Studiowali tu Kopernik, Jan Paweł II i Szymborska. Wszystko zaczęło się od decyzji króla
Uniwersytet Jagielloński to najstarsza uczelnia w Polsce — powołany do życia w XIV wieku z inicjatywy Kazimierza Wielkiego. Przez jego sale przewinęły się postacie, które współtworzyły dzieje kraju: Jan III Sobieski, Jan Długosz, Hugo Kołłątaj… a lista nazwisk jest znacznie dłuższa. Z tej uczelni wychodzili ludzie, których do dziś kojarzymy z literaturą, nauką, Kościołem i polityką. Jak to możliwe, że Uniwersytet przetrwał burze zaborów i podniósł się po katastrofie II wojny światowej? Za chwilę zajrzymy za kulisy jego historii.
- Historia Uniwersytetu Jagiellońskiego
- Reformy Kołłątaja i losy UJ w zaborach
- Uniwersytet Jagielloński w XX wieku
- Słynni absolwenci: nauka, sztuka i polityka
Historia Uniwersytetu Jagiellońskiego
Uniwersytet Krakowski, znany dziś jako Uniwersytet Jagielloński, uchodzi za najstarszą uczelnię w Polsce. Został powołany do życia 12 maja 1364 roku z inicjatywy króla Kazimierza Wielkiego. W tamtym czasie nosił nazwę studium generale, a jego organizację oparto na wzorcach czołowych ośrodków akademickich w Bolonii i Padwie. Był to zarazem drugi uniwersytet w Europie Środkowej — po uczelni założonej w Pradze. Kształcenie prowadzono na trzech wydziałach: prawie (8 katedr), medycynie (2 katedry) oraz sztukach wyzwolonych (1 katedra). Po śmierci Kazimierza Wielkiego działalność uczelni niestety wygasła.
Do idei jej przywrócenia wracano już w latach 90. XIV wieku, jednak faktyczne i pełne wznowienie nastąpiło 26 lipca 1400 roku. Tym razem fundatorem został król Władysław Jagiełło, a kluczową rolę odegrał zapis testamentowy królowej Jadwigi — to właśnie ona przeznaczyła swoje klejnoty na reaktywację uniwersytetu. Od tego momentu uczelnia zaczęła szybko nabierać rozpędu organizacyjnego. Już 24 lipca 1400 roku rozpoczęto zapisy pierwszych studentów. Powiększano też strukturę: utworzono wydział teologiczny oraz kolegia — Królewskie (późniejsze Wielkie, czyli Maius) i Prawnicze, Collegium Iuridicum, a także Filozoficzne znane jako Collegium Minus.
W XV wieku uniwersytet wszedł w okres szczególnego rozkwitu. Co roku przybywało około 200 nowych studentów, w tym wielu z różnych krajów Europy, których przyciągały zwłaszcza matematyka, astronomia oraz prawo. Napływ studentów z zagranicy osłabł w XVI wieku — wpływ miały na to reformacja oraz dynamiczny rozwój innych uczelni w Europie. Dodatkowo, gdy wprowadzono przywileje dla szlachty i zastrzeżono dla niej określone stanowiska w państwie, studia przestały być konieczne do obejmowania najwyższych urzędów. W tym okresie uczelnia miała w dużej mierze mieszczański charakter: mieszczanie stanowili około 60% studentów, szlachta 30%, a chłopi 10%. Już wtedy funkcjonowały bursy studenckie. Pod koniec XVI wieku uniwersytet działał pod nazwą Akademia Krakowska.
Reformy Kołłątaja i losy UJ w zaborach
W XVII stuleciu Akademia weszła w okres wyraźnego osłabienia. Uczelnia traciła studentów z zagranicy, na co wpływały przemiany religijne po reformacji, a dodatkowo narastał spór z jezuitami. XVIII wiek przyniósł jednak nie tylko kolejne wyzwania, ale i szansę na gruntowne przeobrażenia. Impulsem stało się powołanie w 1773 roku Komisji Edukacji Narodowej oraz przygotowywane wówczas projekty naprawy polskiego szkolnictwa. W dziejach uczelni szczególne miejsce zajęły reformy Hugo Kołłątaja, pełniącego wtedy funkcję rektora.
Najpierw przebudowano organizację Uniwersytetu. Dotychczasowe wydziały zostały zniesione, a w ich miejsce utworzono dwa kolegia: Moralne, skupiające nauki prawa, literatury i teologii, oraz Fizyczne, obejmujące medycynę, fizykę i matematykę. Z czasem powołano również Kolegium Fizyczne. Przełomowa okazała się też zmiana języka nauczania — poza teologią wykłady zaczęto prowadzić po polsku. W tym okresie uczelnia funkcjonowała pod nazwą Szkoły Głównej Koronnej.
