Trzymał w sejfie sekretne teczki komunistycznej elity. Gdy uciekł na Zachód, w Warszawie wybuchła panika
5 grudnia 1953 roku w Berlinie Zachodnim znika bez śladu człowiek z samego szczytu komunistycznej bezpieki. W Warszawie wybucha panika — nikt nie ma planu na taki scenariusz. Nazywa się Józef Światło. W partyjnych gabinetach to nazwisko od dawna budziło nerwowe spojrzenia i ściszone rozmowy, a zwykli ludzie usłyszeli je dopiero wtedy, gdy zaczęło padać w eterze Radia Wolna Europa. To, co ujawnił, miało podciąć nogi stalinowskiemu terrorowi w Polsce. Tylko kim był naprawdę człowiek, który jednym ruchem potrafił zachwiać całym systemem — i dlaczego postanowił mówić?
- Jak Józef Światło trafił na szczyt władzy
- Człowiek od sekretów komunistycznej elity
- Ucieczka Światły: koszmar bezpieki
- Audycje Światły, które skruszyły strach
- Ucieczka Światły: tajemnica i nowe życie
- Ucieczka Józefa Światły i jej skutki
Jak Józef Światło trafił na szczyt władzy
Historia Józefa Światły zaczyna się zaskakująco zwyczajnie. Przyszedł na świat jako Izaak Fleischfarb, syn żydowskiego magazyniera z niewielkiej miejscowości pod Zbarażem. Lata młodości spędził w Krakowie, utrzymując się z pracy szewca. Równolegle coraz mocniej angażował się w działalność organizacji młodzieżowych – najpierw syjonistycznych, później komunistycznych. Za politykę dwukrotnie trafił do więzienia. To właśnie połączenie uporu, umiejętności dostosowania się i wyczucia układów miało z czasem otworzyć mu drogę na sam szczyt.
Wojna okazała się dla niego punktem, po którym nic nie było już takie samo. Brał udział w kampanii wrześniowej, dostał się do niewoli, z której zdołał uciec, a ostatecznie znalazł się w ZSRR. Po ogłoszonej w 1943 roku amnestii wstąpił do armii Berlinga – decyzja, która stała się przepustką do powojennych struktur władzy. Dzięki demonstracyjnej lojalności wobec nowego porządku i sieci wcześniejszych znajomości politycznych Światło awansował w błyskawicznym tempie. Kiedy instalowana przez Moskwę władza budowała aparat represji, ludzie o takich kompetencjach i nastawieniu byli bezcenni.
Człowiek od sekretów komunistycznej elity
W pierwszych latach po wojnie piął się w górę w tempie, o jakim wielu mogło tylko śnić – tyle że była to droga ponura, okupiona krzywdą i strachem tych, którzy trafiali w tryby aparatu. Jako zastępca szefa urzędów bezpieczeństwa w Warszawie, Olsztynie i Krakowie nadzorował zatrzymania żołnierzy podziemia, uczestniczył w przesłuchaniach, a z czasem planował działania wymierzone także w przeciwników wewnątrz samej komunistycznej elity. Słynął z „wydobywania informacji” i prowadzenia operacji takich jak podsłuchy, obserwacje, przejmowanie korespondencji oraz kontrola kontaktów.
Prawdziwy szczyt wpływów osiągnął jednak dopiero jako wicedyrektor owianego złą sławą Departamentu X – komórki Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego stworzonej do pilnowania… samych komunistów. W jego gabinecie stały dwie szafy wypchane teczkami kompromitującymi najwyższych działaczy partyjnych. W kartotekach gromadzono wzajemne donosy, poufne zeznania i materiały, które potrafiły w kilka godzin przekreślić czyjąś pozycję. Światło miał bezpośredni dostęp do Bolesława Bieruta i prawo rozmów z Ławrientijem Berią. W takim układzie nie był już tylko funkcjonariuszem – stawał się strażnikiem i posiadaczem najcenniejszych sekretów reżimu.
Ucieczka Światły: koszmar bezpieki
Paradoks polegał na tym, że wraz ze wzrostem jego wpływów narastał też lęk. Po śmierci Stalina w 1953 roku w całym bloku wschodnim ruszyły rozrachunki. Pojawiały się pierwsze ofiary czystek, a w strukturach bezpieki gęstniała atmosfera podejrzeń i narastających napięć. Światło – pochodzenia żydowskiego, dysponujący ponadprzeciętną wiedzą o ludziach i mechanizmach władzy – miał aż nadto powodów, by sądzić, że któregoś dnia zostanie wystawiony jako wygodny kozioł ofiarny.
