Królowie rozdawali majątki, a szlachta powiedziała „stop”. Tak narodził się wielki konflikt
W XVI‑wiecznej Polsce szlachta miała na ustach jedno hasło: egzekucja dóbr i praw. Brzmi sucho? A jednak za tym terminem kryła się walka o realną władzę, majątki i porządek w państwie — oraz narastająca frustracja wobec tego, jak niewiele znaczyło prawo, gdy brakowało komu je wyegzekwować. Czym naprawdę był ruch egzekucyjny, co rozpaliło go do czerwoności i jakie żądania wysuwano najgłośniej? W dalszej części tekstu krok po kroku odsłaniamy źródła tego zrywu i pokazujemy, dlaczego nie chodziło wyłącznie o interes jednej grupy, lecz o sprawę, która mogła przesądzić o kształcie całej Rzeczypospolitej.
- Postulaty ruchu egzekucyjnego szlachty
- Skutki ruchu egzekucyjnego za Jagiellonów
- Przełom 1561: król wspiera egzekucję dóbr
Postulaty ruchu egzekucyjnego szlachty
Jak zauważył Henryk Łowmiański, istotą ruchu egzekucyjnego było „wprowadzenie w życie praw, które już zostały napisane, lecz nie były respektowane” (Łowmiański, s. 527). Egzekucja praw i dóbr wyszła od szlachty, przekonanej, że w Rzeczypospolitej przepisy są nagminnie obchodzone przez możnowładztwo — i to przy cichym przyzwoleniu dworu. W środowisku szlacheckim utrwaliła się wiara, że doprowadzenie do realnego wykonania tych regulacji pozwoli państwu wrócić do „lepszych czasów”; trudno jednak pominąć fakt, że jednocześnie wzmacniałoby to polityczną pozycję samej szlachty. Konkretne postulaty formułowane przez ruch egzekucyjny da się ująć w kilka głównych obszarów:
- funkcjonowania administracji i sądownictwa;
- funkcjonowania państwa;
- finansowania obronności państwa;
- integracji terytoriów, które znajdowały się pod panowaniem dwóch ostatnich Jagiellonów;
- kwestii związanych z religią oraz rolą duchowieństwa;
- kwestii ekonomicznych.
Najmocniejsze zarzuty dotyczące administracji i sądownictwa uderzały w nieskuteczność starostów grodowych oraz wojewodów. To starostowie mieli dopilnowywać wykonywania wyroków sądowych, a także realizacji postanowień królewskich i sejmowych. Równocześnie sądzili w sprawach kryminalnych objętych tzw. artykułami starościńskimi — napadami na drodze, gwałtami, podpaleniami czy najazdami na dom. Skarg na to, że starostowie nie wywiązują się z obowiązków, było mnóstwo; nie zmieniały tego ani kary pieniężne, ani ponaglenia wysyłane przez Zygmunta Starego. Wojewodom natomiast wypominano lekceważenie przepisów gospodarczych: zwłaszcza tych dotyczących taks oraz kontroli miar i wag. U źródeł tej niesprawności leżał problem prosty, ale dotkliwy — wielu urzędników nie mieszkało w okręgach, którymi mieli zarządzać. Choć na przełomie XV i XVI wieku wprowadzono zasadę osiadłości (urzędy miały sprawować osoby faktycznie zamieszkałe na podległym terenie), w praktyce często pozostawało to martwą literą.
W odniesieniu do funkcjonowania państwa szlachtę szczególnie niepokoiły dwie kwestie: zasada niepołączalności urzędów oraz sprawa elekcji monarchy. Ta druga stała się głośna po wyborze Zygmunta Augusta w 1530 roku — mimo że jego ojciec wciąż żył i rządził. Dla szlachty kluczowe było, aby taki przypadek pozostał wyjątkiem i nie przerodził się w niebezpieczny precedens. Z kolei niepołączalność urzędów miała zapobiegać kumulowaniu władzy: przykładowo prawo zakazywało łączenia w tym samym okręgu urzędów starosty i wojewody/kasztelana, starosty i sędziego ziemskiego oraz kanclerza i wojewody/kasztelana. Osobno wybrzmiewał temat pieniędzy na wojsko. Wymagało to zwoływania sejmów i uchwalania podatków, a równocześnie — w przekonaniu szlachty — podstawą finansowania obronności powinny być dochody z domeny królewskiej. Z tym wiązała się sprawa królewszczyzn: już w 1504 roku zakazano prawnie zaciągania długów pod ich zastaw, ponieważ w świetle prawa należały do państwa, a nie do osoby panującego.