Kolejne dekady okazały się dla uczelni wyjątkowo trudne, bo naznaczone rozbiorami. Przyszły UJ znalazł się początkowo w zaborze austriackim jako Szkoła Główna Krakowska i stał się jednym z celów szeroko zakrojonej germanizacji. Pewne złagodzenie przyniósł czas Księstwa Warszawskiego, zwłaszcza po włączeniu Krakowa w 1809 roku. Z kolei decyzje Kongresu Wiedeńskiego z 1815 roku ustanowiły Kraków Wolnym Miastem, a dwa lata później uczelnia otrzymała nazwę, którą nosi do dziś: Uniwersytet Jagielloński. Sytuacja zmieniła się ponownie w 1846 roku, gdy Kraków wcielono do Austrii, co oznaczało powrót języka niemieckiego jako wykładowego. Warto dodać, że studenci UJ aktywnie uczestniczyli w zrywach niepodległościowych — zarówno podczas Wiosny Ludów, jak i w powstaniu styczniowym. Język polski wrócił na Uniwersytet po uzyskaniu przez Galicję autonomii. Pod koniec wieku, w 1887 roku, wzniesiono Collegium Novum.
Uniwersytet Jagielloński w XX wieku
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Uniwersytet Jagielloński rozwijał się wyjątkowo dynamicznie, a liczba studentów z roku na rok systematycznie rosła. Ten korzystny trend został gwałtownie przerwany przez wybuch II wojny światowej. Uczelnię zamknięto, a 183 wykładowców podstępnie zatrzymano w Collegium Novum przez Niemców. Kilkunastu z nich zginęło, część trafiła do obozów koncentracyjnych, gdzie śmierć poniosło około 30 osób. W kolejnych latach także kilkunastu pracowników naukowych, wziętych do niewoli, zostało zamordowanych przez Rosjan w Katyniu.
Uniwersytet wznowił działalność w 1945 roku, jednak w okresie stalinizmu zlikwidowano część wydziałów: teologiczny, medyczny i rolniczy, a wielu badaczom odebrano możliwość dalszej pracy. Do prowadzenia badań i zajęć mogli wrócić dopiero podczas krótkiej odwilży w 1956 roku. W późniejszych dekadach PRL na UJ dwukrotnie dochodziło do protestów przeciwko ówczesnym władzom — w 1968 oraz w 1981 roku.
Obecnie na Uniwersytecie Jagiellońskim studiuje około 50 000 osób rocznie, kształcących się na 16 wydziałach. To społeczność międzynarodowa: studenci przyjeżdżają nie tylko z krajów Unii Europejskiej, ale też z Europy Wschodniej (m.in. z Ukrainy i Białorusi), a także z Azji, a nawet Afryki. Aktualnie działają następujące wydziały UJ:
- Prawa i Administracji;
- Lekarski;
- Farmaceutyczny;
- Nauk o Zdrowiu;
- Filozoficzny;
- Historyczny;
- Filologiczny;
- Polonistyki;
- Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej;
- Matematyki i Informatyki;
- Chemii;
- Biologii;
- Zarządzania i Komunikacji Społecznej;
- Studiów Międzynarodowych i Politycznych;
- Biochemii, Biofizyki i Biotechnologii;
- Geografii i Geologii.
Słynni absolwenci: nauka, sztuka i polityka
| naukowcy | Mikołaj Kopernik, Ignacy Łukasiewicz, Bronisław Malinowski, Karol Olszewski |
|---|---|
| pisarze i artyści | Iwo Andrić, Tadeusz Boy-Żeleński, Jan Długosz, Andrzej Frycz-Modrzewski, Jan Kochanowski, Stanisław Lem, Wisława Szymborska, Stanisław Wyspiański |
| duchowni | Hugo Kołłątaj, Franciszek Macharski, Jan Paweł II, Tadeusz Pieronek |
| politycy | Zbigniew Ćwiąkalski, Andrzej Duda, Jarosław Gowin, Krzysztof Janik, Jerzy Jaskiernia, Bogdan Klich, Jan Rokita, Adam Daniel Rotfeld, Jan III Sobieski, Beata Szydło |
Źródła:
- Historia, https://www.uj.edu.pl/uniwersytet-z-collegium-medicum/historia, a także oficjalny serwis internetowy Uniwersytetu Jagiellońskiego, dostęp: 21.12.2020.
- S. Kostanecki, Uniwersytet Jagielloński – Mazowsze Płockie (1364-1964), „Notatki Płockie” 9/1964.
- K. Lepszy, Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1364-1764, Tom I, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1964.
- K. Ożóg, Polska historiografia uniwersytecka w rytmie jubileuszy. Uwagi o badaniach nad staropolskimi dziejami Uniwersytetu Krakowskiego, „Historyka. Studia Metodologiczne”, Tom 49/2019.
- K. Stopka, A. K. Banach, J. Dybiec, Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2000.
- Serwis https://nauka-polska.pl, dostęp: 21.12.2020.
- Serwis orka.sejm.gov.pl, dostęp: 21.12.2020.
- Uniwersytet Jagielloński, https://wiadomosci.onet.pl/uniwersytet-jagiellonski, dostęp: 21.12.2020.