Warszawa już kapitulowała, a oni wciąż walczyli. Ta polska twierdza zadziwiła Niemców
Już w XVII wieku Szwedzi zorientowali się, że to miejsce ma w sobie coś, co potrafi zatrzymać nawet silniejszego przeciwnika. Kilka dekad później Napoleon nie tylko to dostrzegł — kazał zacząć wznoszenie fortecy, która miała zmienić układ sił w tej części Europy. Z czasem twierdza trafiała w ręce kolejnych walczących: korzystali z niej polscy powstańcy, a po upadku powstania listopadowego zadomowiły się tu wojska rosyjskie. Jednak to, co wydarzyło się w 1939 roku, sprawiło, że Modlin na zawsze zapisał się w historii. Co tak naprawdę rozegrało się za jego murami — i dlaczego ta twierdza raz po raz stawała się kluczowym punktem kolejnych konfliktów?
- Twierdza Modlin: strategiczny punkt nad Wisłą
- Modlin jako Nowogieorgijewsk: rozbudowa twierdzy
- Modlin przed wojną: modernizacja i obrona
- Modlin: twierdza Napoleona do końca
- Obrona Twierdzy Modlin w 1831 roku
- Upadek twierdzy w sierpniu 1915
- Obrona twierdzy Modlin w 1939 roku
Twierdza Modlin: strategiczny punkt nad Wisłą
Ujście Narwi do Wisły, otoczone zwartymi lasami i osłonięte wysokim, stromym brzegiem, od wieków tworzyło naturalny punkt do obrony. Położone ok. 30 km na północny zachód od Warszawy miejsce szczególnie zyskało na wadze po I rozbiorze Polski i wielokrotnie wracało na pierwsze plany podczas kolejnych konfliktów zbrojnych.
Już mazowieccy Piastowie wznieśli tu gród warowny (Zakroczym), a w czasie potopu szwedzkiego teren sprzyjał tworzeniu umocnień. (Oleńczak P., 2014:5) Prawdziwy przełom przyniosły jednak dopiero wojny napoleońskie, gdy lokalizacja zaczęła mieć kluczowe znaczenie strategiczne. Z polecenia Napoleona w grudniu 1806 roku rozpoczęto budowę nowoczesnych, jak na ówczesne realia, fortyfikacji. Zamysł obejmował m.in. skupienie artylerii, przygotowanie silnego punktu oporu i zaplecza, a jednocześnie ograniczenie ryzyka dla dużej liczby cywilów. (por. Łysiak W., 2012: 113)
Umocnienia z epoki napoleońskiej stworzyły zasadniczy trzon dzisiejszego kompleksu: twierdzę bastionową oraz trzy korony. W tamtym czasie koron nie doprowadzono do końca, a jedynie na jednej z nich powstała działobitnia (tzw. Reduta Napoleońska w Koronie Utrackiej – por. Oleńczak P.:7). W wojnach napoleońskich artyleria, o rosnącej sile rażenia i coraz większym zasięgu, miała znaczenie decydujące. Napoleon wygrywał wiele bitew, poprzedzając natarcie bezpośrednie skoncentrowanym ogniem dział. Co istotne, wbrew poglądom części współczesnych mu taktyków, uznawał koncentrację artylerii także za skuteczną metodę obrony. Stąd wzięła się jego koncepcja gromadzenia sił artyleryjskich w twierdzach i całych zespołach twierdz. (Łysiak W.: 104)
Po klęsce Napoleona obszar znalazł się w granicach Królestwa Polskiego, pozostającego pod silną zależnością od Rosji. Przez dłuższy czas wykonywano tu jednak jedynie sporadyczne prace utrzymaniowe i konserwatorskie. Dopiero powstanie listopadowe oraz wojna polsko-rosyjska w 1831 roku ponownie przypomniały, jak duże znaczenie strategiczne ma ta twierdza.
Modlin jako Nowogieorgijewsk: rozbudowa twierdzy
Po stłumieniu powstania Modlin znalazł się pod kontrolą armii rosyjskiej i otrzymał nową nazwę: Nowogieorgijewsk. To właśnie w okresie funkcjonowania Twierdzy Nowogieorgijewskiej wzniesiono najwięcej obiektów, które do dziś są najlepiej rozpoznawalne. Powstał m.in. najdłuższy na świecie budynek koszarowy z charakterystycznej czerwonej cegły, tzw. wieża tatarska – dziś z muzeum i tarasem widokowym – a także spichlerze oraz prochownie. Zewnętrzny pierścień umocnień tworzyły wreszcie ukończone i zmodernizowane korony, uzupełnione o raweliny, a także podwyższone wały i mur Carnota. Od połowy XIX wieku coraz częściej używano pocisków artyleryjskich, co wymuszało zmianę podejścia do budowy fortyfikacji – dominować zaczęły forty poligonalne. Do takich założeń należał fort „Ostrołęka”, wzniesiony w latach 80. XIX wieku we wschodniej części kompleksu.
