Jagiellonowie skoczyli sobie do gardeł o Węgry. Kto zdradził?
Walka o władzę potrafi rozbić nawet najtwardsze rody — a w dziejach Jagiellonów widać to jak na dłoni. Dwaj bracia, Jan Olbracht i Władysław Jagiellończyk, stanęli po przeciwnych stronach w bezwzględnym starciu o węgierską koronę, gdzie liczyły się nie tylko ambicje i układy, ale też ciosy zadawane znienacka. To nie była kolejna dynastyczna sprzeczka ani gra pozorów — na Węgrzech rozpętała się wojna, która mogła złamać potęgę Jagiellonów. A jej finał miał skutki, które długo odbijały się echem w całej Europie Środkowej.
- Wojna Jagiellonów o tron Węgier (1490)
- Wojna o tron Węgier: Jagiellonowie w sporze
- Jagiellonowie i droga Habsburgów do władzy
Wojna Jagiellonów o tron Węgier (1490)
Podzielone zdania
W 1490 roku niespodziewanie zmarł król Węgier Maciej Korwin. Ponieważ nie pozostawił prawowitych potomków, a jego starania o zabezpieczenie następstwa dla nieślubnego syna zakończyły się fiaskiem, węgierski tron ponownie stał się „wolny”. (Felczak W., 1983: s. 103) Do spuścizny po Korwinie natychmiast zgłosiło się kilku pretendentów. Kazimierz Jagiellończyk widział na tronie Jana Olbrachta, lecz starszy syn polskiego monarchy, Władysław (od 1471 r. król Czech), także miał ambicję połączenia w swoich rękach koron czeskiej i węgierskiej. Do rywalizacji dołączyli również Maksymilian I Habsburg oraz Janosz Korwin, syn zmarłego władcy. (Tyszkiewicz J., 2019: s. 21)
Węgierscy magnaci szybko określili swoje stanowisko. Rządy Macieja Korwina oznaczały dla nich ograniczenie wpływów, wzmacnianie centrum i rosnącą rolę średniej szlachty. Dlatego najkorzystniejszym kandydatem wydawał im się Władysław — liczyli, że jego panowanie pozwoli odwrócić niechciane zmiany.
Gdy Jan Olbracht, mając ojcowskie poparcie, przygotowywał się do objęcia władzy, jego brat bez wahania przyjął ofertę korony przedstawioną przez węgierskich możnych.
Walka o koronę
Władysława wspierali również panowie czescy, którzy w jego kandydaturze widzieli okazję do poszerzenia wpływów i terytorium własnego królestwa. Z kolei szlachta górnowęgierska (w praktyce słowacka) opowiedziała się po stronie Jana Olbrachta. Maksymiliana poparł niemiecki patrycjat węgierskich miast oraz chorwaccy możnowładcy. (Baczkowski K., 1999: s. 251) Habsburg miał jednak niewielkie szanse na zwycięstwo — niemal przesądzone było, że korona św. Stefana przypadnie Jagiellonom. Mimo to konflikt między braćmi o węgierski tron wydawał się w zasadzie nie do uniknięcia.
Jan Olbracht wkroczył na Węgry od strony Słowacji, dysponując kilkoma tysiącami zbrojnych. Zajął Presław i jego stronnicy obwołali go królem, lecz dostojnicy koronni nie uznali tej decyzji. Widać tu wyraźnie państwo podzielone zarówno majątkowo, jak i etnicznie. Wybór Jana Olbrachta dawał nadzieję średniej szlachcie, szczególnie tej o słowiańskim rodowodzie, na model rządów bliższy polskim realiom. Dla magnatów natomiast śmierć Macieja Korwina otwierała możliwość powrotu do układu sił sprzed jego panowania. Władysława poparła także wdowa po Korwinie, której Jagiellończyk obiecał małżeństwo. Gdy przybył do Budy na czele silnego wojska czeskiego, został oficjalnie obrany królem.
O wyniku pierwszego starcia zadecydowały nie tyle same działania zbrojne, ile dysproporcja sił i zaplecze polityczne, jakim dysponowali bracia. Dostrzegając liczebną przewagę armii Władysława, po kilku nieudanych potyczkach Jan Olbracht zgodził się na pokój (Koszyce, 20 lutego 1491 r.). Zgodnie z jego postanowieniami królewicz Olbracht otrzymywał Głogów, a w dalszej perspektywie miał dostać kolejne ziemie śląskie.
Tymczasem Władysław musiał mierzyć się jeszcze z drugim przeciwnikiem — królem niemieckim Maksymilianem Habsburgiem, który jesienią 1490 roku wkroczył na Węgry. Przyprowadził 16-tysięczną armię, lecz zdołał opanować jedynie Białogród. Dalszy marsz zatrzymał bunt zaciężnych. (Baczkowski K.: s. 251)
Ani Maksymilian, ani Olbracht nie wycofali całkowicie swoich oddziałów z Węgier, wciąż licząc na kolejną okazję. Usuwanie niemieckich załóg z kraju wiązało siły Władysława na zachodzie, co oczywiście uniemożliwiało mu w tym czasie przekazanie bratu kolejnych ziem śląskich. Dla Olbrachta taki pretekst okazał się wystarczający — uderzył ponownie, powołując się na rzekome niewypełnienie warunków pokoju koszyckiego.
Wojna o tron Węgier: Jagiellonowie w sporze
Jan Olbracht nie daje za wygraną
Polski królewicz wciąż wierzył, że sięgnie po węgierską koronę. Rzeczywistość układała się jednak inaczej, niż zakładał. Kazimierz Jagiellończyk cofnął wsparcie dla młodszego syna i coraz wyraźniej, choć dyplomatycznie, stawiał na Władysława. Najważniejsze było dla niego utrzymanie wpływów całej linii Jagiellonów w regionie. Wiedział, że bratobójcza rywalizacja o tron węgierski osłabia dynastię i generuje straty, których można uniknąć.