Postulat integracji ziem pozostających pod panowaniem króla Polski pojawił się wyraźniej dopiero później. Szlachta uważała, że odpowiedzialność za los państwa — w tym za jego obronę — powinna rozkładać się równo na wszystkie ziemie. Rzecz komplikował fakt, że w poszczególnych regionach obowiązywały odmienne prawa. Tymczasem Zygmunt I, kierując się kalkulacją polityczną, sprzyjał utrzymywaniu tych różnic: pozwalało mu to negocjować sprawy ze stanami każdego terytorium osobno, zamiast mierzyć się z jednolitym frontem.
Postulaty ekonomiczne szlachty miały wyraźnie antymieszczański charakter, a pośrednio służyły też zabezpieczeniu interesów wsi. Najważniejsze żądania dotyczyły pełnej swobody celnej oraz zwolnienia z podatków wewnętrznych. Pozostałe dotykały konkretnych grup i przywilejów: domagano się likwidacji cechów, egzekwowania zakazu posiadania ziemi przez „nieszlachtę” oraz realnego ograniczenia dostępu „nieszlachty” do stanowisk kościelnych.
Ostatni blok postulatów obejmował sprawy religii i duchowieństwa. Szlachta oczekiwała przede wszystkim, że również dobra kościelne będą obciążone podatkami na utrzymanie wojska. Uważano też, że sołtysi z tych dóbr powinni podlegać obowiązkowi służby wojskowej. W samym wątku podatkowym pojawiał się kolejny postulat: opodatkowanie dziesięcin. Z obronnością łączono też żądanie ograniczenia przechodzenia dóbr szlacheckich w ręce kościelne — argumentowano to spadkiem sprawności pospolitego ruszenia. Następne propozycje miały wymiar ekonomiczno-administracyjny: domagano się przeglądu darowizn na rzecz Kościoła. Oczekiwano również przestrzegania porozumienia z papieżem dotyczącego obsady beneficjów i urzędów kościelnych, bo zdarzało się, że nominacje przychodziły z innych ośrodków niż Rzym. Wreszcie szlachta podnosiła wątpliwości co do wykonywania przez starostów wyroków sądów kościelnych — zwłaszcza że spory o dziesięciny potrafiły kończyć się ekskomuniką.
Skutki ruchu egzekucyjnego za Jagiellonów
Obecność ruchu egzekucyjnego realnie wpływała na to, jak państwo działało na co dzień. Widać to choćby na sejmie z przełomu 1534/1535, kiedy odrzucono projekt korektury praw, żądając w pierwszej kolejności respektowania tych, które już obowiązywały. Szczególnie głośnym epizodem okazała się sytuacja nazwana później wojną kokoszą. Szlachta nie chciała zgodzić się na nowe podatki na wojsko, domagając się najpierw egzekucji praw i dóbr. W odpowiedzi Zygmunt Stary zwołał pospolite ruszenie, licząc, że przetrzyma zebranych i w ten sposób wymusi akceptację obciążeń. Reakcją szlachty było zawiązanie rokoszu lwowskiego, powszechnie kojarzonego właśnie jako wojna kokosza. Warto przy tym zaznaczyć, że w tle możnowładztwo zręcznie przesunęło akcenty: zamiast egzekucji uwaga szlachty coraz częściej kierowała się przeciwko dworowi królewskiemu. Sprawdź także ten artykuł na temat wojny kokoszej.
