Oddawano je „fabrykantkom aniołków”. Przerażający los dzieci nieślubnych w przedwojennej Polsce
W dwudziestoleciu międzywojennym Polska mierzyła się z dramatem, o którym dziś mówi się zaskakująco rzadko: falą bezdomnych i osieroconych dzieci. Historycy szacują, że sierot, półsierot oraz dzieci nieślubnych pozostawionych bez opieki mogło być nawet dwa miliony. Brzmi niewiarygodnie? A to dopiero początek — do dorosłości nie docierała znacząca część z nich, przeżywało zaledwie około 80 procent. Bez wsparcia, bez perspektyw, w przepełnionych sierocińcach, gdzie warunki potrafiły być bardziej nieludzkie niż w schroniskach dla psów… Co dokładnie działo się za ich murami i dlaczego system nie był w stanie tego powstrzymać?
- Dzieci w przepełnionych domach dziecka
- Dramat dzieci nieślubnych w II RP
- Sierocińce w latach 30.: brud i ciasnota
- Głód, choroby i fikcyjna edukacja sierot
- Zapomniane sieroty II RP: głos z raportu
- Tragiczny los sierot w II RP
Dzieci w przepełnionych domach dziecka
Społeczeństwo, wyniszczone konsekwencjami wojen oraz kolejnych kryzysów gospodarczych, nie potrafiło zapewnić dzieciom należytej opieki. Również prawo nie nadążało za rzeczywistością – wciąż opierano się na regulacjach z XIX wieku, które w praktyce nie dawały najmłodszym realnej ochrony.
Państwo niechętnie dokładało się do utrzymania domów dziecka, przerzucając odpowiedzialność na samorządy. Te z kolei, przytłoczone innymi kosztami, nierzadko obcinały wsparcie do absolutnego minimum. Skutek był łatwy do przewidzenia: dzieci trafiały do przepełnionych i zaniedbanych placówek, gdzie codzienność bywała wyjątkowo ciężka. Najdotkliwszy okazywał się brak pełnowartościowego jedzenia, a problemy z higieną i warunkami sanitarnymi tylko pogłębiały dramatyczną sytuację.
Dramat dzieci nieślubnych w II RP
Śmiertelność wśród dzieci urodzonych poza małżeństwem oraz osieroconych była przerażająco wysoka. W Warszawie w latach 20. XX wieku nawet 80% takich dzieci nie dożywało pełnoletności. W innych dużych ośrodkach, m.in. w Łodzi i Krakowie, odsetek ten sięgał około 50%.
Najmłodsze szczególnie często trafiały w ręce tzw. „fabrykantek aniołków” – kobiet, które za pieniądze brały pod opiekę niemowlęta, ale niekoniecznie miały zamiar o nie dbać. Dzieci umierały z niedożywienia, z powodu zaniedbań, a bywało też, że były celowo pozbawiane życia. Starsze maluchy lądowały na ulicy, gdzie czekały je głód, choroby i przemoc. Jeśli los im sprzyjał, trafiały do sierocińców – choć i tam codzienność rzadko przypominała bezpieczne schronienie, a warunki pozostawiały wiele do życzenia.
Sierocińce w latach 30.: brud i ciasnota
Domy dziecka, zamiast dawać poczucie ochrony, nierzadko stawały się miejscami, w których najmłodsi doświadczali cierpienia niemal tak dotkliwego jak na ulicy. Wychowanków upychano w skrajnie ciasnych salach – na jedno dziecko przypadała często przestrzeń mniejsza niż ta, jaką przewidywano nawet w żłobkach dla niemowląt.
Z rządowych raportów z lat 30. XX wieku wynikało, że zaledwie 15% placówek spełniało podstawowe wymogi sanitarne. Około połowa nie miała kanalizacji ani dostępu do bieżącej wody. Brud, wszy i choroby były codziennością. Regularne kąpiele zapewniano jedynie w 16% ośrodków, a w co trzecim sierocińcu dzieci nie miały możliwości umycia się wcale.
