Najstarszy syn Krzywoustego stracił wszystko. Tak upadł Władysław Wygnaniec
Władysław II Wygnaniec (1105–1159) dorastał w czasach, gdy o władzę nie walczyło się z obcymi, lecz z własną krwią. Sam dolał oliwy do ognia, bo marzył o jedynowładztwie — i był gotów zapłacić za to każdą cenę. Tyle że historia szybko pokazała, jak okrutna potrafi być polityka w rodzinie Piastów. W 1146 roku, po starciu z młodszymi braćmi, nie miał już czego bronić: musiał porzucić kraj i ratować życie ucieczką. To jednak nie był koniec. Później jeszcze raz spróbował sięgnąć po to, co uważał za swoje — ale i ten plan rozsypał się w proch. Ostatecznie umarł na wygnaniu, z dala od Polski, do której nie zdołał już wrócić.
- Władysław II Wygnaniec: początki władzy
- Testament Krzywoustego i rządy seniora
- Zjazd w Łęczycy i sojusz Kraków–Kijów
- Spór o Łęczycę po śmierci Salomei
- Klątwa i upadek Władysława pod Poznaniem
- Wygnanie Władysława i zawiedzione nadzieje
- Ostatnie lata i śmierć Władysława Wygnańca
Władysław II Wygnaniec: początki władzy
Władysław II Wygnaniec przyszedł na świat w 1105 roku jako pierworodny syn Bolesława III Krzywoustego (1102-1138). Jego matką była ruska księżniczka Zbysława, poślubiona przez Bolesława w 1103 roku. Od wczesnego dzieciństwa przygotowywano Władysława do roli przyszłego władcy.
Kiedy miał 20 lat, Władysław poślubił Agnieszkę — córkę Leopolda III, margrabiego Austrii, a po kądzieli spokrewnioną z domem cesarskim. Związek miał przede wszystkim znaczenie polityczne: dzięki niemu Piastowie liczyli na otwarcie kanałów kontaktu z niemiecką opozycją w czasie sporu z cesarzem Lotarem III.
Część badaczy uważa, że najstarszy syn Krzywoustego otrzymał od ojca Śląsk i sprawował tam władzę jako namiestnik. Problem w tym, że brakuje źródeł, które jednoznacznie by to potwierdzały. Gdyby Władysław faktycznie rządził na Śląsku, można by oczekiwać, że próbowałby powstrzymać wyniszczające czeskie najazdy z lat 1132-1134. Tymczasem przekazy milczą: nie ma informacji, by książę uczestniczył w walkach lub bronił swojej dzielnicy przed napastnikami.
Spór polsko-czeski zakończył pokój zawarty w 1137 roku w Kłodzku między Bolesławem Krzywoustym a księciem czeskim Sobiesławem I. Gwarantem porozumienia został Władysław, który trzymał do chrztu syna Sobiesława — Wacława. Pokój kłodzki okazał się wyjątkowo trwały, a walki na polsko-czeskim pograniczu miały ucichnąć na długie lata. Dla Władysława był to dobry znak: po śmierci ojca w 1138 roku objął on władzę zwierzchnią w Polsce.
Testament Krzywoustego i rządy seniora
Bolesław Krzywousty jeszcze za życia ogłosił słynny „testament”, w którym Władysławowi Wygnańcowi przeznaczył dzielnicę senioralną. W jej granicach znalazły się Małopolska z Krakowem, wschodnia część Wielkopolski oraz Kujawy. Oprócz tego Władysław miał władać Śląskiem i sprawować zwierzchność nad Pomorzem. Pozostałe ziemie przypadły jego przyrodnim braciom: zachodnia Wielkopolska z Poznaniem trafiła do Mieszka III Starego, a Mazowsze do Bolesława Kędzierzawego.
Władysław II Wygnaniec, jako senior rodu i osoba odpowiedzialna za kierunek polityki wewnętrznej oraz zagranicznej państwa, przez pewien czas sprawnie wywiązywał się ze swojej roli. W 1140 roku, występując jako opiekun Kościoła, wyraził zgodę na ufundowanie biskupstwa pomorskiego w Wolinie. Zainicjował też działania misyjne, wysyłając do Prus ołomunieckiego duchownego Henryka Zdika.
