Prawda o ostatnich dniach Piłsudskiego. Mity przez lata zasłaniały to, co działo się naprawdę
Nie każda narodowa żałoba po silnym przywódcy jest szczera — czasem to tylko wyuczony rytuał. Po śmierci Józefa Piłsudskiego było inaczej: Polacy naprawdę poczuli, że tracą człowieka, w którym widzieli nadzieję i któremu oddali ogromne zaufanie. 12 maja 1935 roku zgasł marszałek, wyniesiony na piedestał i otoczony mitem. I właśnie ta legenda przez długi czas skutecznie zasłaniała to, co najważniejsze — pełną, niewygodną prawdę o okolicznościach jego śmierci.
- Kopiec Piłsudskiego jeszcze za życia
- Ostatnia choroba Józefa Piłsudskiego
- Ostatnie dni Piłsudskiego bez mitu
- Ostatnie chwile Józefa Piłsudskiego
- Pogrzeb Piłsudskiego i narodziny nowej Polski
Kopiec Piłsudskiego jeszcze za życia
Gdy w lipcu 1934 roku krakowscy radni przegłosowali uchwałę o przeznaczeniu Wzgórza Sowiniec pod kopiec im. Marszałka Piłsudskiego, temat natychmiast odbił się szerokim echem w gazetach. Na jedną z takich notek trafił także major Mieczysław Lepecki, adiutant Józefa Piłsudskiego, który tak opisał moment, w którym dotarła do niego ta wiadomość:
“Odłożyłem gazetę, coś mnie ścisnęło za serce. Będą sypali mogiłę Komendantowi — pomyślałem. Jak sypali po śmierci Krakowi, jak sypali Wandzie i jak naczelnikowi Kościuszce. Tylko dlaczego to chcą robić za Jego życia? Ogarnęły mnie smutne myśli.”
Nie ulega wątpliwości, że Józef Piłsudski jeszcze za życia stał się postacią otoczoną silnym kultem. Kopiec na Sowińcu to tylko jeden z wielu znaków czci oddawanej marszałkowi. Obok gorliwych zwolenników byli jednak również przeciwnicy — zwłaszcza związani z obozem narodowej demokracji, którzy krytykowali go m.in. za ideę federacyjną. Mimo tych sporów Piłsudski zaczął przesuwać się z poziomu polityka i człowieka z krwi i kości w stronę narodowego mitu na długo przed swoją śmiercią.
Ostatnia choroba Józefa Piłsudskiego
Józef Piłsudski nie był człowiekiem, który szczególnie troszczył się o zdrowie — sprawiał wrażenie, że bardziej niż lekarzom ufał sile własnej determinacji. Pierwsze niepokojące sygnały pojawiły się jeszcze przed 1914 rokiem: mówiono o podejrzeniu gruźlicy i zauważalnym osłabieniu serca. Podróże, krótkie chwile odpoczynku czy wyjazdy do Wilna nie potrafiły wyraźnie poprawić kondycji nieustannie nadwyrężanej intensywną pracą.
Rak żołądka potrafi rozwijać się błyskawicznie. U Piłsudskiego choroba najpewniej zaczęła się w drugiej połowie 1934 roku, a już zimą pojawiły się wyraźne objawy: bóle, obrzęki nóg i silne osłabienie.
W 1935 roku nastąpiło nagłe załamanie stanu zdrowia, co łatwo dostrzec na fotografiach z tamtego czasu. Chorobie towarzyszyły wymioty, a głodówki, które marszałek traktował jak sposób na poprawę samopoczucia, w praktyce tylko pogłębiały wyniszczenie organizmu.
Anthony Eden — przyszły premier Wielkiej Brytanii — wracając z Moskwy odwiedził Józefa Piłsudskiego i zobaczył człowieka, który był już u kresu sił. Po tej wizycie Józef Beck odwołał wszystkie spotkania, jednocześnie po raz pierwszy informując publicznie o dramatycznym stanie zdrowia marszałka.
