Przebrany wymknął się z Krakowa pod osłoną nocy. Wyszło na jaw, dokąd pędził polski król
Nagłe zniknięcie Henryka Walezego z Polski wywołało wśród szlachty i mieszczan prawdziwy wstrząs. Wszystko zaczęło się od wiadomości z Francji: zmarł Karol IX, brat Henryka, a wraz z tym otworzyła się przed nim droga do francuskiej korony. Tyle że zamiast pożegnań i oficjalnych ceremonii był pośpiech, tajemnice i wyjazd, który wielu uznało za policzek wymierzony Rzeczypospolitej. W pogoń za królem ruszyli nawet Tatarzy — bez skutku. A to, co wyglądało na osobistą decyzję jednego człowieka, szybko miało przerodzić się w problem, którego skutki Polska odczuła znacznie mocniej, niż ktokolwiek wtedy przypuszczał.
- Henryk Walezy: od koronacji po skandal
- Ucieczka Henryka Walezego z Krakowa
- Henryk Walezy: detronizacja czy powrót?
Henryk Walezy: od koronacji po skandal
Można śmiało stwierdzić, że Henryk Walezy od pierwszych chwil nie potrafił znaleźć wspólnego języka z Polską. Już po paryskim zaprzysiężeniu, złożonym w obecności polskich posłów, robił wszystko, by jak najbardziej odwlec podróż nad Wisłę. Dlaczego? Zgodnie z pacta conventa powinien był przekazywać do skarbca państwa ustaloną część swoich dochodów. Żeby więc tego uniknąć, jeszcze w 1573 roku postanowił opuścić Francję dopiero w listopadzie, tak aby do Polski dotrzeć już w 1574. Potem było tylko trudniej. Henryka Walezego i jego orszak przywitały śnieżyce oraz siarczyste mrozy. Po drodze Francuzi nieraz musieli tłoczyć się w wiejskich chatach, zapewne narzekając na warunki, jakie zastali. Co prawda później zorganizowano uroczyste powitanie, ale szybko pojawiły się kolejne powody do niezadowolenia: polska, ciężka kuchnia i — w oczach przybyszy — obyczaje oraz maniery Polaków.
Dla samego Henryka Walezego nawet dzień koronacji miał stać się zarzewiem sporu, a areną konfliktu okazał się Wawel. Gdy król miał złożyć przysięgę, marszałek wielki koronny Jan Firlej oraz polscy protestanci zaprotestowali przeciw temu, że Henryk ogranicza ją jedynie do krótkiej, tradycyjnej formuły. Władca miał się wyraźnie wzburzyć i, powołując się na wcześniejsze zaprzysiężenie w Paryżu, stanowczo odmówił przysięgania osobno na każdy artykuł — czego domagał się Firlej, kładąc nawet rękę na koronie. Ostatecznie król dopowiedział jedynie słowa dotyczące tolerancji religijnej, ale niesmak pozostał. Już wtedy zaczęły krążyć półgłosem sugestie o możliwej detronizacji Henryka (Rosik, Wiszewski, s. 886-887).
Jakim królem był Henryk Walezy i jak znosił życie w Rzeczypospolitej? Przez nieznajomość języka miał się wyjątkowo nudzić podczas obrad senatu. Podobno nie przepadał też za samym przewodniczeniem posiedzeniom. Z tych i innych powodów Anna Jagiellonka miała go nawet określić mianem króla malowanego. Wiosną, w roku jego ucieczki, część Francuzów, którzy przybyli razem z nim, zaczęła wracać do ojczyzny. Zresztą stosunki między przedstawicielami obu narodów układały się — mówiąc oględnie — przeciętnie. Dochodziło nawet do wzajemnych zabójstw. Polacy pisali też liczne pamflety wymierzone w swojego monarchę. Co mu wytykano? Że był hazardzistą, że spłacał długi kosztem skarbca, że urządzał uczty, na których miały pojawiać się nagie kobiety, że zasłaniając się chorobami unikał senatorów, a jednocześnie nie stronił od życia towarzyskiego — i przede wszystkim od kobiet... Henryk Walezy nie cieszył się w Polsce „dobrą prasą”.
Ucieczka Henryka Walezego z Krakowa
Henryk Walezy dostawał z Francji coraz bardziej niepokojące wieści o pogarszającym się zdrowiu brata. Śmierć króla Karola IX wydawała się kwestią czasu. W tej sytuacji to właśnie on miał największe szanse przejąć po nim koronę — a więc musiał wracać do ojczyzny. Zdecydował się jednak nie na zwykły, oficjalny wyjazd, lecz na dość mało elegancką ucieczkę. Jak podają przywoływani tu autorzy, wcześniej próbował uśpić czujność otoczenia: utrzymywał kontakty z Anną Jagiellonką, wykazywał nieco większą aktywność polityczną, a nawet miało mu zacząć smakować polskie piwo, które wcześniej uważał za odpychające.