W gronie najbliższych i najbardziej zaufanych współpracowników księcia znajdowali się biskup krakowski Robert, a także palatyn Piotr Włostowic — jeden z najpotężniejszych możnowładców w Polsce. To właśnie on, działając w imieniu seniora, zarządzał Wrocławiem i całą prowincją śląską. A może zainteresuje cię także ten artykuł na temat rozbicia dzielnicowego?
Zjazd w Łęczycy i sojusz Kraków–Kijów
Około 1141 roku dotąd dość zgodne relacje między braćmi zaczęły się wyraźnie psuć. Najpewniej stała za tym wdowa po Krzywoustym, Salomea, która zabiegała o jak najlepsze zabezpieczenie interesów swoich synów. Równolegle rosła międzynarodowa pozycja księcia Władysława — około 1140 roku wkroczył on do gry na Rusi, wspierając tamtejszego wielkiego księcia Wsiewołoda Olegowicza.
Jak podkreślają badacze, porozumienie seniora z władcą ruskim dawało Władysławowi przewagę nad juniorami. Taki układ nie odpowiadał Salomei, dlatego w 1141 roku zwołała do Łęczycy zjazd możnych. Podczas narad postanowiono, że siostra juniorów, Agnieszka, zostanie wydana za mąż za jednego z synów Wsiewołoda. Decyzję podjęto bez konsultacji z Władysławem, który nie pojawił się na zjeździe, choć formalnie był opiekunem dziewczyny.
Reakcja seniora przyszła szybko. Najpewniej jeszcze w 1141 roku wysłał poselstwo do Kijowa z kontrpropozycją: chciał ożenić swojego syna, Bolesława Wysokiego, z córką Wsiewołoda — Zwinisławą. Pomysł Piasta zainteresował wielkiego księcia na tyle, że już w 1142 roku zgodził się na to małżeństwo. W efekcie zamierzenia Salomei legły w gruzach, a sojusz na osi Kraków – Kijów został dodatkowo wzmocniony.
Wygląda na to, że najstarszy syn Bolesława Krzywoustego nie ograniczył się wyłącznie do dyplomacji. Pod koniec 1142 roku na Mazowszu pojawiły się oddziały ruskie, które spustoszyły część dzielnicy Bolesława Kędzierzawego, po czym wycofały się na wschód z pokaźnymi łupami. W wyprawie uczestniczył także Władysław Wygnaniec — zależało mu na przestraszeniu braci (a pośrednio również Salomei) i pokazaniu, że jeśli nadal będą działać przeciw niemu, podobne najazdy mogą w przyszłości się powtórzyć.
Bracia Władysława najwyraźniej odczytali tę wiadomość bezbłędnie, skoro w latach 1143-1144 źródła milczą o walkach między Piastami.
Spór o Łęczycę po śmierci Salomei
27 lipca 1144 roku zmarła Salomea, pozostawiając po sobie oprawę wdowią – ziemię łęczycką. Po jej odejściu terytorium to miało zostać włączone do dzielnicy senioralnej. Synowie Salomei nie zamierzali jednak na to pozwolić: uznali Łęczycę za należną im część dziedzictwa i zbrojnie zajęli to, co – w ich przekonaniu – powinno przypaść im po matce.
Taka postawa juniorów rozwścieczyła seniora rodu. Latem 1145 roku zdecydował się ruszyć przeciwko braciom, najwyraźniej tracąc wiarę w to, że spór da się załatwić rozmowami. Wyprawie towarzyszyły posiłki ruskie. Do spotkania wrogich stron doszło nad Pilicą. Według kronikarza, Mistrza Wincentego Kadłubka, starcie to zakończyło się zwycięstwem młodszych braci Władysława.
Triumf juniorów nie okazał się jednak rozstrzygający. Jeden z ruskich latopisów wspomina bowiem o prowadzonych przez nich rokowaniach z Rusinami, które przyniosły im niekorzystny finał. W ramach zawartego wówczas pokoju synowie Salomei musieli oddać Rusinom gród Wizna. Na układzie skorzystał też Władysław Wygnaniec, któremu przyznano około czterech grodów (wśród nich zapewne także Łęczycę).
Klątwa i upadek Władysława pod Poznaniem
Konflikt wciąż się tlił i nic nie wskazywało na szybkie rozstrzygnięcie. Do decydującego starcia między skłóconymi obozami miało dojść dopiero w kolejnym roku, w 1146. Zgodnie z utrwaloną praktyką princeps sięgnął po wsparcie ruskich drużyn, które do Polski sprowadził jego syn, Bolesław Wysoki.