Młody Jan Olbracht nie potrafił jeszcze spojrzeć na sprawę w ten sposób. Nie dostrzegał też, że jego ostre wystąpienia i rozbijanie jedności stanowiska psują rozmowy z Maksymilianem. W tej nielojalnej postawie królewicza można szukać jednych z przyczyn układu dynastycznego, który finalnie otworzył Habsburgom drogę do węgierskiej sukcesji. Podpisany 7 listopada traktat pokojowy w Bratysławie gwarantował im dziedziczenie królestwa po śmierci Władysława lub jego prawowitego potomka.
Plany Kazimierza i Władysława Jagiellończyka
Gdy prześledzi się przebieg wojny o tron węgierski, trudno nie zauważyć jej dość „miękkiego” charakteru. Władysław Jagiellończyk zapalił się do wizji zbliżenia dwóch królestw, ale nie chciał poświęcać zbyt wiele sił na walkę z własnym bratem. Podczas gdy Kazimierz myślał w kategoriach interesu całej dynastii, Władysław kierował się przede wszystkim racją stanu Królestwa Czech. Nawet przekazując bratu Głogów, zaznaczał, że to jedynie czasowa rekompensata. Olbracht miał oddać nadaną ziemię po objęciu polskiej korony. (Karpiński R.: 1998: s. 308)
Polski królewicz nie miał tak szerokiego spojrzenia jak ojciec i brat. Dysponując nielicznym, słabo zdyscyplinowanym wojskiem, nie był w stanie wyrządzić przeciwnikom wielkich szkód. Mimo to jego żołnierze nie zapisali się dobrze w dziejach Węgier. Sam Jan Olbracht walczył zawzięcie, a zarazem odważnie. Tyle że jego determinacja nie przyniosła Polsce realnych korzyści, za to osłabiła pozycję Władysława przy stole negocjacyjnym. Można powiedzieć, że na szczęście Władysławowi ostatecznie udało się dopiąć swoje plany. Jeśli szukasz więcej ciekawostek, sprawdź także ten artykuł z informacjami, dlaczego król Węgier został królem Polski.
Jagiellonowie i droga Habsburgów do władzy
Linia Jagiellonów w Europie
Spór między braćmi osłabiał dynastię, a jednak w dłuższej perspektywie doprowadził do tego, że Jagiellonowie sięgnęli po władzę nad niemal całą Europą Środkową. Paradoks polega na tym, że bieg wydarzeń „ustabilizowała” najpewniej śmierć Kazimierza Jagiellończyka. Jan Olbracht, który nie krył ambicji przejęcia rządów, musiał nagle skupić się na sprawie dziedziczenia tronu w Krakowie. Korona po ojcu wcale nie była dla niego automatyczna. Spory o kierunek polityki wobec Węgier zeszły więc na dalszy plan. Bracia potrafili nawet porozumieć się na tyle, by w 1494 roku zawrzeć tajny układ wymierzony przeciw Turcji (bez obowiązku wspólnej wyprawy wojennej – por. Tyszkiewicz J.: s. 23).
Walka o koronę węgierską okazała się jedynym konfliktem tej skali między synami Kazimierza Jagiellończyka. Łatwo widzieć w niej rodzinny rozłam, ale równie dobrze można potraktować ją jako dowód, że bracia – mimo tarć – realizowali dynastczną strategię ojca. Kazimierz Jagiellończyk i Elżbieta Rakuszanka mieli spójną, jasno nakreśloną wizję przyszłości swojej licznej rodziny. Co więcej, ciekawostką pozostaje fakt, że ich krew płynie dziś w żyłach wszystkich współczesnych koronowanych głów Europy.
Przyczyny potęgi Habsburgów?
Na ile postawa Olbrachta wpłynęła na dalsze losy węgierskiego tronu, można się spierać. Pewne jest natomiast, że niekorzystny pokój w Bratysławie stał się jednym z czynników, które z czasem ułatwiły Habsburgom przejęcie korony Węgier. Czy po śmierci Ludwika Jagiellończyka dało się to jeszcze odwrócić, to temat, który zasługuje na osobne omówienie. Warto też pamiętać, że układ bratysławski nie był jedyną ścieżką, jaką niemiecka dynastia mogła dojść do zapewnienia sobie sukcesji na Węgrzech.
Gdy spojrzeć szerzej na dzieje Europy Środkowej, widać pewną powtarzalność: dynastie przejmowały po sobie nie tylko pojedyncze królestwa, lecz całe pakiety tronów. W Polsce aż do XVIII wieku utrzymała się wolna elekcja, która hamowała dynastyczne ambicje obcych domów panujących (choć równocześnie osłabiała pozycję kraju na arenie międzynarodowej). Na Węgrzech sytuacja potoczyła się inaczej: w 1687 roku sejm zmienił prawo, a władza przeszła trwale w ręce Habsburgów. W większym stopniu przesądziła o tym jednak wojna z Turcją. (por. Felczak W.: s. 153-154)
Źródła:
- Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski w późnym średniowieczu (1370-1506), Kraków 1999
- Wacław Felczak, Historia Węgier, Ossolineum 1983
- Rafał Karpiński, Jan Olbracht, w: Poczet królów i książąt polskich, red. Andrzej Garlicki, Czytelnik 1998
- Jan Tyszkiewicz, Polska i Litwa Jagiellonów u schyłku XV i na początku XVI wieku. Polityka, dyplomacja, wojny, Pułtusk-Warszawa 2019