Legenda o łysej i chorej na świerzb kochance. Jak zakończył się ten głośny skandal z udziałem Kazimierza Wielkiego?

Opublikowano: 12.10.2026Autor: Mariusz SampDrukujUdostępnij

Prywatne życie jednego z najbardziej znanych polskich królów od stuleci nie daje spokoju historykom i rozbudza wyobraźnię kolejnych pokoleń. Choć jego rządy wyniosły państwo na wyższy poziom, to właśnie sprawy sercowe okazały się tykającą bombą: kłótnie, skandale i polityczne rozgrywki zaczynały się tam, gdzie inni widzieli tylko ślubne przysięgi. Cztery małżeństwa, seria kontrowersji i decyzje, które do dziś budzą zdumienie — losy jego żon to nie romantyczna legenda, lecz historia ambicji, namiętności i ceny, jaką płacił każdy, kto znalazł się zbyt blisko tronu.

1. Tajemnicza śmierć Anny, żony Kazimierza Wielkiego
2. Adelajda Heska, bezpłodna żona króla
3. Adelajda Heska porzucona przez króla
4. Sekretna żona Kazimierza i skandal w Pradze
5. Jadwiga Żagańska, ostatnia żona króla

Tajemnicza śmierć Anny, żony Kazimierza Wielkiego

Aldona była pierwszą małżonką Kazimierza III Wielkiego, ostatniego króla Polski. Ślub wzięli w 1325 roku. Przyszła królowa przybyła z Litwy, jako córka wielkiego księcia Giedymina. Jeszcze zanim stanęła na ślubnym kobiercu, przyjęła chrzest i odtąd występowała pod imieniem Anna.

O tym, jak wyglądało ich codzienne życie, źródła mówią niewiele i nie dają pewności. Wiadomo natomiast, że księżniczka urodziła Kazimierzowi dwie córki: Elżbietę oraz Kunegundę. Obie w kolejnych latach zostały wydane za mąż: Elżbieta trafiła na dwór pomorskiego księcia Bogusława V, a Kunegunda poślubiła Ludwika, syna cesarza Ludwika z rodu Wittelsbachów.

Jan Długosz, kronikarz XV wieku, przedstawiał Annę jako kobietę prawą i wrażliwą na los biednych, chętnie wspierającą potrzebujących. Ten sam autor twierdził jednak, że jej życie prywatne w dużej mierze wypełniały rozrywki: zabawy, tańce oraz jazda konna. Miał też zapisać, że dokądkolwiek się udawała, „zawsze przed nią szli śpiewacy z harfami, bębnami, piszczałkami, pieśniami i różnymi melodiami”.

W 1333 roku Władysław Łokietek stanął w obliczu śmierci. Po jego odejściu władzę przejęli Kazimierz Wielki i jego żona. Pod koniec kwietnia tego samego roku odbyła się koronacja obojga. Przeciwko koronowaniu Anny wystąpiła wdowa po Łokietku, Jadwiga, przekonana, że dopóki żyje, Polska nie powinna mieć innej królowej niż ona. Na szczęście rodzinny konflikt udało się w porę załagodzić.

Jako królowa Giedyminówna pozostawała raczej na drugim planie, przy boku męża, który niemal bez przerwy był w podróży. Taki stan rzeczy trwał do 1339 roku, kiedy zmarła. Jeden z krakowskich roczników zanotował, że Anna odeszła w sposób „straszny”. Co naprawdę kryło się pod tym określeniem, najpewniej już na zawsze pozostanie jedną z najbardziej intrygujących tajemnic związanych z żoną Kazimierza Wielkiego.

Adelajda Heska, bezpłodna żona króla

Po odejściu Anny Kazimierz Wielki związał się z niemiecką księżniczką o imieniu Adelajda. Dzieje tej relacji dobrze pokazują, jak ogromne znaczenie w średniowieczu miała kwestia dziedziczenia. Druga żona Kazimierza III Wielkiego okazała się bowiem bezdzietna, co szybko stało się problemem o wadze państwowej.

Adelajda pochodziła z rodu heskiego. Jej ojcem był Henryk II Żelazny, landgraf Turyngii, który doczekał się pięciorga potomków. Przyszła królowa Polski była najpewniej jego najstarszą córką. Gdy zawierała małżeństwo z Kazimierzem Wielkim, miała około 18 lat. Ceremonia ślubna odbyła się w Poznaniu, a syn Łokietka zadbał o wyjątkową oprawę i liczne grono dostojnych gości. Wśród zaproszonych znalazł się nawet król Czech Jan Luksemburski — ten sam, z którym Piastowie w kolejnych latach toczyli zażarte spory.