W samym kraju Władysław szybko przekonał się, że nie ma wokół siebie wielu wiernych stronników. Zaważyła na tym zbrodnia popełniona na palatynie Piotrze Włostowicu. Ten wpływowy możny, z nie do końca jasnych powodów, przeszedł na stronę juniorów, co wywołało wściekłość jego dotychczasowego sojusznika. Książę kazał Włostowica pojmać, wyrwać mu język i oślepić. Następnie skonfiskowano cały jego majątek, a jego samego wraz z rodziną wygnano na Ruś. Wieść o tym czynie obiegła kraj, a wielu możnych powiązanych z Włostowicem odsunęło się od aktywnego wspierania Władysława.
Princeps, widząc narastające zagrożenie, przeszedł do szybkiej ofensywy. Na początku wszystko układało się po jego myśli. Bez większego oporu zajął Mazowsze należące do Kędzierzawego, a potem ruszył na Poznań, gdzie schronili się uciekający przed nim bracia. Mimo uporczywych prób Władysław nie zdołał jednak złamać rywali. Z odsieczą przyszli im zbuntowani możni, zrażeni dotychczasowym postępowaniem seniora. Ci, nabrawszy odwagi, wystąpili otwarcie, zwłaszcza po tym, jak arcybiskup gnieźnieński Jakub ze Żnina obłożył księcia klątwą.
Położenie Władysława pod Poznaniem musiało stać się beznadziejne, skoro zdecydował się na ucieczkę i skierował się do władcy Czech, licząc na zbrojne wsparcie. Pomoc ta jednak nie nadeszła — odmówiono mu jej. Tymczasem wojska synów Salomei ruszyły za wycofującym się seniorem, po drodze przejmując Kraków, którego żona Władysława nie zdołała utrzymać. W efekcie to obóz juniorów wyszedł zwycięsko z wojny domowej w Polsce.
Wygnanie Władysława i zawiedzione nadzieje
Dla Władysława wygnanie miało być tylko epizodem — był przekonany, że wróci do Polski i znów przejmie stery. Po krótkim postoju w Pradze Wygnaniec trafił na dwór cesarza Konrada III. Złożył mu hołd, licząc, że władca Rzeszy zdecyduje się na zbrojną interwencję w jego imieniu. Do wyprawy faktycznie doszło, ale zakończyła się ona kompletną kompromitacją niemieckiego oręża (1146).
Dla Władysława były to musiały być chwile wyjątkowo ciężkie. Na osłodę porażki Konrad III oddał mu w lenno Altenburg, gdzie książę osiadł wraz z rodziną. Kto jednak sądzi, że Władysław pogodził się z losem i zrezygnował z walki o utracone dziedzictwo, ten jest w błędzie. Szukał wsparcia nawet u papieża — w 1149 roku do Polski przybył legat Gwidon, który obłożył klątwą wszystkich przeciwników księcia przebywającego na przymusowej emigracji. Interwencja Stolicy Apostolskiej nie przyniosła jednak przełomu, bo polskie duchowieństwo w praktyce zlekceważyło papieskie rozporządzenia.
Wydawało się, że los wreszcie sprzyja Władysławowi w 1157 roku. Wtedy przeciwko Mieszkowi Staremu i Bolesławowi Kędzierzawemu ruszyła wyprawa zbrojna dowodzona przez cesarza Fryderyka Barbarossę, następcę zmarłego w 1152 roku Konrada III. Juniorzy zostali zmuszeni do upokarzającego ukorzenia się przed cesarzem w Krzyszkowie pod Poznaniem. Ustępliwość polskich książąt sprawiła jednak najpewniej, że Barbarossa w ogóle nie podjął realnie kwestii powrotu wygnanego seniora do kraju. Dla Władysława był to potężny cios — tym bardziej, że cesarz traktował jego sprawę w gruncie rzeczy czysto instrumentalnie.
Ostatnie lata i śmierć Władysława Wygnańca
Trudno dziś jednoznacznie ustalić, czym zajmował się Władysław Wygnaniec po 1157 roku. Część badaczy przypuszcza, że w tym czasie zmagał się z ciężką chorobą. Taki scenariusz wydaje się możliwy, skoro niespełna dwa lata później – 30 maja 1159 roku – jego życie dobiegło końca. Zgodnie z częścią przekazów został pochowany w Pegau. W ceremonii pogrzebowej uczestniczyła księżna Agnieszka, która przeżyła męża o mniej więcej cztery lata (dokładna data jej śmierci pozostaje niepewna).
