Zamach na Bolesława Chrobrego był bliski powodzenia. Do dziś nie znamy zleceniodawcy

Opublikowano: 22.08.2026Autor: Mariusz SampDrukujUdostępnij

Bolesław Chrobry dożył mniej więcej 58 lat — w realiach średniowiecza to niemal długowieczność. A jednak jego historia mogła urwać się dużo wcześniej. W 1002 roku ktoś postanowił raz na zawsze pozbyć się polskiego księcia i przygotował zamach. Plan był bliski powodzenia, ale Chrobry w ostatniej chwili wymknął się napastnikom, jakby ocalał cudem. Najbardziej intrygujące jest to, że do dziś nie wiadomo, kto wydał rozkaz zgładzenia syna Mieszka I.

1. Merseburg 1002: spór o Miśnię i Łużyce
2. Zamach na Bolesława Chrobrego w Merseburgu
3. Czy Oda stała za zamachem w Merseburgu?
4. Czy Henryk II stał za zamachem?
5. Bibliografia: Bolesław Chrobry i cesarstwo

Merseburg 1002: spór o Miśnię i Łużyce

Rok 1002 przyniósł na pograniczu polsko-niemiecko-połabskim serię wydarzeń, które szybko przestawiły układ sił. Najpierw zmarł bezpotomnie cesarz Otton III, a jego odejście uruchomiło w Rzeszy brutalną walkę o władzę. Ostatecznie zwyciężył książę bawarski Henryk II, który na początku czerwca 1002 roku sięgnął po koronę i zaczął porządkować sytuację w państwie.

Jeszcze wcześniej Bolesław Chrobry wkroczył na ziemie połabskie, obejmując Mil­sko, Łużyce oraz Miśnię. Wszystko wskazuje na to, że działał co najmniej za cichą zgodą Henryka II, z którym łączyło go bliżej nieopisane porozumienie. Pod koniec sierpnia 1002 roku Bolesław zjawił się na zjeździe saskich możnych w Merseburgu zwołanym przez króla, licząc na oficjalne potwierdzenie wcześniejszych zdobyczy.

Nie wszyscy niemieccy dostojnicy obecni na spotkaniu chcieli jednak pogodzić się z perspektywą piastowskich rządów w Miśni. Ten strategicznie położony gród ostatecznie przypadł grafowi Guncelinowi z rodu Ekkehardynów. Jednocześnie Milsko i Łużyce pozostały pod kontrolą Bolesława Chrobrego. Najpewniej właśnie z tych ziem książę piastowski musiał złożyć Henrykowi II hołd lenny.

Zamach na Bolesława Chrobrego w Merseburgu

Jak zanotował saski kronikarz Thietmar (975-1018), Bolesław Chrobry miał opuszczać Merseburg obładowany kosztownymi podarunkami i z uśmiechem na ustach. Nietrudno jednak podejrzewać, że to relacja podkolorowana. Następca Mieszka I nie dostał przecież na własność wcześniej zdobytych ziem, a do tego musiał wycofać swoje oddziały z Miśni. Bilans rozmów w Merseburgu okazał się więc, w najlepszym razie, tylko częściowym sukcesem.

Jakby tego było mało, na sam koniec na Bolesława Chrobrego i jego drużynę ruszył podjudzony tłum. Najpierw piastowski władca nie mógł uwierzyć w to, co widzi. Po chwili stało się jasne: grupa uzbrojonych po zęby ludzi zamierza go zgładzić! W głowie Bolesława musiały kłębić się ponure myśli — zapewne próbował zrozumieć, skąd ta nagła zdrada i o co w tym wszystkim chodzi. Nie było jednak czasu na rozważania. Trzeba było reagować natychmiast, tym bardziej że część jego ludzi już padła pod pierwszym uderzeniem napastników.

Na szczęście w decydującym momencie Chrobry otrzymał wsparcie: margrabia bawarskiej Marchii Północnej Henryk ze Schweinfurtu oraz książę Saksonii Bernard przyszli z odsieczą i zdołali wyważyć jedną z bram merseburskiego grodu. Bez interwencji saskich sprzymierzeńców Piasta sytuacja mogłaby skończyć się tragicznie. Niewykluczone, że Chrobry poległby na miejscu, a późniejsze losy państwa polskiego potoczyłyby się zupełnie inaczej. A może zainteresuje cię także ten artykuł na temat podbojów Bolesława Chrobrego?

