Oddała polskie korony w ręce cesarza. Dlaczego pierwsza królowa Piastów porzuciła Mieszka II?
Rycheza Lotaryńska to imię, które w polskich dziejach brzmi jak zapowiedź burzy. Pierwsza koronowana królowa Piastów nie była jedynie cieniem Mieszka II — potrafiła działać na własnych zasadach, podejmować ryzykowne decyzje i przesuwać polityczne pionki tak, że skutki odczuwało całe królestwo. W jej historii splatają się dworskie intrygi, napięcia na granicy wojny i zwroty akcji, po których nic nie wracało do dawnego porządku. Kim naprawdę była ta kobieta i jak to możliwe, że jej wybory mogły odmienić losy Polski?
- Rycheza: pochodzenie i edukacja przyszłej królowej
- Rycheza i Mieszko II: od ślubu do korony
- Rycheza: insygnia, wygnanie i dziedzictwo
Rycheza: pochodzenie i edukacja przyszłej królowej
Rycheza, w starszych opracowaniach występująca też jako Ryksa, wywodziła się z nadreńskiego rodu Ezzonidów. Nie była to dynastia o wielowiekowej, ugruntowanej pozycji — w XI stuleciu dopiero wchodziła na polityczne salony. Dzięki matce, Matyldzie, przyszła królowa Polski miała jednak więzi z Ludolfingami oraz z kręgami arystokracji bizantyńskiej. (Delimata-Proch M., 2019: s. 17-18) Co więcej, to właśnie te powiązania niemal przesądziły o tym, że jej ojciec, Ezzon, był rozważany jako kandydat na króla Rzeszy (a więc potencjalnie także na cesarza).
Rycheza była najpewniej pierworodnym dzieckiem Matyldy i Ezzona albo przynajmniej ich najstarszą córką. Dokładnego dnia ani nawet roku jej narodzin nie da się dziś ustalić. Wiadomo natomiast, że miała liczne rodzeństwo: sześć sióstr i trzech braci. Musiała już żyć, skoro około 1000 roku brano ją pod uwagę w planach dynastycznych łączących Niemcy i Polskę. Badacze nadal spierają się o datę jej urodzenia, ale najczęściej przyjmuje się przedział między 992 a 995 rokiem.
Wykształcenie zdobywała najprawdopodobniej w środowisku klasztornym. W Kwedlinburgu funkcję opatki pełniła jej ciotka — Adelajda, siostra Matyldy. To właśnie tam (lub w podobnym ośrodku) mogła otrzymać staranne, wszechstronne przygotowanie. Uczono ją czytać i pisać, poznawała łacinę. Niewykluczone, że zetknęła się także z trivium i quadrivium, czyli klasycznym kanonem sztuk wyzwolonych. (Delimata-Proch M.: s. 53-54).
Rycheza i Mieszko II: od ślubu do korony
Rycheza najpewniej została przeznaczona na żonę Mieszka II – syna Bolesława Chrobrego – około roku 1000. Niewykluczone, że właśnie wtedy doszło również do oficjalnych zaręczyn. Choć przekazy, które o tym wspominają, spisano dopiero później, to podobne ustalenia podczas zjazdu gnieźnieńskiego wydają się bardzo realne. W dokumentach nazywano Ryksę siostrą albo przyrodnią siostrą cesarza, co miało ogromną wagę dla układu sił między Ottonem III a Bolesławem Chrobrym.
Do samego ślubu doszło prawdopodobnie przy okazji zjazdu w Merseburgu w 1013 roku. Warto pamiętać, że cesarski „brat” Rychezy od 11 lat już nie żył, a Bolesław Chrobry właśnie domknął kolejny etap wojny z królem niemieckim Henrykiem. Spotkanie w Merseburgu zakończyło się złożeniem hołdu lennego z Milska i Łużyc przez polskiego księcia. Henryk szykował się wtedy po koronę cesarską i najpewniej chodziło o powrót do koncepcji politycznych jego poprzednika. Chrobry godził się na status lennika cesarza, a jednocześnie chciał pozostać suwerenem Sclavinii (ziem słowiańskich). (por. Barański M.K., 2012: s. 51)
Choć obecny na zjeździe Thietmar nie odnotował małżeństwa Mieszka II z Rychezą, o związku piszą inni kronikarze. Zawarcie tego małżeństwa właśnie w tym roku jest bardzo prawdopodobne, zwłaszcza że dzieci pary pojawiają się dopiero po tej dacie. Na królewską koronę Mieszko i jego żona musieli jednak poczekać jeszcze kolejnych 12 lat.
W międzyczasie przyszedł na świat ich pierworodny syn Kazimierz (kronikarz zapisał to wydarzenie pod rokiem 1016). Miał też co najmniej jedną siostrę, która w przyszłości została żoną węgierskiego władcy Beli.
Śmierć Bolesława Chrobrego w 1025 roku poprzedziła koronacja sędziwego władcy. Był to wyraźny sygnał, że ród Piastów awansował w feudalnej Europie. Od tej chwili Mieszko II wraz z żoną mogli powtórzyć tę samą ceremonię.
