Klęczenie na grochu to był dopiero początek upokorzeń. Czym nauczyciele torturowali uczniów w dawnych szkołach?
Jeszcze nie tak dawno pytanie „jak było w szkole?” mogło wywołać u dziecka prawdziwy lęk. Przez stulecia szkoła była bowiem miejscem, w którym dyscyplinę utrzymywano nie rozmową, lecz rózgą, linijką i publicznym upokorzeniem.
- Szkolna karność
- Rózga i dyscyplina
- Ośle ławki i publiczne upokorzenia
- Kary cielesne w PRL – kołek, linijka i drewniany piórnik
- Nagrody od święta
- Długa droga do zmiany
Szkolna karność
Przez ponad dwa tysiące lat historii edukacji nauczyciel był niepodważalnym autorytetem, a uczeń – poddanym, który miał słuchać i milczeć. Karano nie tylko za przewinienia w szkole, ale i poza nią, bo dziecko pozostawało częścią szkolnej społeczności nie tylko w trakcie zajęć.
W polskich szkołach surowa dyscyplina obowiązywała aż do lat 80. XX wieku, a formalny zakaz stosowania kar cielesnych wprowadzono dopiero w 2001 roku. W rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej kilkukrotnie podkreślano, że „nie mogą być stosowane kary naruszające nietykalność i godność osobistą ucznia”. To zdanie brzmi dziś oczywisto, ale jeszcze kilkadziesiąt lat temu było rewolucyjne.
Rózga i dyscyplina
Arsenał narzędzi do wymierzania kar w polskiej szkole przełomu XIX i XX wieku był zaskakująco rozbudowany. Bito najczęściej w wewnętrzną część dłoni i pośladki, a służyły do tego przedmioty – od linijki i książki po rózgi, baty, kańczugi i harapy. Osiemnastowieczny pamiętnikarz Jędrzej Kitowicz opisywał „placentę” – gruby, kilkakrotnie złożony skórzany pas na drewnianym trzonku, którym bito w rękę za błędy w czytaniu. Za poważniejsze przewinienia wymierzano chłostę rózgą brzozową lub tzw. dyscypliną.
Szczególną rolę odgrywała właśnie dyscyplina – rodzaj bicza z rzemienia. Przedmiot ten służył do celów wychowawczych jeszcze w latach 50. XX wieku.
Ośle ławki i publiczne upokorzenia
Kary cielesne to nie wszystko. Równie dotkliwe, a często bardziej poniżające, były kary psychiczne. Ośla ławka, stojąca zwykle na uboczu klasy, była miejscem dla uczniów noszących „ośle uszy” – opaskę z brzozowej kory, zakładanej za niesubordynację lub słabe wyniki w nauce. Ci, którzy trafili do takiej ławki, musieli czasem iść z nią do domu, odprowadzani przez kolegów, narażając się na kpiny przechodniów.
Innym upokorzeniem było całowanie wszystkich uczniów w klasie po rękach. Dla wielu dzieci stanowiło to największy powód do wstydu, większy nawet niż fizyczny ból. Nauczyciele stosowali też klęczenie na grochu, kamykach lub workach z nasionami, stanie w kącie z podniesionymi rękami, w których trzymano książkę lub cegłę. Wszystko to miało jeden cel – złamać wolę dziecka i nauczyć go bezgranicznego posłuszeństwa wobec nauczyciela i rodziców.
Kary cielesne w PRL – kołek, linijka i drewniany piórnik
W okresie PRL metody wychowawcze wciąż obfitowały w przemoc i przymus. Nauczyciele nie ograniczali się do symbolicznych razów. Zdarzało się, że nauczyciele sięgali po przedmioty, które mieli akurat pod ręką – piórnik, linijkę, książkę czy klucz z drewnianą zawieszką. Wystarczyło, że dziecko wyciągnęło na rozkaz nauczyciela dłonie i już po chwili odczuwało dotkliwy ból, a nierzadko przedmiot rozpadał się w trakcie wymierzania kary.
Woreczki z grochem, które z założenia służyły do ćwiczeń gimnastyki korekcyjnej, często kończyły jako podkładki do klęczenia. Przekonanie, że bez bicia nie ma dyscypliny, było tak głęboko zakorzenione, że rodzice na ogół nie dziwili się, gdy dziecko zdawało po powrocie ze szkoły relacje o tym, jak potraktował je surowy nauczyciel.
Nagrody od święta
W całym systemie wychowawczym nagrody stanowiły zaskakująco niewielką część szkolnych doswiadczeń. Pochwały, książeczki z napisem „nagroda pilności”, obrazki święte czy drobne upominki wręczano jedynie przy okazji publicznych egzaminów lub zakończenia roku szkolnego. Najlepsi uczniowie zostawali „premiantami” lub „eminentami” – ich nazwiska wpisywano do Księgi honorowej szkoły „na wieczną pamiątkę”.
W szkołach galicyjskich okresu zaborów nagrodą mogło być nawet… wyprowadzenie kozy nauczyciela na pastwisko. Rodzice wyróżnionych dzieci byli z tego dumni i chwalili się tym innym. Zdecydowanie częściej jednak uczniowie doświadczali kar niż nagród, a system wychowawczy opierał się na strachu, nie na zachęcie.
Długa droga do zmiany
Przełom przyszedł dopiero w 1991 roku, gdy Ustawa o systemie oświaty wprowadziła zakaz stosowania wszelkich form przemocy fizycznej wobec uczniów. Ogólny zakaz kar cielesnych wobec dzieci w Polsce wszedł w życie 1 sierpnia 2010 roku na mocy nowelizacji ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. To jednak nie oznacza, że mentalność pedagogów zmieniła się z dnia na dzień.
Jeszcze w latach 90. nauczyciele sięgali po szarpanie za ucho czy kazali klęczeć pod ścianą. Choć kary cielesne były już wówczas niedozwolone, to jednak wśród części nauczycieli starej daty utrzymywało się przekonanie, że dorosły ma nad dzieckiem naturalną władzę. Dopiero niedawno zaczęliśmy rozumieć, że dyscyplina nie musi oznaczać przemocy, a szkoła powinna być miejscem, w którym dziecko czuje się bezpiecznie – także wtedy, gdy popełni błąd.
Źródła:
- https://repozytorium.ur.edu.pl/server/api/core/bitstreams/90338bd0-f39d-471c-8be5-cf1b5d659b60/content
- https://strefaedukacji.pl/szkolne-metody-wychowawcze-w-prl-obfitowaly-w-przemoc-i-przymus-trwale-zapisaly-sie-w-pamieci-niejednego-pokolenia/ar/c5-18581331
- https://www.muzeumzamoyskich.pl/o-dyscyplinie-slow-kilka