Po śmierci Zygmunta Starego władzę miał objąć Zygmunt August, ale napięcia związane z egzekucją wcale nie zniknęły. Sprawa małżeństwa nowego monarchy z Barbarą Radziwiłłówną mocno nadwyrężyła królewski skarbiec, a dodatkowo Zygmunt II musiał zbudować wokół siebie wierne zaplecze. Często oznaczało to rozdawanie starostw lub oddawanie w dzierżawę dóbr koronnych. Zasób królewszczyzn i tak się kurczył, bo król udzielał darowizn albo przekazywał ich fragmenty jako lenno. Szacuje się, że w ten sposób objęto 58 miast i 661 wsi. Jak zauważa Mariusz Markiewicz, wierzyciel mógł korzystać z takich dóbr aż do spłaty należności, co przy chronicznym zadłużeniu skarbu mogło w praktyce prowadzić nawet do „dziedziczenia” tych ziem.
Powracał też temat równości rozumianej na kilku poziomach. Z jednej strony oczekiwano zniesienia jednostkowych przywilejów (np. celnych), z drugiej postulowano wyrównanie obowiązków Litwy, chociażby z uwagi na koszty jej obrony. Coraz częściej pojawiał się również argument, że wydatków wojennych nie należy pokrywać z podatków, lecz z dochodów płynących z dóbr państwowych. Wystarczy dodać, że za panowania Zygmunta Augusta szlachta zgodziła się na uchwalenie podatków tylko raz — w 1552 roku. Jeśli zaś chodzi o przywileje, w 1555 posłowie przekazali królowi wykaz tych, które nadano z naruszeniem prawa. Przełom lat 1558 i 1559 jest tu kluczowy, bo zarówno posłowie, jak i senatorowie zaczęli oddawać przywileje związane z dzierżawą królewszczyzn. Mimo to monarcha nie kwapił się z szybkim domknięciem tej sprawy.
Przełom 1561: król wspiera egzekucję dóbr
Za moment zwrotny dla ruchu egzekucyjnego uchodził rok 1561. W centrum uwagi znalazły się wówczas Inflanty — do tego stopnia, że król zwołał do Łomży zjazd senatorski, mający zajmować się właściwie wyłącznie tą sprawą. Co znamienne, sam władca początkowo nie planował nawet pojawić się na obradach. Szlachta odpowiedziała sprzeciwem i wysłała do króla poselstwo. Jeszcze w tym samym roku monarcha skorygował kurs: postanowił współpracować z ruchem egzekucyjnym, a gestem o dużej sile symbolicznej stały się jego publiczne wystąpienia w skromnych, szarych szatach ziemiańskich.
Na początek polecił ogłosić uniwersał nakazujący przedłożenie wszystkich nadanych przywilejów. Temu zagadnieniu, a także egzekucji dóbr, poświęcono sejm z przełomu 1562 i 1563 roku. Oponowali przedstawiciele Gdańska oraz Prus, przekonując, że uderza to w podstawy funkcjonowania tych ziem w ramach Korony. Mimo sprzeciwu uchwalono jednak egzekucję, zakładającą powrót do domeny państwowej posiadłości nadanych bezprawnie. Zapowiedziano też szeroki przegląd dóbr koronnych.
Częściowo zrealizowano również postulat dotyczący utrzymania wojska: król zdecydował, że 1/4 dochodów ma trafiać na finansowanie stałej armii. Z czasem okazało się jednak, że te wpływy są zbyt skromne — i tak trzeba było sięgać po dodatkowe podatki. Zresztą już podczas tego sejmu pojawiła się potrzeba ich szybkiego uchwalenia, bo upadł Połock i obrady należało w pośpiechu domknąć. Na następnym sejmie, na przełomie lat 1563/1564, wrócono do sprawy królewskich nadań. Ruszył też długotrwały proces porządkowania domeny monarszej, ciągnący się aż do XVII wieku. Z kolei spełnieniem innego postulatu ruchu egzekucyjnego miała stać się unia lubelska z 1569 roku.
Źródła:
- P. Jasienica, Polska Jagiellonów, Prószyński i Spółka, Warszawa 2018.
- H. Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999.
- M. Markiewicz, Historia Polski 1492-1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.