Tego nie pokazują szkolne akademie. Tak wyglądały ulice Warszawy 11 listopada 1918 roku
To nie był spokojny, pełen ceremonii dzień z uroczystymi przemówieniami i z góry ustalonym porządkiem. W Warszawie trwało rozbrajanie niemieckiego garnizonu, w Compiègne podpisywano rozejm kończący I wojnę światową, a wieczorem Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu dowództwo nad wojskiem. Na ziemiach polskich władza przechodziła w polskie ręce szybciej, niż ktokolwiek mógł wcześniej zaplanować.
- Warszawa w stanie przejściowym
- Wielkie rozbrajanie
- Piłsudski wraca do gry
- Władza wojskowa zmienia właściciela
- Nie tylko Warszawa
- Rozejm, emocje i początek rządu
Warszawa w stanie przejściowym
Poniedziałek 11 listopada 1918 r. zaczął się w Warszawie bez wielkich uroczystości. Od kilku dni było jasne, że niemiecka okupacja się kruszy. Generał Hans von Beseler, generalny gubernator, potajemnie opuścił miasto, a niemieccy komisarze przekazywali administrację Polakom. W mieście działały oddziały Polskiej Organizacji Wojskowej oraz Polska Siła Zbrojna, formalnie podporządkowana Radzie Regencyjnej.
Mieszkańcy obserwowali, jak z gmachów znikają niemieckie tablice, a pojawiają się biało-czerwone flagi. Nie był to jeszcze moment pełnego spokoju: w Warszawie stacjonowało około 30 tys. niemieckich żołnierzy i urzędników, a w całym Królestwie około 80 tys. Największym zagrożeniem były jednak nie tyle walki, ile chaos i pytanie, kto ma przejąć odpowiedzialność za odradzające się państwo.
Wielkie rozbrajanie
Akcja rozbrajania niemieckiego garnizonu zaczęła się już 10 listopada i przeciągnęła na następny dzień. Polska Organizacja Wojskowa oraz oddziały Polskiej Siły Zbrojnej zajmowały kolejne punkty: ratusz, Belweder, odwach przy placu Saskim, Pałac Namiestnikowski, mosty i koszary. W wielu miejscach Niemcy oddawali broń bez oporu, bo myśleli przede wszystkim o powrocie do domu.
Nie wszędzie obyło się jednak bez strzałów. Doszło do ostrych starć przy ratuszu i Cytadeli, byli ranni i zabici. Polacy przejmowali także pocztę, tramwaje, kolej i więzienia, z których wypuszczano politycznych więźniów. Około godziny 13 wojska polskie zajęły gmach odwachu przy placu Saskim oraz Pałac Namiestnikowski, wcześniej mieszczące niemieckie gubernatorstwo. Do wieczora Warszawa była już w praktyce pod kontrolą polskich oddziałów, choć ostatnie niemieckie pociągi z urzędnikami dopiero opuszczały miasto.
Piłsudski wraca do gry
Józef Piłsudski przyjechał do Warszawy dzień wcześniej, 10 listopada, specjalnym pociągiem z Berlina, tuż po uwolnieniu z magdeburskiej twierdzy. Na dworcu powitał go m.in. książę Zdzisław Lubomirski, przedstawiciel Rady Regencyjnej. Szybko okazało się, że to właśnie Piłsudski ma największy autorytet, żeby połączyć rozproszone ośrodki władzy.
W poniedziałek 11 listopada Piłsudski był w centrum rozmów: z Radą Regencyjną, z niemiecką Radą Żołnierską i z przedstawicielami stronnictw politycznych. Zależało mu na uporządkowanym przejęciu władzy, bez odwetu i bez walk, które mogłyby nadszarpnąć dopiero co odradzające się państwo. Jego obecność uspokajała też tych, którzy obawiali się rewolucyjnego chaosu.
Władza wojskowa zmienia właściciela
Wieczorem, między godziną 17 a 22, Rada Regencyjna obradowała w mieszkaniu Józefa Ostrowskiego. Około 20 dołączył do niej Piłsudski. Wtedy zapadła decyzja: Rada przekazuje mu władzę wojskową i naczelne dowództwo nad wojskami polskimi. Ogłoszono to w specjalnej odezwie, tłumacząc krok groźbą niebezpieczeństwa zewnętrznego i wewnętrznego oraz potrzebą sprawnej organizacji wojska.
Dla jednych było to legalne i wyważone rozwiązanie, dla innych – zbyt duży kompromis z instytucją powołaną przez okupantów. Piłsudski przyjął jednak ten scenariusz, bo dawał ciągłość władzy i większe oparcie, niż użycie przemocy. Trzy dni później Rada Regencyjna rozwiązała się, przekazując mu także władzę cywilną do czasu utworzenia Rządu Narodowego.
Nie tylko Warszawa
11 listopada nie był dniem, w którym cała Polska od razu miała jedną władzę. W Krakowie od końca października działała Polska Komisja Likwidacyjna, która przejęła administrację Galicji. W Cieszynie Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego ogłaszała przynależność regionu do Polski. W Lublinie od nocy 6/7 listopada funkcjonował Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego.
Na wschodzie trwały walki o Lwów, a w Poznaniu 11 listopada powołano nowego nadburmistrza Jarogniewa Drwęskiego. W Radomiu już 2 listopada proklamowano Republikę Radomską. Dzień 11 listopada był więc nie tyle jednym momentem, ile zbiegiem wielu lokalnych przejęć władzy.
Rozejm, emocje i początek rządu
Tego samego dnia w Compiègne podpisano rozejm kończący działania zbrojne I wojny światowej. Wszedł w życie o 11.00. Wiadomość dotarła do Warszawy dzień po przyjeździe Piłsudskiego i wzmocniła poczucie niepodległościowego przełomu. Ludzie czuli, że po 123 latach zaborów państwo naprawdę może znów istnieć, choć granice, administracja i prawodawstwo miały dopiero powstać.
13 listopada Piłsudski powierzył misję tworzenia gabinetu Daszyńskiemu, ale sprzeciw prawicy sprawił, że rząd utworzył 18 listopada Jędrzej Moraczewski. 22 listopada Piłsudski objął urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa, a wybory do Sejmu wyznaczono na 26 stycznia 1919 r.
Święto 11 listopada ustanowiono dopiero w 1937 r. W okresie PRL było zakazane, a przywrócono je po 1989 r.
Źródła:
- Schramm T., Wygrać Polskę 1914-1918, Warszawa 1989.
- https://dzieje.pl/aktualnosci/11-listopada-1918-roku
- https://www.polska-zbrojna.pl/home/articleshow/5409?t=Dlaczego-swietujemy-wlasnie-11-listopada-