Nie zachowała się jednak bezpośrednia relacja z samej koronacji. Wiemy natomiast, że później Rycheza wywiozła insygnia do Niemiec i przekazała je cesarzowi. Tytuł królowej zachowała już do końca życia. Dlatego nie będzie przesadą nazwać ją pierwszą koronowaną królową Polski. (Delimata-Proch M.: s. 102)
Po objęciu rządów przez Mieszka II dość szybko ujawnił się problem opozycji. Księżna szwabska Matylda chwaliła go wprawdzie jako człowieka uczonego i dobrego chrześcijanina, ale w Rzeszy miał wielu nieprzyjaciół. Równocześnie narastała też opozycja pogańska. Chrystianizacja prowadzona za Chrobrego często opierała się na przemocy, więc gdy władza królewska zaczęła słabnąć, część poddanych wracała do dawnych wierzeń.
Syn Bolesława Chrobrego musiał zmierzyć się z konsekwencjami ekspansywnej i twardej polityki ojca. Jego pozycja chwiała się, bo część niemieckich możnych uznawała go za uzurpatora (nie zabiegał u cesarza o zgodę na koronację). Dodatkowo zaszkodziło mu spustoszenie Saksonii, dokonane w ramach wsparcia książąt zachodnioniemieckich. W 1031 roku Mieszko II poniósł klęskę w starciu z cesarzem Konradem i musiał oddać Milsko oraz Łużyce. (Barański M.K.: s. 63) Wkrótce potem czeski książę Brzetysław zajął Morawy, a od wschodu uderzył Jarosław Mądry sprzymierzony z przyrodnim bratem Mieszka, Bezprymem. W tej sytuacji Mieszko uciekł do Czech, gdzie został uwięziony przez księcia praskiego Udalryka. Jeśli szukasz więcej informacji, sprawdź także zebrane w tym miejscu artykuły o pierwszych Piastach.
Rycheza: insygnia, wygnanie i dziedzictwo
Jednym z najczęściej przywoływanych epizodów z życia Rychezy jest jej wyjazd do Niemiec po 1031 roku, kiedy zabrała ze sobą insygnia koronacyjne. Brzetysław nie zabiegał o koronę Piastów (i tak nie mógłby legalnie po nią sięgnąć). Zamiast tego zyskał łaskę cesarza, godząc się na pozycję księcia w uszczuplonym państwie polskim. Jego rządy nie trwały jednak długo. Dzięki zabiegom dyplomatycznym Mieszkowi udało się wrócić na tron w 1032 roku, ale już bez prawa do królewskiego tytułu. (Barański M.K.: s. 63-64)
Wywiezienie królewskich insygniów do Niemiec przez pierwszą koronowaną królową miało konsekwencje nie tylko dla schyłku panowania jej męża. Utrudniło również odzyskanie tytułu królewskiego przez jej syna Kazimierza po śmierci Mieszka II (1034 r.). Do dziś nie ma pewności, jaki był rzeczywisty zamiar królowej. Być może zabezpieczała wyłącznie własną koronę, a korona Mieszka została odesłana inną drogą.
Choć polityczna rola Rychezy bywa oceniana krytycznie, zapisała się także jako opiekunka piśmiennictwa oraz fundatorka związana z życiem klasztornym. Część badaczy wiąże z nią sprowadzenie do Polski tzw. tablic paschalnych, co miało dać impuls do rozwoju rodzimej annalistyki (polemika z tą tezą została omówiona w: Delimata-Proch M.: s. 104-106). Rychezie przypisuje się również przeniesienie na ziemie polskie nadreńskich inspiracji architektonicznych. Z jej inicjatywą łączono m.in. budowę dwóch kościołów w Gieczu.
U schyłku życia Rycheza najpewniej nie uczestniczyła aktywnie w odbudowie państwa Piastów. Jako wdowa powróciła do cesarstwa i zamieszkała w klasztorze w Brauweiler pod Kolonią. Tam przekazywała liczne darowizny na rzecz kościołów i wspólnot zakonnych. (Delimata-Proch M.: s. 228) Nigdy nie doczekała się oficjalnej beatyfikacji, jednak lokalnie funkcjonuje pamięć o niej jako o błogosławionej Rychezie.
Ocena Rychezy jako królowej Polski nie jest w historiografii jednoznaczna. Wynika to przede wszystkim z niewielkiej liczby przekazów, które pozwalałyby pewnie potwierdzić przebieg wielu wydarzeń. Mimo to z zachowanych dokumentów wyłania się postać silna, świadoma własnych celów, podejmująca działania w dużej mierze niezależnie od męża i syna.
Źródła:
- Małgorzata Delimata-Proch, Rycheza, królowa Polski (ok. 995 – 21 marca 1063). Studium historiograficzne, Avalon 2019
- Marek Kazimierz Barański, Historia Polski w średniowieczu, Zysk i Sk-a 2012