W kwietniu do Warszawy przyjechał profesor Wenckenbach, lekarz z Wiednia, który wraz z zespołem polskich medyków podjął się opieki nad Piłsudskim. Nowotworowe guzy były wyczuwalne pod skórą. Rozpoznany rak wątroby okazał się przerzutem raka żołądka.
Zalecone przez wiedeńskiego specjalistę zastrzyki przyniosły poprawę — niestety tylko na krótko. A może zainteresuje cię także ten artykuł o zesłaniu Józefa Piłsudskiego na Syberię?
Ostatnie dni Piłsudskiego bez mitu
Józef Piłsudski lubił powtarzać, że śmierć nie robi na nim wrażenia. Autor idei federacyjnej do samego końca próbował jeszcze śledzić to, co działo się w polityce zagranicznej. Nawet we śnie miał złe myśli — klął i przywoływał nazwiska francuskich polityków, których obwiniał o doprowadzenie do podpisania paktu z Sowietami.
W ostatnich dniach życia marszałek potrafił jednak zaskoczyć pogodą ducha. Dawały mu wytchnienie filmy wyświetlane z przenośnego aparatu, a dobry nastrój — żarty, przyśpiewki i swobodniejsze rozmowy — odbierano w otoczeniu jako obiecujący sygnał.
Aleksander Hrynkiewicz, jeden z adiutantów, zapisał, że “ten nastrój Komendanta i nam się udzielił, zwodniczo wdzierał się do naszej duszy, rodząc nadzieję lepszych, przyszłych dni”. Trudno dziś rozstrzygnąć, na ile była to świadoma gra człowieka, który chciał choć na chwilę podnieść na duchu zmartwionych bliskich.
Chcielibyśmy wierzyć, że ludzie tej miary przechodzą przez chorobę i odchodzenie bez lęku. Taki właśnie wizerunek wyłania się z notatek adiutanta Lepeckiego, który o marszałku pisał: “Ani razu nie załamał się, ani razu nawet we wpółprzytomnych majaczeniach nie zawołał o ratunek, nie pokazał śladu niepokoju, ani słabości ducha. Szedł ku Swemu przeznaczeniu jak podczas całego życia, z dumnie podniesioną głową, zamknięty w sobie i spokojny. Co innych napełniałoby trwogą i złamało, w Nim nie wypaczyło najdrobniejszego rysu charakteru (...) o wszystkim i wszystkich wyrażał się pogodnie, jak za czasów zdrowia. Choroba nie zmieniła w niczym Jego ustosunkowania się do spraw i ludzi. Przytomność umysłu wciąż Go nie opuszczała.”
Niestety, w dzienniku wspomnianego wcześniej Hrynkiewicza finał życia marszałka wygląda znacznie bardziej przejmująco. Bywały chwile, gdy Piłsudski tracił kontakt z rzeczywistością — zdarzało mu się mylić dorosłych ze swoimi córkami. Najbardziej bolesne są jednak relacje o przekleństwach rzucanych pod adresem ludzi z najbliższego otoczenia. Szczególnie często i przy każdej okazji dostawało się kierownikowi komisji lekarskiej, generałowi Stanisławowi Rouppertowi, ale na “dobre słowo” mogli liczyć także inni opiekujący się Piłsudskim: “Chcecie mnie zamęczyć tą ciągłą swoją opieką, chcecie mnie zabić, parszywcy ... ".
Te dwa obrazy są ze sobą całkowicie nie do pogodzenia, ale warto pamiętać, że opisują jakby dwie różne postaci. Pierwszą jest mityczny Józef Piłsudski — ten, który “wskrzesił” Polskę, więc nawet na łożu śmierci miał wyglądać na kogoś ponad ludzką miarę. To dla niego usypano kopiec w Krakowie. Drugi to Józef Piłsudski z krwi i kości: z ludzkim ciałem, ludzkim strachem przed końcem, cholerycznym temperamentem i skłonnością do ostrych słów.