Po zmarłym księciu pozostało pięcioro dzieci:
- Bolesława Wysokiego (zm. 1201) – księcia śląskiego
- Mieszka I Plątonogiego (zm. 1211) – księcia raciborskiego, bytomskiego, oświęcimskiego, opolskiego i krakowskiego
- Konrada Laskonogiego (zm. po 1180) – księcia głogowskiego
- Alberta (zm. po 1168)
- Ryksę (zm. 1185) – księżniczkę śląską i cesarzową hiszpańską, żony kolejno Alfonsa VII, hrabiego Rajmunda Berengara II i hrabiego von Everstein
Źródła:
- Bieniek S., Piotr Włostowic. Bohater dziejów średniowiecznego Śląska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2009.
- Cetwiński M., Piotr Włostowic czy Piotr Rusin?, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 29 (1974), 4.
- Deptuła C., Wybrane zagadnienia relacji Polski z cesarstwem w XII stuleciu, [w:] Polska w Europie, Studia historyczne, red. H. Zins, Lublin 1968.
- Derwich M., Testament Bolesława Krzywoustego w polskiej historiografii średniowiecznej, „Acta Universitatis Wratislaviensis, Historia” 33 (1980).
- Dworsatschek M., Władysław II Wygnaniec, Universitatis, Kraków 2009.
- Gąsiorowski A., Władysław II, [w:] „Słownik Starożytności Słowiańskich” 6 (1977).
- Grudziński T., O dokumencie sukcesyjnym z epoki Bolesława Krzywoustego, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 24 (1972).
- Kuczyński S. M., Stosunki polsko-ruskie do końca XII wieku, [w:] idem, Studia z dziejów Europy Wschodniej X-XVII w., Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965.
- Labuda G., Starania o zachowanie jedności państwa polskiego w latach 1138-1146, „Kwartalnik Historyczny” 66 (1959), 4.
- Maleczyński K., Dzieje Ryksy, córki Władysława Wygnańca śląskiego, cesarzowej Hiszpanii i hrabiny Prowansji, „Archiwum Towarzystwa Naukowego we Lwowie, Wydział II, Historyczno-Filozoficzny” 10 (1933), 2.
- Miśkiewicz B., Wyprawa Fryderyka Barbarossy na Polskę w 1157 roku, [w:] idem, Szkice z dziejów wojskowości, Warszawa-Poznań 1991.
- Miśkiewicz B., Konflikty wewnętrzne na ziemiach polskich w latach 1142-1146, [w:] idem, Szkice z dziejów wojskowości, Warszawa-Poznań 1991.
- Plezia M., Palatyn Piotr Włostowic. Portret z dziejów Śląska w XII wieku, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, Warszawa 1947.
- Rosik S., Wiszewski P., Wielki poczet polskich królów i książąt polskich, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2006.
- Samp M., Testament Krzywoustego, czyli ustawa sukcesyjna – data, ustalenia, przyczyny, skutki [https://kronikidziejow.pl/porady/testament-krzywoustego-czyli-ustawa-sukcesyjna-data-ustalenia-przyczyny-skutki/?utm_source=fbk-kd-HG&fbclid=IwAR0YpPceDS68iAf1k1DbmOcD8uayLhseueidub-QLx4LBG-_EgOmTrt4N6E; dostęp: 12.02.2021].
- Snoch B., Protoplasta książąt śląskich, Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1985.
- Wenta J., Zewnętrzne uwarunkowania sprzyjające zamachowi stanu w Polsce w latach 1145-1146, [w:] Personae – colligationes – facta, red. J. Bieniak, Toruń 1991.
- Włodarski B., Sojusz dwóch seniorów (z dziejów stosunków polsko-ruskich w XII wieku), [w:] Europa – Słowiańszczyzna – Polska, kom. red. J. Bardach, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 1970.
- Zakrzewski S., Władysław II ze szczególnym uwzględnieniem kwestii testamentu Bolesława Krzywoustego, „Sprawozdania z Posiedzeń Polskiej Akademii Nauk” 10 (1905), 5.
- Zientara B., Władysław II Wygnaniec, [w:] Poczet królów i książąt polskich, red. A. Garlicki, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”, Warszawa 1978.