Wykorzystał śmierć cesarza i ruszył po całą pulę. Ambitny plan Bolesława Chrobrego szokował współczesnych
Starcie Bolesława Chrobrego z Niemcami nie było przypadkiem ani chwilowym konfliktem, lecz starannie przemyślanym ruchem w jego wielkiej grze o władzę. Za wojną stały przede wszystkim śmiałe ambicje polskiego władcy, który nie zamierzał zadowolić się tym, co już posiadał. Na zachodzie celował w słowiańskie Łużyce i Milsko, na wschodzie w Grody Czerwieńskie, a w planach miał jeszcze Czechy i Morawy. Sprytna dyplomacja, odpowiedni moment i korzystny układ sił w Europie sprawiły, że wiele z tych zamiarów zaczęło się materializować — ale cena była wysoka, a stawka rosła z każdym kolejnym krokiem. Jak wyglądała ta wojna i dlaczego rywalizacja Chrobrego z Henrykiem II (IV) stała się jednym z najważniejszych konfliktów epoki?
- Po śmierci Ottona III: szansa Chrobrego
- Podboje Chrobrego po śmierci Ottona III
- Wojny Chrobrego z Henrykiem II (1002–1018)
- Pokój w Budziszynie i droga do korony
Po śmierci Ottona III: szansa Chrobrego
Do śmierci Ottona III w 1002 roku relacje polsko-niemieckie układały się wyjątkowo pomyślnie, a zjazd gnieźnieński stał się ich oficjalnym potwierdzeniem. Polska uzyskała własną organizację kościelną, a cesarz zatwierdził decyzje papieskie dotyczące biskupstw w Krakowie, Kołobrzegu i Wrocławiu. (Sroka S.A., 1999: s. 26) Kluczowe było jednak powołanie metropolii gnieźnieńskiej, niezależnej od struktur niemieckich. Sama wizyta władcy u grobu św. Wojciecha miała też ogromny ciężar polityczny: Otton III planował uczynić z Bolesława zwierzchnika Słowiańszczyzny, jednej z czterech projektowanych prowincji cesarstwa, pomyślanych na rzymską modłę. Po zjeździe Chrobry mógł również liczyć na szybką koronację, bo cesarz nałożył mu na głowę własny diadem. Ten gest – symboliczna koronacja Bolesława Chrobrego – nie został jednak zatwierdzony przez papieża. Zasiadający na Stolicy Apostolskiej Sylwester II zdecydował się przekazać koronę władcy Węgier. Dla Chrobrego dodatkowym ciosem było to, że papież zmarł zaledwie rok po Ottonie III.
Bolesław Chrobry umiał jednak przekuć nawet trudne okoliczności w swój atut. Dzięki zjazdowi gnieźnieńskiemu wzmocnił swój autorytet w Europie, uniezależnił się od kościoła niemieckiego i mógł realnie rozpocząć zabiegi o koronę. Bezpotomna śmierć sprzyjającego mu cesarza oraz wywołane nią spory dynastyczne stworzyły mu okazję do działań zbrojnych i ekspansji na zachodzie oraz południu. (Zientara B., 1998: s. 30)
Podboje Chrobrego po śmierci Ottona III
Wyprawy Bolesława Chrobrego ruszyły niemal od razu po niespodziewanej śmierci ostatniego z Ottonów. Już w 1002 roku polski książę przejął Łużyce i Milsko, a także Miśnię. (Zientara B.: s. 30) W tym miejscu warto na moment się zatrzymać i doprecyzować kilka kluczowych kwestii.
Aby właściwie zrozumieć tło wojny Bolesława Chrobrego z Niemcami, trzeba pamiętać, że Miśnia, Łużyce i Milsko jeszcze niedawno były ziemiami słowiańskich Serbów Łużyckich. Co więcej, Miśnia poddała się polskiemu władcy praktycznie bez oporu. Chrobry nie kierował się jednak ideą pansłowiańskiego porozumienia. Za panowania Ottona walczył przecież po stronie cesarza przeciw Słowianom Połabskim. (Sroka S.A.: s. 26, Barański M.K., 2012: s. 36) Nie wahał się także przed starciami z Rusinami i Czechami. W 1002 roku potrafił natomiast błyskawicznie wykorzystać okazję, jaka pojawiła się po odejściu tak potężnego sprzymierzeńca.
Wojny Chrobrego z Henrykiem II (1002–1018)
1002-1005
Po objęciu niemieckiego tronu Henryk IV (późniejszy cesarz Henryk II) na początku pogodził się z tym, że Bolesław Chrobry zajął Milsko i Łużyce. Miśnię oddano Guncelinowi — krewnemu i sprzymierzeńcowi polskiego księcia. Wkrótce jednak król niemiecki miał posunąć się do wysłania na Chrobrego zamachowców. Bolesław cudem ocalał, uznał więc porozumienie za nieobowiązujące i sięgnął po broń. (Sroka S.A.: s. 29) Najpierw skierował się do Czech: zebrał tam stronników przeciw znienawidzonemu Bolesławowi Rudemu i na kilka miesięcy sam przejął czeski tron. Henryk II mógłby tę zmianę zaakceptować, ale oczekiwał hołdu lennego od nowego władcy Czech. Chrobry odmówił, najwyraźniej licząc, że Henryk ma zbyt słabą pozycję, by reagować. Tymczasem władca niemiecki szybko rozprawił się z opozycją u siebie i ruszył do Czech. Przeciągnął na swoją stronę sporą część dotychczasowych sojuszników Bolesława, a na tron wprowadził wygnanego Przemyślidę Jaromira. Potem, w porozumieniu z Wieletami, opanował Milsko i Łużyce. Pierwsza faza ekspansji Chrobrego zakończyła się więc niepowodzeniem. Latem 1005 roku sprzymierzone oddziały niemieckie, wieleckie oraz czeskie Jaromira wkroczyły do Polski. Odepchnęły Chrobrego za Odrę i dotarły aż pod Poznań. Tam zawarto pierwszy pokój: Bolesław musiał zrezygnować z Milska i Łużyc, ale utrzymał Morawy. (Barański M.K.: s. 48). Jeśli szukasz więcej ciekawostek, sprawdź także ten artykuł o nałożnicach i żonach Bolesława Chrobrego.