Wszystko rozegrało się w nocy z 18 na 19 czerwca 1574 roku. Król przebrał się tak, by nie dało się go rozpoznać, i w towarzystwie zaledwie kilku rodaków wymknął się z Krakowa. Co prawda zostawił listy do senatorów i szlachty z wyjaśnieniami, ale ukrył je w sposób, który praktycznie uniemożliwiał szybkie znalezienie — były schowane za piecem w jego komnacie. W korespondencji pisał, że rzeczywiście zamierza objąć tron Francji, lecz jednocześnie nadal ma pozostać królem Polski.
Gdy wyszło na jaw, że monarcha uciekł, postanowiono zorganizować pościg. Na czele wyprawy, złożonej z Tatarów, stanął podkomorzy Jan Tęczyński. Wybór Tatarów miał sens ze względu na ich umiejętności, jednak — jak zauważają dwaj autorzy — „na doścignietych spotęgował wrażenie, iż opuszczany kraj tonie w barbarzyństwie” (Rosik, Wiszewski, s. 888). Ostatecznie króla dogoniono; do spotkania doszło pod Pszczyną. Henryk Walezy ograniczył się do zapewnień, że zamierza wrócić do Polski, wspomniał o listach, które prosił przekazać szlachcie, a zarazem — obawiając się możliwych represji — wstawił się za Francuzami pozostającymi w Rzeczypospolitej. Po czym ruszył dalej. Po drodze odwiedził cesarza Maksymiliana w Wiedniu, zatrzymał się na krótko we Włoszech, a we wrześniu spotkał się już z matką, Katarzyną Medycejską. Koronacja na króla Francji odbyła się 13 lutego 1575 roku. Jeśli szukasz więcej ciekawostek, sprawdź także ten artykuł o drodze Henryka Walezego do tronu.
Henryk Walezy: detronizacja czy powrót?
W Polsce – co łatwo zrozumieć – sposób, w jaki Henryk Walezy opuścił Rzeczpospolitą, wywołał powszechne oburzenie. Tym bardziej że polscy senatorowie byli skłonni zgodzić się na jego wyjazd w oficjalnej, uporządkowanej formie, by mógł zająć się sprawami we Francji. Co ciekawe, sam Walezy wciąż uważał się za króla Polski i nawet próbował we Francji występować jako obrońca polskich interesów. W kraju natychmiast rozgorzał jednak spór: co zrobić z monarchą, który de facto zdezerterował?
W grę wchodziły wówczas dwie drogi. Z jednej strony rozważano unię personalną z Francją, którą część elit uznawała za potencjalnie korzystną, ale ostatecznie nie zdecydowano się na taki krok. Z drugiej pojawiały się coraz głośniejsze propozycje detronizacji Henryka – jako kary za jego postępek. Ta druga opcja zaczęła przeważać. Mimo to postanowiono dać królowi Polski i Francji ostatnią szansę: wyznaczono termin, w którym miał obowiązkowo stawić się w Polsce. Ostateczną datą był 12 maja 1575 roku, o czym Walezjusza poinformowało poselstwo wysłane do niego. Na ten dzień zaplanowano zjazd w Stężycy, podczas którego miano rozstrzygnąć dalsze losy tronu.
Henryk Walezy nie wrócił. Na samym zjeździe również nie udało się podjąć żadnych wiążących decyzji i musiało minąć jeszcze sporo czasu, zanim zdecydowano się na kolejną elekcję. Jej rezultatem było objęcie tronu przez Annę Jagiellonkę i Stefana Batorego. Co ciekawe, sam Henryk Walezy miał poprzeć kandydaturę Batorego. Król Francji zginął natomiast w 1589 roku w zamachu – został zasztyletowany przez mnicha. XVI‑wieczny polski poeta ujął tę ironię losu w słowach: gdyby pozostał w Polsce „Chwały by dostąpił, dostąpił i sławy, Ochroniłby był gardła i uszedł obławy” (Rosik, Wiszewski, s. 872).
Źródła:
- J. Gierowski, Historia Polski 1505-1764, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1987.
- M. Markiewicz, Historia Polski 1492-1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.
- S. Rosik, P. Wiszewski, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2007.