Związek Kazimierza III Wielkiego z Adelajdą, ujmując rzecz najdelikatniej, nie należał do szczęśliwych. Wszystko wskazuje na to, że król niedługo po ślubie z córką landgrafa związał się z Cudką — żoną jego zaufanego dworzanina Niemierzy, a zarazem córką kasztelana sieciechowskiego Pełki. Widać więc wyraźnie, że syn Łokietka był niezwykle kochliwy i niewiele sobie robił z zasady nierozerwalności małżeństwa. Cudka urodziła Piastowi troje dzieci:

• Niemierzę
• Jana
• Pełkę

Wszystkie swoje dzieci Kazimierz hojnie uposażył, co znalazło odzwierciedlenie w spisanym później testamencie.

Adelajda Heska porzucona przez króla

W 1355 roku Kazimierz Wielki odsunął od siebie Adelajdę, umieszczając ją na zamku w Żarnowcu. Sam jednak nie zamierzał żyć w samotności. Jak wynika ze źródeł, „dla nasycenia swych sprośnych chuci chował wiele nałożnic, które po różnych dworach i zamkach utrzymywał […] i żył z nimi jawnie i publicznie”. Prywatne życie monarchy było więc wyjątkowo burzliwe. Najbardziej zapłaciła za to jego druga żona, która – na co wskazuje wszystko – pozostała mu wierna.

Adelajda Heska nie potrafiła pojąć zachowania męża i czuła się dotkliwie upokorzona. Na szczęście nie została z tym sama. Oparciem był dla niej ojciec, a także ludzie jej życzliwi. Po stronie królowej stanął m.in. arcybiskup gnieźnieński Jarosław Bogoria ze Skotnik, który kilkukrotnie podejmował interwencje w Stolicy Apostolskiej. W efekcie papież Klemens VI polecił Kazimierzowi Wielkiemu odprawić wszystkie nałożnice, aby więcej „łoża małżeńskiego nie kaził”.

Oczywiście król wcale nie przejął się papieską bullą. W odpowiedzi Adelajda Heska w 1356 roku opuściła państwo Piastów, w którym od dawna czuła się obco i niepewnie. W powrocie do rodzinnych stron pomógł jej ojciec, przyjeżdżając po nią do Żarnowca. Tak zakończyło się jej 15-letnie małżeństwo z Kazimierzem Wielkim — finał gorzki i daleki od królewskiej bajki.

Sekretna żona Kazimierza i skandal w Pradze

Druga żona Kazimierza III Wielkiego jeszcze zanim opuściła Polskę, musiała pogodzić się z wieścią, że jej niewierny mąż zawarł bigamiczny związek z Krystyną Rokiczanką — kobietą poznaną przez niego w Pradze. Jan Długosz podkreślał, że miała ona wyróżniać się urodą, a król miał stracić dla niej głowę od pierwszego spotkania. Posunął się nawet do decyzji o ślubie. Ceremonii miał udzielić opat tyniecki Jan, który najpewniej nie był świadomy, że właśnie sankcjonuje bigamię.

O samej Krystynie Rokiczance współcześni badacze potrafią powiedzieć zaskakująco niewiele. Jako trzecia partnerka polskiego monarchy była prawdopodobnie od niego młodsza. W chwili małżeństwa z Piastem pozostawała wdową po jednym z praskich rajców miejskich.

Mezalians Rokiczanki i władcy Polski zakończył się niemal tak szybko, jak się rozpoczął. Warto przy tym przywołać osobliwą opowieść z kroniki Długosza: według niej do króla miały dotrzeć pogłoski, że Rokiczanka jest łysa i choruje na świerzb, co rzekomo skrzętnie ukrywała. Ten sam kronikarz twierdził, że gdy Kazimierz miał odkryć prawdę, w gniewie odprawił prażankę. Nawet jeśli ta historia jest jedynie legendą — jak podejrzewają niektórzy specjaliści — nie zmienia to faktu, że kolejne związki króla układały się fatalnie. I trudno nie zauważyć, że główna odpowiedzialność spoczywała na Kazimierzu III Wielkim, który partnerki zmieniał niemal bez wahania.

Jadwiga Żagańska, ostatnia żona króla

Ostatnią małżonką Kazimierza Wielkiego została Jadwiga Żagańska. Do ślubu doszło już po 1364 roku, choć dokładniejszej daty źródła nie podają. Była córką Henryka V, księcia żagańskiego, oraz Anny, księżniczki płockiej. O jej życiu wiadomo zaskakująco niewiele — badacze dysponują jedynie strzępami informacji. Pewne jest natomiast, że zmarła w 1390 roku i przez kilka lat towarzyszyła królowi jako jego żona.

