Przez lata uchodził za jednego z najsłabszych Piastów. Historycy zaczynają patrzeć na niego inaczej

Opublikowano: 29.08.2026Autor: Mariusz SampDrukujUdostępnij

Przez długie lata starsza historiografia nie zostawiała na Władysławie Hermanie suchej nitki. Malowano go jako władcę bez polotu, pozbawionego ambicji, niemal z góry skazanego na rolę biernego obserwatora wydarzeń. W tej opowieści prawdziwą władzę miał trzymać w garści wszechmocny palatyn Sieciech, a słabość i kalectwo księcia tylko ułatwiały mu sterowanie państwem zza kulis. Tyle że współczesne badania coraz częściej każą zadać niewygodne pytanie: czy Herman naprawdę był aż tak bezradny, jak go przedstawiano? I jeśli nie — co takiego w jego rządach zaczyna dziś wyglądać zupełnie inaczej? Odpowiedzi kryją się w dalszej części tego artykułu.

1. Władysław I Herman: początki rządów
2. Sojusze Władysława I Hermana w XI w.
3. Wyprawy Władysława Hermana na Pomorze
4. Bunt na Śląsku i klęska Zbigniewa
5. Podział Polski między piastowskich braci
6. Żony i dzieci Władysława Hermana

Władysław I Herman: początki rządów

Władysław I Herman przyszedł na świat około 1043 roku. Był synem księcia Kazimierza I Odnowiciela oraz Marii Dobroniegi, córki Włodzimierza Wielkiego.

O tym, jak wyglądała młodość Władysława, źródła milczą. Wielu współczesnych badaczy przypuszcza jednak, że po śmierci ojca zarządzał dzielnicą mazowiecką. Pośrednio wspiera to relacja najstarszego polskiego kronikarza, Anonima zwanego Gallem, który pisał, że Mazowsze było ulubioną ziemią Władysława. To właśnie tutaj, w Płocku, książę miał swoją siedzibę — i tutaj też znalazł miejsce wiecznego spoczynku.

Władysław I Herman objął rządy w Polsce mniej więcej w 1079 roku. Stało się to w chwili, gdy jego starszy brat, Bolesław II Śmiały, opuścił kraj po wybuchu ostrego sporu z biskupem krakowskim Stanisławem ze Szczepanowa. Część historyków sądzi, że Władysław mógł w tym konflikcie poprzeć stronę biskupa, ale nie ma wystarczająco mocnych świadectw źródłowych, by uznać tę tezę za pewną.

Sojusze Władysława I Hermana w XI w.

U progu panowania Władysław I Herman skupił się na uspokojeniu napiętych relacji z sąsiadami. Około 1080 roku poślubił czeską księżniczkę Judytę, córkę Wratysława II, co wyraźnie ociepliło kontakty Piastów z Przemyślidami. Ważnym ogniwem w zbliżeniu obu dworów była Świętosława-Swatawa — żona Wratysława II i jednocześnie siostra Hermana — która mogła ułatwiać porozumienie między stronami.

Nie można też wykluczyć, że właśnie przez Czechy Polska zdołała lepiej ułożyć stosunki z Niemcami. Część badaczy przypuszcza, że książę Władysław mógł złożyć cesarzowi Henrykowi IV hołd lenny. Najpóźniej w 1088 roku polsko-niemieckie zbliżenie dodatkowo umocniło małżeństwo Hermana z Judytą-Marią — wdową po węgierskim królu Salomonie, a zarazem siostrą samego cesarza.

W latach 80. XI wieku Władysław I Herman doprowadził do uporządkowania relacji także z Węgrami i Rusinami. Z ówczesnym królem Węgier Władysławem Arpadą zawarł porozumienie, dzięki któremu do Polski wrócił z przymusowego pobytu na Węgrzech królewicz Mieszko, syn Bolesława Śmiałego. W 1088 roku piastowski władca wydał go za nieznaną z imienia księżniczkę ruską, co przełożyło się również na poprawę stosunków polsko-ruskich.

Wyprawy Władysława Hermana na Pomorze

Od 1090 roku Władysław I Herman zainicjował serię wypraw zbrojnych, których celem było odzyskanie dla Polski zwierzchnictwa nad ziemiami pomorskimi, utraconego jeszcze za panowania Bolesława Śmiałego. W realizacji tych planów mocno wspierał go palatyn Sieciech — człowiek o dużych wpływach na dworze, który w tamtym czasie odgrywał rolę pierwszoplanową.

Na początku wszystko układało się po myśli Piastów. W starciach z pogańskimi Pomorzanami odnoszono kolejne sukcesy, a po głośnym zwycięstwie pod Nakłem Polacy zdołali przejąć kontrolę nad całym Pomorzem Gdańskim. W najważniejszych grodach palatyn, umocniony triumfem, osadził swoich sprawdzonych i lojalnych ludzi.

Taka polityka szybko wzbudziła opór miejscowej ludności. Pomorzanie zbuntowali się przeciw narzuconej władzy, wyrzucili okupantów z grodów i zaczęli odbudowywać własną niezależność. Już w 1091 roku Władysław Herman wraz z Sieciechem ponownie wkroczyli na Pomorze, licząc na odzyskanie utraconych wpływów. Zakrojona na szeroką skalę kampania, wsparta dodatkowo posiłkami czeskimi, mimo początkowych nadziei zakończyła się jednak niepowodzeniem.

Co prawda po 1092 roku Piastowie jeszcze sporadycznie podejmowali kolejne wyprawy na Pomorze, lecz broniącym się Pomorzanom udało się utrzymać niezależność i nie dopuścić do trwałego podporządkowania tych ziem.