Na przełomie XIX i XX wieku cegłę zaczęto stopniowo wypierać betonem. Nowe forty, lokowane w odległości 5–8,5 km od twierdzy głównej, realizowano w technologii ziemno-betonowej, a w miejscach szczególnie narażonych na ostrzał wzmacniano je żelbetem. Tuż przed wybuchem I wojny światowej dobudowano ponadto trzy tzw. grupy fortowe: „Goławicką”, „Carski Dar” i „Janówek”. (por. Bohenek R.H, 1980: 151).
Modlin przed wojną: modernizacja i obrona
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w latach 20. XX wieku twierdza pełniła funkcję poligonu doświadczalnego i ośrodka szkoleniowego. Sprawdzano tu rozmaite rozwiązania: typy schronów, punkty obserwacyjne oraz uzbrojenie forteczne. Dopiero jednak w 1930 roku Józef Piłsudski powołał Komisję Odbudowy Modlina. Wzniesiono niewielkie schrony bojowe, przewidziane na dwa karabiny każdy. Równocześnie wykopano rowy przeciwpancerne, a umocnienia polowe miały stanowić dodatkową barierę na wypadek uderzenia pojazdów pancernych. Co ważne, nowoczesne fortyfikacje zaczęto budować stosunkowo późno: w kwietniu 1939 powstało 5 żelbetowych obiektów przeznaczonych dla dział i broni maszynowej, a następnie w lipcu i sierpniu 1939 wykonano zapory fortyfikacyjne oraz transzeje. (Bohenek R.H.: 151). Twierdza nie była w pełni gotowa na niemiecki blitzkrieg. Mimo to Modlin należał do punktów oporu, które broniły się najdłużej podczas kampanii wrześniowej. Złożył broń dopiero po kapitulacji Warszawy.
Modlin: twierdza Napoleona do końca
Napoleon był przekonany, że to właśnie Modlin jest najkorzystniejszym miejscem na budowę silnego przyczółka obronnego. Pozostałe punkty zabezpieczenia rozlokował w Serocku (przy ujściu Buga do Narwi), na warszawskiej Pradze, a także dalej na południowy wschód — w Zamościu. Początkowe zwycięstwa sprawiały jednak, że konieczność skupienia obrony na tym odcinku wydawała się coraz mniej pilna. Wszystko zmieniło się dopiero po nieudanej wyprawie na Moskwę: wtedy trzeba było wrócić do przerwanych planów i dokończyć fortyfikacje, których budowę rozpoczęto w grudniu 1812 roku. Zaledwie dwa miesiące później pod Modlin dotarły wojska rosyjskie dowodzone przez generała Iwana Paskiewicza. W tej próbie twierdza pokazała swoją wartość — okazała się wyjątkowo skuteczna. Gdy wierne Napoleonowi oddziały księcia Józefa Poniatowskiego walczyły na zachodzie, załoga Modlina, najpierw pod komendą gen. Franciszka Ksawerego Kosseckiego, a następnie holenderskiego generała Daendelsa, potrafiła na długo związać znaczną część armii rosyjskiej. Kapitulacja nastąpiła dopiero 25 grudnia 1813 roku — w czasie, gdy książę Józef Poniatowski już nie żył, a siły napoleońskie gwałtownie topniały po klęsce pod Lipskiem. Modlin był w tej kampanii ostatnią twierdzą nad Wisłą, która złożyła broń.Obrona Twierdzy Modlin w 1831 roku
W czasie powstania listopadowego oraz wojny polsko-rosyjskiej w 1831 roku Twierdza Modlin ponownie stała się strategicznie kluczowa. Dowództwo jej obrony powierzono Ignacemu Hilaremu Ledóchowskiemu — weteranowi kampanii napoleońskich. Tym razem załoga wytrwała niemal równie długo jak wcześniej, jednak finał był taki sam: kapitulacja nie z powodu miejscowej porażki, lecz w konsekwencji przegranej wojny. Modlin był przedostatnim punktem oporu, który złożył broń w tej kampanii.
Następnie twierdza trafiła w ręce Rosjan, którzy ulokowali tu liczny garnizon, a także magazyny uzbrojenia, prochownie i spichlerze. Obiekt był solidnie przygotowany do odparcia ataku nawet regularnych sił. Być może właśnie dlatego w czasie powstania styczniowego postawiono na próbę opanowania Płocka, a nie Modlina — choć rozważano również scenariusze zakładające przejęcie Modlina już w pierwszych dniach zrywu. Sprawdź także ten artykuł: Wybuch, przebieg, znaczenie i skutki powstania listopadowego.