Władca wiązał z tym małżeństwem przede wszystkim nadzieje na potomka płci męskiej. Liczył, że Jadwiga urodzi mu upragnionego syna, którego nie doczekał się wcześniej z Adelajdą Heską. Taki następca jednak nigdy się nie pojawił. W praktyce król traktował żonę instrumentalnie, jak narzędzie do zapewnienia dziedzica. W krótkim czasie Jadwiga urodziła mu za to trzy córki:

• Kunegundą
• Jadwigą
• Anną

Jan Długosz przedstawiał Jadwigę Żagańską jako kobietę urodziwą, „ozdobioną pięknymi przymiotami”. Według jego relacji Kazimierz Wielki miał nawet obdarzyć ją prawdziwym uczuciem. Trudno dziś rozstrzygnąć, ile w tym przekazie faktów, a ile literackiej ozdoby. Zwraca jednak uwagę, że od chwili ślubu z księżniczką śląską król nie jest już w kronikach łączony z żadną inną kobietą — przynajmniej ówcześni autorzy nic o tym nie zanotowali. Być może wpływ miał na to wiek monarchy: miał wtedy ponad 50 lat, a w realiach XIV wieku uchodziło to już za podeszły wiek.

Do samej śmierci w 1370 roku Kazimierz zabiegał o to, by jego związek z Jadwigą został uznany za ważny. Dawniej sądzono, że papież Urban V zalegalizował to małżeństwo. W nowszych badaniach uznaje się jednak tę opinię za nietrafioną. I trudno się temu dziwić, skoro córka królewskiej pary Anna została dopiero w 1369 roku legitymizowana przez papieża, czyli uznana za dziecko z prawego łoża. Taki akt nie byłby potrzebny, gdyby wcześniej Kuria potwierdziła ważność małżeństwa Kazimierza i Jadwigi. Wszystko wskazuje więc na to, że aż do śmierci Piasta związek pozostawał formalnie nieważny.

Kazimierz Wielki — jak pokazują te rozważania — nie unikał kobiet. Za jego życia stale przebywały w otoczeniu monarchy, a przez królewską sypialnię przewinęło się wiele kochanek. Choć zawierał małżeństwo aż cztery razy (z Aldoną Anną, Adelajdą Heską, Krystyną Rokiczanką i Jadwigą Żagańską), nie doczekał się syna. A tylko męski następca mógł zapewnić ciągłość dynastii. Ta zaś, w sensie oficjalnym, wygasła wraz z jego śmiercią. W efekcie żony Kazimierza Wielkiego nie spełniły nadziei, jakie w nich pokładano.

Źródła:

1. Balzer O., Genealogia Piastów, Kraków 2005.
2. Dąbrowski J., Kazimierz Wielki. Twórca Korony Królestwa Polskiego, Wrocław 1964.
3. Duch W., Adelajda Heska — smutna historia drugiej żony Kazimierza Wielkiego [https://historia.org.pl/2018/02/21/adelajda-heska-druga-zona-kazimierza-wielkiego; dostęp: 19.10.2020].
4. Duch W., Krystyna Rokiczana. Romans Kazimierza z piękną Czeszką, który skończył się bigamicznym ślubem [https://historia.org.pl/2018/01/16/krystyna-rokiczana-romans-kazimierza-z-piekna-czeszka-zakonczony-bigamicznym-malzenstwem; dostęp: 20.10.2020].
5. Kaczmarczyk Z., Polska za panowania Kazimierza Wielkiego, Kraków 1964.
6. Kienzler I., Kazimierz Wielki — wielki bigamista, Warszawa 2013.
7. Klubówna A., Kazimierz Wielki, Warszawa 1967.
8. Klubówna A., Ostatni z wielkich Piastów, Warszawa 1982.
9. Knoll P. W., The rise of the Polish monarchy. Piast Poland in East Central Europe, Chicago-London 1972.
10. Rudzki E., Polskie królowe. Żony Piastów i Jagiellonów, Warszawa 1990.
11. Szczur S., Historia Polski. Średniowiecze, Kraków 2002.
12. Śliwiński J., Kazimierz Wielki: kobiety a polityka, Olsztyn 1994.
13. Śliwiński J., Powiązania dynastyczne Kazimierza Wielkiego a sukcesja tronu w Polsce, Olsztyn 2000.
14. Teler M., Kobiety króla Kazimierza III Wielkiego Warszawa 2018.
15. Urbański M., Poczet królowych i żon władców polskich, Warszawa 2006.
16. Wyrozumski J., Krystyna Rokiczana, [w:] Polski Słownik Biograficzny 31 (1989).
17. Wyrozumski J., Kazimierz Wielki, Wrocław 2004.
18. Żylińska J., Piastówny i żony Piastów, Warszawa 1969.