Bunt na Śląsku i klęska Zbigniewa

W 1093 roku Władysław I Herman stanął w obliczu buntu, który wybuchł na Śląsku. Miejscowi możnowładcy mieli dość księcia i jego palatyna, bo ich interesy były konsekwentnie pomijane. Na symbolicznego przywódcę wystąpienia wysunięto najstarszego syna, Zbigniewa — wcześniej, z nie do końca jasnych powodów, umieszczonego przez ojca w jednym z saksońskich klasztorów.

Z dnia na dzień rebelia coraz mocniej podkopywała fundamenty władzy Władysława. Sytuacja zaszła tak daleko, że buntownikom udało się przeciągnąć na swoją stronę czeskiego księcia Brzetysława II. Ten wkroczył na Śląsk, zajął Kłodzko i podporządkował sobie okoliczne tereny.

Władysław Herman odpowiedział wysłaniem wojska przeciw zbuntowanym. Po serii zawiłych wydarzeń Zbigniew wraz ze swoimi stronnikami poniósł klęskę w krwawej bitwie nad Gopłem (około 1096 roku). W efekcie niesforny syn trafił do ojcowskiej niewoli, choć wolność odzyskał najpóźniej w 1097 roku.

Podział Polski między piastowskich braci

Wyjście Zbigniewa na wolność wcale nie zakończyło sporów w rodzinie Piastów. Najpewniej już w 1097 roku ponownie wystąpił przeciwko własnemu ojcu. Tym razem stanął u jego boku młodszy brat, Bolesław Krzywousty. Obaj doprowadzili do tego, że schorowany książę zgodził się na rozdzielenie władzy: Wielkopolska przypadła Zbigniewowi, a Śląsk — Bolesławowi.

Taki układ okazał się jednak krótkotrwały, a rywalizacja między obozem młodszych książąt i seniorem ciągnęła się aż do 1101 roku. Wtedy państwo Piastów podzielono ponownie. Zbigniew przejął Kujawy, Wielkopolskę oraz ziemię łęczycko-sieradzką. Bolesław otrzymał Śląsk i Małopolskę, natomiast Władysław zdołał utrzymać Mazowsze.

Żony i dzieci Władysława Hermana

Władysław Herman zmarł 4 czerwca 1102 roku. Został pochowany w katedrze płockiej.

Syn Kazimierza Odnowiciela miał łącznie trzy żony. Zanim jednak doszło do małżeństw z dwiema Judytami, około 1070 roku związał się z Przecławą z rodu Prawdziców. Ten związek zawarto w obrządku słowiańskim, a jego najważniejszym owocem był Zbigniew.

Później Władysław Herman ożenił się z Judytą czeską. To ona urodziła mu Bolesława Krzywoustego, który po śmierci ojca rządził Polską w latach 1102–1138. Natomiast z małżeństwa z Judytą-Marią Herman doczekał się trzech córek. Były to kolejno:

• Nieznana z imienia (ur. około 1089) – najpewniej żona księcia włodzimiersko-wołyńskiego Jarosława Światopełkowicza
• Agnieszka (ur. około 1090) – opatka w Ganderscheim i Kwedlinburgu
• Nieznana z imienia (ur. około 1091) – żona nieznanego polskiego możnowładcy

Źródła:

1. Barański Marek Kazimierz, Dynastia Piastów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2005.
2. Benyskiewicz Krzysztof, W kręgu Bolesława Szczodrego i Władysława Hermana. Piastowie w małżeństwie, polityce i intrydze, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2010.
3. Benyskiewicz Krzysztof, Władysław Herman. Książę Polski 1079-1102, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2014.
4. Delestowicz Norbert, Zbigniew, książę Polski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2017.
5. Kosonowski Mateusz, O najnowszym historiograficznym portrecie Władysława Hermana, „Studia Historyczne” 58 (2015), 4.
6. Krawiec Adam, Król bez korony. Władysław I Herman, książę polski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2014.
7. Krawiec Adam, Król bez korony? Symbolika władzy Władysława I Hermana, [w:] Symbole władzy, władza symboli, red. M. Dyras, B. Suchoń-Chmiel, T. Kwoka, Wydawnictwo Scriptum Tomasz Sekunda, Kraków 2015.
8. Labuda Gerard, Korona i infuła. Od monarchii do poliarchii, Krakowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1996.
9. Mikołajczyk Agnieszka, Życie Władysława Hermana przed objęciem tronu, [w:] Z dziejów średniowiecznej Europy Środkowo-Wschodniej. Zbiór studiów, cz. 2, red. J. Tyszkiewicz, Warszawa 2007.
10. Powierski Jan, Kryzys rządów Bolesława Śmiałego. Polityka i jej odzwierciedlenie w literaturze średniowiecznej, Wydawnictwo „Marpress”, Gdańsk 1992.
11. Rosik Stanisław, Wiszewski Przemysław, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2006.
12. Szczur Stanisław, Historia Polski. Średniowiecze, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.
13. Śliwiński Błażej, Pierwsza wyprawa Władysława Hermana na Pomorze na przełomie lat 80./90. XI wieku, [w:] Pomerania et alia. Opuscula Joachimo Zdrenka dedicata, red. J. Karczewska, M. Tureczek, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2017.
14. Śliwiński Błażej, Druga wyprawa księcia Władysława Hermana na Pomorze w 1091 r., [w:] Silesia – Polonia – Europa. Studia historyczne dedykowane Profesorowi Idziemu Panicowi, red. J. Sperka, Wydawnictwo Cum Laude, Katowice 2019.
15. Trawkowski Stanisław, Władysław I Herman, [w:] Poczet królów i książąt polskich, red. A. Garlicki, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1978.