügeln, [w:] „Neue Deutsche Biographie” 8 (1969).
- Kienzler I., Kazimierz Wielki. Wielki bigamista, Bellona, Warszawa 2013.
- Klubówna A., Ostatni z wielkich Piastów, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1982.
- Rosik S., Wiszewski P., Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2006.
- Samp M., Dzieci Kazimierza Wielkiego – co wiemy o nieślubnych dzieciach króla? [https://kronikidziejow.pl/porady/dzieci-kazimierza-wielkiego-co-wiemy-o-nieslubnych-dzieciach-krola; dostęp: 13.02.2021].
- Samp M., Żony Kazimierza Wielkiego – ile żon miał ostatni monarcha z dynastii Piastów? [https://kronikidziejow.pl/porady/zony-kazimierza-wielkiego-ile-zon-mial-ostatni-monarcha-z-dynastii-piastow; dostęp: 13.02.2021].
- Sroka S. A., Elżbieta Łokietkówna, Homini, Bydgoszcz 1999.
- Sroka S. A., Zamach Felicjana Zacha w świetle najnowszej historiografii węgierskiej, „Studia Źródłoznawcze” 44 (2006).
- Śliwiński B., Kronikarskie niedyskrecje, czyli życie prywatne Piastów, Marpress, Gdańsk 2004.
- Śliwiński J., Mariaże Kazimierza Wielkiego. Studium z zakresu obyczajowości i etyki dworu królewskiego w Polsce XIV wieku, Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Olsztynie, Olsztyn 1987.
- Świeżawski E.S., Esterka i inne kobiety Kazimierza Wielkiego, [w:] idem, Zarysy badań krytycznych nad dziejami, historiografią i mitologią, t. 3, Warszawa 1894.
- Teler M., Klara Zach: ofiara królewskiej żądzy czy… plotek i pomówień? [https://histmag.org/Klara-Zach-ofiara-krolewskiej-zadzy-czy...-plotek-i-pomowien-17440; dostęp: 13.02.2021].
- Wyrozumski J., Kazimierz Wielki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986.