1007-1013
Warunki pokoju nie satysfakcjonowały nikogo. W kolejnych dwóch latach Bolesław wyraźnie postawił na dyplomację: zacieśniał kontakty z Czechami, Wieletami, a nawet ze Skandynawią. Ze szwedzkim i duńskim dworem łączyły go więzy rodzinne dzięki dwóm następnym małżeństwom jego siostry. W 1007 roku Henryk ponownie zerwał pokój, lecz nie podjął od razu zdecydowanych działań. Chrobry wykorzystał tę zwłokę i jeszcze w tym samym roku odzyskał Milsko oraz Łużyce. Odpowiedź Henryka przyszła dopiero w 1010 roku. Wyprawą odwetową dowodził Bernard, książę saski, ale nie doprowadził do starcia z Bolesławem — ten schronił się w silnie ufortyfikowanym Głogowie. Bernard spustoszył okolicę i wrócił. Kolejna wyprawa, prowadzona przez arcybiskupa magdeburskiego Walterda, również nie zakończyła się bitwą: arcybiskup podjął rozmowy z Chrobrym i wycofał się do Niemiec. (Barański M.K.: s. 49) Po śmierci Walterda Bolesław uderzył na Lubasz i zdobył gród. W 1012 roku obie strony zaczęły skłaniać się ku porozumieniu i ruszyły negocjacje. W 1013 roku zawarto pokój w Merseburgu: Milsko i Łużyce przyznano księciu polskiemu, lecz jako lenno niemieckie. Dodatkowo Chrobry miał wysłać Henrykowi 300 rycerzy na wyprawę do Rzymu. Sojusz przypieczętował ślub syna Bolesława, Mieszka, z Rychezą — córką palatyna nadreńskiego. (Sroka S.A.: s. 30)
1015-1018
Bolesław nie przysłał rycerzy na wyprawę Henryka i odmówił także złożenia hołdu lennego z Milska i Łużyc. 3 sierpnia 1015 roku król Niemiec wypowiedział wojnę, a jego wojska przeszły przez Odrę. Gdy morawski sojusznik przeszedł na stronę polską, armia Henryka musiała się cofnąć i poniosła porażkę. Władca niemiecki wycofał się do Merseburga. Nie powiodła się również próba współdziałania Henryka z księciem kijowskim w 1017 roku: oddziały Jarosława Mądrego zostały rozbite, a główne siły Chrobrego i tak stały skoncentrowane nad Odrą. Henryk nie zaryzykował uderzenia na dobrze obsadzony Głogów. Zamiast tego bez skutku próbował zdobyć Niemczę. Ponownie musiał się wycofać, po czym rozpoczęto rozmowy, które doprowadziły do pokoju w Budziszynie.
Zgodnie z ustaleniami Milsko i Łużyce pozostały pod władzą księcia polskiego, a cesarz zobowiązał się udzielić Bolesławowi wsparcia w wyprawie kijowskiej. Chrobry zawarł też małżeństwo z Odą, córką margrabiego miśnieńskiego. (Sroka S.A.: s. 31, Barański M.K.: s. 54)
Pokój w Budziszynie i droga do korony
Pokój w Budziszynie dał obu monarchom szansę, by zamknąć etap wzajemnej rywalizacji i skupić uwagę na pilniejszych wyzwaniach. Bolesław Chrobry skierował energię na wschód — i właśnie tam odniósł sukces, zajmując Grody Czerwieńskie. Henryk natomiast skoncentrował się na sprawach wewnętrznych cesarstwa (od 1014 roku nosił tytuł cesarza rzymskiego) i sprzyjał temu, by Bolesław umacniał swoje wpływy na wschodnich rubieżach.
Skoro cesarz zaczął postrzegać Bolesława jako wartościowego, silnego partnera, władca Polski mógł ponownie wrócić do planów związanych z koroną. Do koronacji Bolesława Chrobrego doszło jednak dopiero w 1025 roku — i co znamienne, był to zarazem ostatni rok jego rządów. Mimo późnej daty nie była to korona przypadkowa, lecz wypracowana latami, przynajmniej w sensie politycznym. Chrobry wielokrotnie dawał do zrozumienia, że widzi siebie w jednym szeregu z koronowanymi władcami Europy. Trzeba też pamiętać o kluczowym znaczeniu tej koronacji: była ona wyraźnym potwierdzeniem niezależności od cesarza. Cała wojna polsko-niemiecka w istocie rozgrywała się między księciem Polski a królem Niemiec. Bolesław nie kwestionował zwierzchności cesarza, ale wobec króla niemieckiego czuł się władcą równym. (por. Barański M.K.: s. 56-57)
Źródła:
- Marek Kazimierz Barański, Historia Polski średniowiecznej, Zysk i S-KA 2012
- Stanisław A. Sroka, Bolesław I Chrobry, w: Piastowie. Leksykon biograficzny, Wydawnictwo Literackie 1999, s. 24-34.
- Benedykt Zientara, Bolesław I Chrobry, w: Poczet królów i książąt polskich, red. A. Garlicki, Czytelnik 1998, s. 26-32.