Czy Oda stała za zamachem w Merseburgu?

Od lat badacze i pasjonaci historii próbują rozstrzygnąć, kto stał za zamachem na Bolesława Chrobrego w Merseburgu. Dzięki popularnym opracowaniom K. Janickiego szerzej przebiła się teza, że w spisek mogła być uwikłana jego macocha, księżna Oda. Według tej interpretacji nie potrafiła pogodzić się z tym, że po przejęciu rządów po śmierci Mieszka I (992) pasierb wypędził ją z Polski wraz z jej niepełnoletnimi synami. Autor uważa, że w 1002 roku Odą miała kierować potrzeba odwetu za upokorzenie, które dotknęło ją i jej rodzinę.

Taka hipoteza brzmi efektownie i ma w sobie filmowy potencjał. Problem w tym, że nic nie potwierdza, by Oda rzeczywiście mogła mieć jakikolwiek udział w przypisywanej jej intrydze. O jej aktywności politycznej po wygnaniu właściwie nic pewnego nie wiemy. Trudno też przyjąć, by zza klasztornych murów w Kwedlinburgu, gdzie ostatecznie trafiła, była w stanie prowadzić skomplikowaną akcję przeciw pasierbowi — i to bez wiedzy króla niemieckiego, gospodarza merseburskiego zjazdu.

Jeżeli Oda faktycznie była osobą głęboko religijną — czego, przy skąpym i fragmentarycznym materiale źródłowym, nie da się jednoznacznie przesądzić — to organizowanie zamachu stałoby w sprzeczności z jej sumieniem i zasadami wiary, jako czyn wymierzony przeciw Bogu. Do tego dochodzi kwestia konsekwencji: gdyby władze kwedlinburskiego klasztoru, w którym mieszkała na stałe, dowiedziały się o podobnych działaniach, mogłyby ją za nie dotkliwie ukarać. Nie ma jednak żadnych śladów, by tak się stało — skoro pozostała w tym samym klasztorze do końca życia i tam też została pochowana.

Czy Henryk II stał za zamachem?

Wedle kolejnej hipotezy za próbą zgładzenia Bolesława Chrobrego miał stać Henryk II. Niektórzy badacze zwracają uwagę, że biskup Thietmar, wyjątkowo szczegółowo relacjonujący przebieg merseburskiego incydentu, jakby za wszelką cenę starał się wybielić monarchę, podkreślając, iż Liudolfing nie miał nic wspólnego z zamachem na życie polskiego księcia.

Taka nadzwyczajna gorliwość w dowodzeniu królewskiej niewinności może jednak działać również w drugą stronę — i stać się poszlaką obciążającą. Warto przy tym zaznaczyć, że ówczesne źródła pisane nie przekazały żadnych wiadomości o działaniach następcy Ottona III, które miałyby doprowadzić do ukarania napastników. Nie sposób też rozstrzygnąć, czy w ogóle szerzej interesował się on samymi zamachowcami, bo i w tym punkcie przekazy milczą.

Można też odnieść wrażenie, że nawet jeśli Henryk nie był inspiratorem ataku, wypadało, by przeprosił Piasta za całe zajście. To przecież on podejmował polskiego władcę w Merseburgu, a wydarzenia w tym ośrodku stawiały gospodarza w bardzo niekorzystnym świetle.

Dla Bolesława Chrobrego sprawa wyglądała jednak jednoznacznie — w jego oczach cały spisek uknuł Henryk II. Wracając do Polski, książę spalił gród Strzałę i uprowadził jego mieszkańców. Był to sposób na okazanie gniewu wymierzonego w króla. Czy jednak osąd Chrobrego był trafny, pozostanie już zapewne na zawsze tajemnicą.