Dlatego, fascynując się brutalnością i wulgarnością marszałkowskich wypowiedzi, trzeba pamiętać o drugiej stronie medalu — choćby o obelgach kierowanych do osób, które niewątpliwie darzyły go uwielbieniem.
Ostatnie chwile Józefa Piłsudskiego
Na cztery dni przed śmiercią chorego ponownie odwiedził Wenckenbach. Postawiona przez niego diagnoza nie dawała już żadnych powodów do nadziei. Wieczorem 11 maja doszło do krwotoku. Dzień później, gdy marszałek zaczął tracić przytomność, wezwano wiedeńskiego lekarza oraz księdza Korniłowicza, który udzielił mu ostatniego namaszczenia.
Ostatnie chwile Józefa Piłsudskiego miały rzeczywiście podniosły charakter. Hrynkiewicz — daleki od budowania legendy na potrzeby mitu — opisał odejście marszałka w wyjątkowo wzniosłych słowach:
“Komendant szklistym i nieruchomym wzrokiem patrzy w przestrzeń. Jakby czynił przegląd swego bohaterskiego i tragicznego życia. Jakieś myśli, jakąś wolę objawia słabym ruchem rąk, które za życia i w czasie choroby były zawsze tak czynne i ruchliwe. Cisza grobowa zalega pokój, ciężki oddech Komendanta ją tylko przerywa i słaby stłumiony świst powietrza przeciskającego się przez krtań, połączony jak gdyby z bulgotaniem jakie oś płynu, znajdującego się w gardle. Jak gdyby z powiewem wiosennego wiatru życie uleciało na jego skrzydłach na znak uczyniony po raz ostatni ręką Komendanta.”
Po długiej walce z chorobą, 12 maja 1935 roku o godzinie 20.45 zmarł Józef Piłsudski — najważniejszy spośród ojców niepodległej Polski.
Pogrzeb Piłsudskiego i narodziny nowej Polski
Pogrzeb Józefa Piłsudskiego stał się ogromną manifestacją patriotyzmu. Hołd jego pamięci oddały niemal wszystkie środowiska, a reakcje społeczne były szczere i powszechne — co w przypadku śmierci przywódcy o autorytarnych rysach wcale nie jest oczywiste. Stanisław Cat-Mackiewicz zapisał we wspomnieniach, że w rodzinnym Wilnie, mieście szczególnie związanym także z Piłsudskim, w dniach żałoby nie odnotowano ani jednego przypadku kradzieży.
Można uznać, że wraz z trumną marszałka do grobu trafiła również jego wizja federacyjna. Symbolicznie podkreślała to obecność w kondukcie pogrzebowym duchownych w szatach liturgicznych zarówno wschodnich, jak i zachodnich — należących do księży katolickich oraz unickich.
Odejście marszałka było jednocześnie swoistą “datą narodzin” nowej Polski. Bez ojca zostały nie tylko dorastające córki Piłsudskiego, ale i cały obóz rządzący, który nagle utracił najważniejszy punkt odniesienia. Zniknął autorytet moralny, o którym wielu wierzyło, że potrafi uporządkować nawet największy chaos. Zabrakło “Dziadka”, który “zmarszczy brwi i wszystko będzie dobrze”. Grób marszałka znajduje się na Wawelu w Krakowie.
Źródła:
- Lepecki M., Wspomnienia adiutanta marszałka Piłsudskiego, PWN, Warszawa 1987.
- Hrynkiewicz A., Dziennik adiutanta Marszałka Józefa Piłsudskiego, w: Zeszyty Historyczne, nr 85 (1988), Instytut Literacki, Paryż 1988.
- Cisek J., Józef Piłsudski, Świat Książki, Warszawa 2007.
- Garlicki A., Józef Piłsudski 1867-1935, wyd. Znak, Kraków 2012.
Zaremba, Dzieje Dwudziestolecia (1918-1939), Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1991.