Przełom nastąpił podczas służbowego wyjazdu do Berlina Wschodniego. To, co wyglądało na zwykłą wizytę w centrum handlowym w zachodniej części miasta, stało się iskrą jednej z najbardziej widowiskowych ucieczek czasów zimnej wojny. 5 grudnia 1953 roku Światło wszedł do sklepu, gdzie – jak później tłumaczył – chciał jedynie wymienić pieniądze na zachodnie marki. Chwilę później wyszedł już nie tam, gdzie powinien: skierował się prosto do amerykańskich władz. Dla Amerykanów był sensacyjnym źródłem informacji, dla polskiej bezpieki – spełnionym koszmarem, który nagle stał się faktem.
Audycje Światły, które skruszyły strach
Amerykanie błyskawicznie zrozumieli, jak bezcenny „zasób” trafił w ich ręce. Światło miał wiedzę niemal kompletną o kluczowych operacjach MBP, brał udział w zatrzymaniach najważniejszych działaczy komunistycznych i znał od środka mechanizmy frakcyjnych wojen. Już po kilku miesiącach Radio Wolna Europa uruchomiło cykl audycji „Za kulisami bezpieki i partii” – program, który wyrósł na jedno z najgłośniejszych medialno-politycznych wydarzeń lat 50.
Kobiety i mężczyźni w całej Polsce – nierzadko ukrywając radio przed sąsiadami i domownikami – wsłuchiwali się w relacje byłego funkcjonariusza o podsłuchach, preparowanych sprawach, nadużyciach oraz bezwzględnych rozgrywkach personalnych. To od niego wielu po raz pierwszy usłyszało, jak w praktyce wyglądał świat „ludzi władzy”. Audycje wywołały potężny efekt psychologiczny: strach przed bezpieką, przez lata paraliżujący społeczeństwo, zaczął stopniowo pękać. Jak podkreślał Jan Nowak-Jeziorański – wieloletni dyrektor Radia Wolna Europa – rewelacje Światły były jednym z trzech czynników, które doprowadziły do „odwilży” i utorowały drogę do Października ’56.
Ucieczka Światły: tajemnica i nowe życie
Władze PRL zareagowały według dobrze znanego schematu: natychmiast ogłoszono, że Światło od dawna miał być agentem Stanów Zjednoczonych. Tyle że pełnej prawdy nigdy nie udało się rozstrzygnąć ponad wszelką wątpliwość. Z czasem pojawiały się kolejne interpretacje – jedni wskazywali na możliwe kontakty z brytyjskim MI6, inni mówili o prowokacji inspirowanej przez Sowietów, jeszcze inni o desperackiej ucieczce przed nadchodzącymi czystkami. Najbardziej spójnie brzmi jednak wersja, że Światło, widząc narastający antysemityzm i zapowiedź nowych weryfikacji, zdecydował się działać na własną rękę – w jednym, gwałtownym impulsie, który odcisnął ślad na historii.
Po ucieczce otrzymał nowe nazwisko i nową tożsamość, przeszedł zmianę wizerunku, ożenił się po raz trzeci, doczekał się kolejnych dzieci i angażował się w działalność wielu żydowskich organizacji w USA. W Stamford w stanie Connecticut stał się… zwyczajnym mieszkańcem – kimś, kto na co dzień żył jak inni, choć w pamięci wciąż dźwigał ciężar własnej, pełnej zwrotów przeszłości. Zmarł jako Joseph Carl Miller w 1994 roku.
Ucieczka Józefa Światły i jej skutki
Losy Józefa Światły to pasmo sprzeczności: jako funkcjonariusz machiny władzy współtworzył klimat zastraszenia, a jednak jego późniejsza ucieczka stała się jednym z wydarzeń, które podkopały stalinowski aparat represji. Dla jednych pozostawał bezwzględnym oprawcą, dla innych – kimś, kto otworzył drogę do ujawnienia niewygodnych faktów. Niezależnie od ocen jedno nie budzi wątpliwości: rzadko zdarza się, by pojedynczy człowiek tak mocno odcisnął piętno na powojennej historii Polski nie dzięki pełnionej funkcji, lecz poprzez jeden dramatyczny krok, który zmienił bieg wydarzeń.
Źródła:
- Błażyński Z., Mówi Józef Światło. Kulisy bezpieki i partii 1940-1955, Dziekanów Leśny 2025.
- Paczkowski A., Trzy oblicza Józefa Światły. Przyczynek do dziejów komunizmu w Polsce, Warszawa 2009.
- https://dzieje.pl/wiadomosci/70-lat-temu-wywiad-amerykanski-ujawnil-ze-pplk-ub-jozef-swiatlo-jest-po-ich-stronie
- https://web.archive.org/web/20161125153427/https://moje.polskieradio.pl/station/62/Za-kulisami-bezpieki-i-partii