Nie planował zostać dowódcą. Historia postawiła go na czele powstania wielkopolskiego
Generał Stanisław Taczak zapisał się w historii jako pierwszy dowódca powstania wielkopolskiego — choć na czele zrywu stanął niemal przypadkiem. W Poznaniu pojawił się zaledwie dzień po wybuchu walk i od razu zgłosił się do dyspozycji Naczelnej Rady Ludowej. Gdy padła propozycja, by to właśnie on przejął naczelne dowództwo, nie wahał się ani chwili. Trzy tygodnie później oddał jednak stery generałowi Józefowi Dowborowi-Muśnickiemu. Co sprawiło, że to właśnie Taczak znalazł się w samym centrum wydarzeń — i kim naprawdę był człowiek, który jako pierwszy poprowadził Wielkopolan do walki?
Młodość Stanisława Taczaka w Mieszkowie
Stanisław Taczak, późniejszy dowódca powstania wielkopolskiego, urodził się 8 kwietnia 1874 r. w Mieszkowie. Była to miejscowość oddalona o ok. 65 km od Poznania – niegdyś miasteczko, dziś wieś – która, choć rozwijała się powoli, konsekwentnie, swój naturalny rytm wzrostu straciła w wyniku rozbiorów Polski. Rodzina Taczaków przeniosła się do Mieszkowa z pobliskiej Wilkowyi na początku XIX w. Ojciec Stanisława, Andrzej, podobnie jak jego własny ojciec, trudnił się szewstwem, jednak z czasem zdołał dorobić się niewielkiego zajazdu. Z zachowanych przekazów wynika, że podczas powstania styczniowego najpewniej walczył w oddziałach kaliskich. Niedługo po tych wydarzeniach do Mieszkowa przybyli Warasieccy, aktywnie działający wcześniej na Litwie. Wkrótce doszło do ślubu Andrzeja Taczaka z Balbiną Warasiecką. Małżonkowie doczekali się sześciorga synów oraz córki.
Stanisław był trzecim synem tej pary (drugie dziecko płci męskiej również nazwano Stanisławem, lecz zmarło krótko po urodzeniu), a imię otrzymał po dziadku ze strony ojca. Rodzice przywiązywali dużą wagę do wykształcenia wszystkich dzieci – Stanisław ukończył gimnazjum w Ostrowie, a następnie studiował w Akademii Górniczej we Freiburgu w Saksonii. W latach 1898–1899 przyszły przywódca odbył obowiązkową służbę wojskową w armii niemieckiej, po czym podjął pracę na Politechnice Berlińskiej.
Już w okresie studiów wstąpił do PPS, choć najpewniej nie miał wtedy okazji spotkać Józefa Piłsudskiego. W armii niemieckiej kilkakrotnie uczestniczył jeszcze w ćwiczeniach; w 1904 r. otrzymał stopień podporucznika, a w 1913 r. – porucznika. Około 1902 r. poznał Ewę Wichmann, która we wrześniu 1904 r. została jego żoną. Rok później urodził się ich syn Stanisław Kazimierz, a w 1906 r. – córka Aleksandra.
Stanisław Taczak: od frontu do powstania
W 1914 r., choć miał już 40 lat, po wybuchu Wielkiej Wojny Taczak został powołany do armii niemieckiej. Z zachowanych informacji o działaniach 46. pułku Obrony Krajowej, w którym służył, wynika, że brał udział w intensywnych walkach na froncie rosyjskim. Od 1917 r. zajmował się szkoleniem żołnierzy tzw. „Polnische Wehrmacht”.
11 listopada 1918 r. podpisano rozejm z Niemcami. Na ziemiach polskich rodziło się niepodległe państwo, a władzę objął Józef Piłsudski. Wielkopolska pozostawała jednak poza jego granicami. Kapitan Taczak — jako pierwszy oficer wyszkolony w armii niemieckiej — zgłosił się do służby w Wojsku Polskim. Skierowano go do Oddziału Naukowego, odpowiedzialnego za kształcenie kadry oficerskiej i opracowywanie regulaminów. Kiedy z Berlina zaczęły napływać niepokojące wieści o narastającym w Niemczech ruchu rewolucyjnym, w połowie grudnia Stanisław Taczak opuścił Warszawę i w cywilnym ubraniu ruszył do rodziny.
W drodze, 28 grudnia 1918 r., zatrzymał się w Poznaniu, by odwiedzić rodzeństwo. Wielkopolska wciąż znajdowała się w granicach Republiki Weimarskiej, ale dzień wcześniej wizyta Ignacego Jana Paderewskiego uruchomiła ciąg wydarzeń, które doprowadziły do wybuchu powstania wielkopolskiego. Tego samego wieczoru, po rozmowie z Wojciechem Korfantym z Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej, Taczak został wskazany jako dowódca powstania. 2 stycznia Józef Piłsudski oraz Sztab Generalny zaakceptowali awans kapitana na majora i powierzenie mu funkcji naczelnego dowódcy wojsk polskich w zaborze pruskim. 16 stycznia zastąpił go generał Józef Dowbor-Muśnicki. Pod koniec powstania, gdy Dowbor-Muśnicki powoływał komisję ustalającą zasady awansów oficerskich, Stanisław Taczak został włączony do jej składu. Jakie były przyczyny powstania wielkopolskiego? Jeśli chcesz zgłębić temat, zobacz też ten artykuł o przyczynach powstania wielkopolskiego.
Stanisław Taczak uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej. W 1930 r. został przeniesiony w stan spoczynku. Niemal całą II wojnę światową spędził w niewoli, a po jej zakończeniu wstąpił do Polskich Sił Zbrojnych w Paryżu. Stamtąd skierowano go na rekonwalescencję do Nicei; do Polski wrócił już na stałe w 1947 r. Zmarł 2 marca 1960 r. w Malborku. W 1988 r. jego prochy przeniesiono na Cmentarz Zasłużonych w Poznaniu.
Źródła:
- Polak B., Generał Stanisław Taczak 1874 – 1960, Wydawnictwo Uczelniane Politechniki Koszalińskiej, Koszalin 1998
- Polak B., Taczak Stanisław (1874 – 1960, w: Słownik biograficzny powstańców wielkopolskich 1918 – 1919, pod red. A. Czubińskiego, B. Polaka, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2002