Jedno wydaje się dziś trudne do podważenia: najwięcej na śmierci Bolesława Chrobrego zyskałby właśnie sam monarcha. Piastowski władca miał w Rzeszy wielu przyjaciół i sprzymierzeńców, na których wsparcie mógł liczyć w różnych okolicznościach. Dla Liudolfinga musiało to być szczególnie drażniące — dopiero co, z niemałym trudem, objął władzę w kraju, w którym wciąż miał liczną grupę przeciwników. Z częścią z nich Chrobry współdziałał w czasie wojny polsko-niemieckiej, która oficjalnie wybuchła już w 1003 roku.

Bibliografia: Bolesław Chrobry i cesarstwo

1. Babij P., Chrobry w Merseburgu. To był zamach!, „Szkoła Nawigatorów” 11 (2016).
2. Bogdanowicz P., Co da się wywnioskować z Kroniki Thietmara? Kluczowy fragment o rządach Bolesława Chrobrego, „Nasza Przeszłość” 10 (1959).
3. Grabski A. F., Bolesław Chrobry. Szkic dziejów politycznych i wojskowych, Warszawa 1964.
4. Grabski A. F., U źródeł wojen polsko-niemieckich na początku XI stulecia, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 5 (1960).
5. Janicki K., Zamach na Bolesława Chrobrego w 1002 roku. Kto naprawdę stał za spiskiem? [https://wielkahistoria.pl/zamach-na-boleslawa-chrobrego-w-1002-roku-kto-naprawde-go-zorganizowal; dostęp: 12.01.2021].
6. Janicki K., Żelazne damy. Kobiety, które zbudowały Polskę, Kraków 2015.
7. Korta W., Milsko i Łużyce w strategii politycznej pierwszych Piastów, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 45 (1990), 2.
8. Ludat H., Średniowieczne cesarstwo a pierwsze państwo Piastów, [w:] Idem, Słowianie – Niemcy – Europa. Wybór prac, przekł. i posłowie. J. M. Piskorski, Marburg-Poznań 2002.
9. Nowak T. M., Obrona przed najazdami niemieckimi w X–XII wieku, [w:] Polskie tradycje wojskowe, t. 1, Tradycje walk obronnych z najazdami Niemców, Krzyżaków, Szwedów, Turków i Tatarów, red. J. Sikorski, Warszawa 1990.
10. Pleszczyński A., Niemcy wobec pierwszej monarchii piastowskiej (963–1034). Narodziny stereotypu: postrzeganie i cywilizacyjna klasyfikacja władców Polski i ich kraju, Lublin 2008.
11. Pleszczyński A., Początki rządów Bolesława Chrobrego, [w:] Viae historicae. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Lechowi A. Tyszkiewiczowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. M. Goliński, S. Rosik, Wrocław 2001.
12. Rosik S., Wiszewski P., Wielki poczet polskich królów i książąt, Wrocław 2006.
13. Sochacki J., Relacje publicznoprawne między państwem polskim a Cesarstwem Rzymskim w latach 963–1102, Słupsk-Gdańsk 2002.
14. Spórna M., Bolesław I Chrobry, [w:] Idem, Słownik najsłynniejszych wodzów i dowódców polskich, Kraków 2006.
15. Strzelczyk J., Bolesław Chrobry – charakter i polityka w oczach współczesnych oraz potomnych, [w:] Salsa Cholbergiensis. Kołobrzeg w średniowieczu, red. L. Leciejewicz, M. Rębkowski, Kołobrzeg 2000.
16. Teterycz-Puzio A., Zamachy na Piastów, Poznań 2019.
17. Trawkowski S., Monarchia Mieszka I i Bolesława Chrobrego, [w:] Polska pierwszych Piastów. Państwo, społeczeństwo, kultura, red. T. Manteuffel, Warszawa 1968.
18. Třeštík D., Von Svatopluk zu Bolesław Chrobry. Die Entstehung Mitteleuropas aus der Kraft des tatsächlichen und aus einer Idee, [w:] The Neighbours of Poland in the 10th Century, red. P. Urbańczyk, Warsaw 2000.
19. Wetesko L., Piastowie i ich państwo w łacińskiej Europie. Studia z dziejów kultury politycznej X i XI wieku, Poznań 2013.
20. Wilczyńska M., Wizerunek władcy w kronikach średniowiecznych. Na przykładzie Bolesława Chrobrego i Włodzimierza Monomacha, „Scripta Neophilologica Posnaniensia” 3 (2001).