Dotkliwy był też brak przygotowanej kadry. Opiekunowie, których często nazywano „dozorcami”, zarabiali niewiele i zwykle nie mieli kompetencji do pracy z dziećmi. W instytucjach prowadzonych przez zakony poziom opieki bywał alarmująco niski. Kontrole wskazywały, że siostrom zakonnym brakowało wiedzy pedagogicznej, a ich podejście do wychowanków często było twarde, chłodne i pozbawione empatii.
Głód, choroby i fikcyjna edukacja sierot
Niedożywienie było jednym z najbardziej przejmujących problemów dzieci trafiających do przytułków. W czasie wielkiego kryzysu lat 30. XX wieku dzienne wydatki na wyżywienie jednego wychowanka często zamykały się w zaledwie kilkudziesięciu groszach. W jadłospisach brakowało białka, witamin i tłuszczów, a skutki szybko stawały się widoczne: zahamowany wzrost, chroniczne osłabienie i większa podatność na infekcje.
W sierocińcach najczęściej diagnozowano gruźlicę oraz jaglicę — chorobę oczu, która w skrajnych przypadkach kończyła się utratą wzroku. Problemem nie była tylko sama choroba, lecz także brak realnych możliwości leczenia. Dzieci chore przebywały w tych samych salach co zdrowe, co w praktyce ułatwiało szerzenie się zakażeń i zamieniało placówki w ogniska epidemii.
Na papierze sieroty miały zapewnioną edukację, jednak w codzienności nauka bywała fikcją. Brakowało podręczników i pomocy dydaktycznych, a nierzadko również nauczycieli z odpowiednimi kwalifikacjami, którzy mogliby prowadzić zajęcia regularnie i na sensownym poziomie.
Nie było też zabawek ani miejsca do swobodnej zabawy, co dodatkowo hamowało rozwój dzieci i odbierało im namiastkę normalności. Kontrole wykazywały, że w wielu placówkach kształcenie spychano na dalszy plan — najważniejsze stawało się po prostu przetrwanie do kolejnego dnia.
Zapomniane sieroty II RP: głos z raportu
Wśród sierot narastało poczucie samotności i bezsilności. W jednym z zachowanych raportów z tamtych lat jedna z wychowanek sierocińca prowadzonego przez zakonnice zanotowała:
„Mówią, że na utrzymanie zakładu powinna łożyć gmina. Mówią, że gdzieś są ludzie, których obowiązkiem jest pamiętać o domach dla sierot. Ale to nieprawda. Takich ludzi nie ma.”
Te zdania dobitnie pokazują tragedię sierot w II RP — dzieci, które w praktyce zostawiano samym sobie w systemie udającym, że ich nie dostrzega. W realiach międzywojennego społeczeństwa dzieci nieślubne i osierocone stawały się kłopotem, który władze najchętniej spychano na margines i zamiatano pod dywan.
Tragiczny los sierot w II RP
Dramatyczna codzienność sierot oraz dzieci pozamałżeńskich w Polsce międzywojennej to jeden z najbardziej mrocznych i rzadko przypominanych rozdziałów dziejów II RP. Choć w oficjalnych przekazach państwo budowało wizerunek kraju, który szybko się modernizuje i staje na nogi po latach zaborów, sytuacja najsłabszych często schodziła na dalszy plan. Dopiero po II wojnie światowej zaczęto krok po kroku przebudowywać system opieki nad dziećmi, jednak także w PRL-u wiele kwestii związanych z biedą, zaniedbaniem i realnymi warunkami życia sierot przez długi czas pozostawało nierozwiązanych.
Źródła:
Leszczyński A., Ludowa historia Polski, W.A.B. 2020
Kępski, Dziecko sieroce i opieka nad nim w Polsce w okresie międzywojennym, Lublin 1991