Upadek twierdzy w sierpniu 1915
Trzecia obrona twierdzy to jedyny przypadek, gdy przeciwnik faktycznie przełamał umocnienia dzięki zastosowanej broni i dobrze dobranej taktyce. Obiekt pełnił rolę miejsca koncentracji żołnierzy i zapasów amunicji, a w razie powstań lub niepokojów wewnętrznych mógł stać się punktem kontroli sytuacji. Na papierze wszystko wyglądało solidnie: przygotowane budynki i fortyfikacje, prochownie oraz własny arsenał. W ostatnich latach przed wojną twierdzę modernizowano i rozbudowywano. Problem tkwił jednak w realiach — wyposażenie było już przestarzałe, a załoga nie miała odpowiedniego przeszkolenia do prowadzenia skutecznej obrony. Naprzeciw Rosjan stanęła niemiecka armia nowoczesna i zahartowana wcześniejszymi sukcesami w zdobywaniu francuskich fortyfikacji. Jakby tego było mało, jeszcze przed uderzeniem Niemcom udało się zdobyć plany umocnień. Oblężenie ruszyło 9 sierpnia 1915 roku, a 13 sierpnia rozpoczął się regularny szturm, prowadzony z użyciem nowoczesnej artylerii.
Niemcy, dowodzeni przez generała Hansa Beselera, najpierw opanowali prawoskrzydłowe dzieło piechoty Grupy „Carski Dar” na odcinku pomiechowskim (15 sierpnia), a kolejnego dnia wieczorem zdobyli fort XV na terenie tej Grupy. W następnych dniach Rosjanie — na rozkaz generała Bobyra — wycofali się z umocnień na tym odcinku i wysadzili elementy zewnętrznego pierścienia obrony na prawym brzegu Wisły. 19 sierpnia Niemcy zajęli jeszcze dwa forty pierwszego pierścienia i wieczorem wkroczyli do cytadeli. 20 sierpnia doszło do oficjalnej kapitulacji Rosjan. Po przejęciu twierdzy Niemcy urządzili na jej terenie zaplecze logistyczne oraz magazyny.
Obrona twierdzy Modlin w 1939 roku
Tuż przed wybuchem II wojny światowej Modlin wchodził w skład kluczowego pasa umocnień, który miał osłaniać Warszawę zarówno od kierunku Berlina, jak i Prus Wschodnich. W opracowanym na wypadek konfliktu z Niemcami planie „Z” twierdza pełniła rolę przedmościa na głównej linii obrony. Zabezpieczała również ważny odcinek kolejowy Modlin–Warszawa, istotny dla przerzutu ludzi i zaopatrzenia.
W chwili rozpoczęcia działań wojennych na miejscu znajdował się jedynie 8 batalion saperów, któremu już w sierpniu powierzono przygotowanie zapór i przeszkód przeciwpancernych. Przed uderzeniem Niemców fortyfikacje obsadziły jednak oddziały Armii „Modlin”. Pierwszy szturm 4 Armii niemieckiej, przeprowadzony 10 września, został odparty. W kolejnych dniach garnizon wzmocniła część rozbitej Armii „Łódź” (13 IX). Łącznie twierdzy broniło około 15 tysięcy żołnierzy pod dowództwem gen. Wiktora Thomee. Następne natarcie ruszyło 18 września, gdy do niemieckiego II Korpusu Armijnego dołączyła Dywizja Pancerna „Kempf”. Przez cały czas Modlin był nękany nalotami, które miały wyczerpać obrońców i przygotować grunt pod kolejne uderzenia. Mimo ataków z powietrza i z lądu załoga ponownie utrzymała pozycje. Dopiero przegrane starcia nad Bzurą oraz w Puszczy Kampinowskiej (22 IX) wyraźnie pogorszyły położenie twierdzy. Najdotkliwsze okazało się przerwanie łączności i odcięcie drogi do Warszawy. 24 września Niemcy rozpoczęli regularne, metodyczne bombardowania, a trzy dni później przystąpili do szturmu na wewnętrzny pierścień umocnień. Obrońcy złożyli broń dopiero po informacji o kapitulacji Warszawy (29 IX), zwłaszcza że zapasy żywności i amunicji były już na wyczerpaniu. (Gąsowski T. 1999: 89)
Doświadczenia II wojny światowej dobitnie pokazały, że epoka monumentalnych twierdz dobiega końca. Postęp w lotnictwie, upowszechnienie ciężkich wozów pancernych oraz rosnąca siła bomb i pocisków dalekiego zasięgu sprawiły, że obrona takich obiektów traciła dawną skuteczność. Coraz większe znaczenie zyskiwały podziemne schrony i dobrze zamaskowane instalacje trudne do wykrycia z powietrza (jak choćby Wilczy Szaniec Hitlera), a także rozległe pola minowe, stanowiące realną barierę dla czołgów. Dziś twierdza Modlin — podobnie jak wiele umocnień z tamtej epoki — funkcjonuje przede wszystkim jako cel wycieczek i jedna z ciekawszych atrakcji turystycznych regionu.
Źródła:
- Waldemar Łysiak, Napoleon fortyfikator, Warszawa 2012
- Tomasz Gąsowski, Bitwy Polskie: Leksykon, Kraków 1999
- Piotr Oleńczak, Twierdza Modlin, w: Wielki Leksykon Uzbrojenia, t. 46, Edipresse 2014
- Ryszard Henryk Bohenek, 1000 słów o inżynierii i fortyfikacjach, Warszawa 1980