Był jednym z największych polskich królów. W życiu prywatnym poniósł bolesną porażkę
Dzieje wyjątkowo sprzyjają Kazimierzowi Wielkiemu. Najczęściej pokazują go w blasku chwały: jako przenikliwego władcę, sprawnego polityka i reformatora, który potrafił odmienić losy państwa. O potknięciach mówi się niewiele — a jeśli już, to zwykle w kontekście jego życia prywatnego i problemu, który mógł zaważyć na przyszłości dynastii: mimo czterech małżeństw nie doczekał się syna, a dwie z jego żon urodziły mu łącznie pięć córek. Tymczasem Polska za jego panowania wyraźnie przyspieszyła: rosły miasta, umacniała się administracja, zmieniało się oblicze kraju. Najkrótsze podsumowanie tej epoki brzmi jak legenda: „zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną”. Tylko jak to naprawdę zrobił — i co kryje się za tym słynnym zdaniem?
- Reformy Kazimierza Wielkiego w Polsce
- Reformy Kazimierza Wielkiego w Polsce
- Życie prywatne Kazimierza Wielkiego
Reformy Kazimierza Wielkiego w Polsce
W odróżnieniu od swojego ojca, Władysława Łokietka, Kazimierz Wielki rozbudowywał państwo przede wszystkim metodami pokojowymi. Warto jednak pamiętać, że mógł działać w ten sposób dzięki temu, co wcześniej wywalczył jego poprzednik. To Łokietek musiał zbrojnie i politycznie zabiegać o zjednoczenie Polski, a Kazimierz mógł skoncentrować się na wzmacnianiu i porządkowaniu odziedziczonego dorobku.
Młody władca czerpał inspiracje z rozwiązań funkcjonujących na Węgrzech i we Francji, dlatego, wzorując się na tych modelach, wprowadził w Polsce monarchię stanową. Od tej chwili to korona zaczęła uosabiać władzę oraz niezależność państwa. Polska przestała być traktowana jako prywatna własność monarchy, a zaczęła jako dobro korony. Władza państwowa zyskiwała wymiar publiczno-prawny, a jej patrymonialne cechy stopniowo traciły znaczenie. Król i królestwo stawały się spoiwem integrującym polskie ziemie, dlatego od połowy XIV w. w źródłach coraz częściej pojawia się nazwa „Korona Królestwa Polskiego”.
Za panowania Kazimierza Wielkiego Polska była krajem, w którym następowała wyraźna centralizacja urzędów. Do najważniejszych należały m.in.: kanclerz, podkanclerz, marszałek oraz podskarbi. Dotychczasowe wiece zaczęły przeobrażać się w pierwsze instytucje sądowe, a spotkania możnych i dostojników z różnych części kraju stopniowo przekształciły się w radę królewską.
Bezsprzecznie jednym z kluczowych dokonań Kazimierza Wielkiego w polityce było wprowadzenie tzw. statutów. Były one jednym z najwcześniejszych spisanych zbiorów prawa na ziemiach polskich. Porządkowały ustrój państwa oraz zasady prawne obowiązujące jego mieszkańców.
Reformy Kazimierza Wielkiego w Polsce
Polska, w której dorastał Kazimierz Wielki, funkcjonowała w kilku porządkach monetarnych naraz. Jeśli chciał mocniej związać ze sobą podległe ziemie, potrzebował wspólnego mianownika — dlatego zdecydował się na reformę pieniądza. Wprowadził tzw. system groszowy, zgodnie ze statutami kazimierzowskimi, które zalecały, aby w całym państwie obowiązywała jedna moneta. To wtedy zaczęła się historia skarbu państwa, nad którym pieczę sprawował podskarbi. Zgromadzone środki można było kierować na kluczowe przedsięwzięcia: od utrzymania administracji po rozbudowę obronności kraju.
Kazimierz Wielki mocno postawił też na rozwój miast. Założył ponad 100 nowych ośrodków, a wiele kolejnych lokował na nowo, porządkując ich status i zasady funkcjonowania. Ciekawostki o Kazimierzu Wielkim wspominają również o założeniu ponad tysiąca wsi. Równolegle wzmacniał system obronny Polski — wzniósł ponad 50 zamków, a około 35 miast kazał otoczyć murami. Nic więc dziwnego, że w niemal każdej biografii króla powraca zdanie, iż zastał Polskę drewnianą, a zostawił murowaną.
Nie mniejsze znaczenie miały jego działania dla rozwoju polskiej nauki. W 1364 r. powołał do życia pierwszą w kraju szkołę wyższą — Akademię Krakowską. Był to drugi, po praskim, uniwersytet w Europie Środkowej. Umożliwiał naukę na trzech wydziałach: medycyny, prawa oraz sztuk wyzwolonych, a jego absolwenci robili kariery w różnych częściach kontynentu. Niewykluczone, że na decyzję króla wpłynęło także jego życie prywatne — biografie otwarcie podkreślają, że ostatni Piast nie otrzymał starannego wykształcenia. Wśród ciekawostek o Kazimierzu Wielkim szczególnie intrygująca jest ta, według której władca miał wręcz nie umieć czytać. Wzmianka o tym pojawia się w protokole zeznań świadków w procesie polsko-krzyżackim: monarcha przyznaje w nim wprost, że nie będzie w stanie zapoznać się z dokumentami. Jak widać, w polityce można było odnosić sukcesy nawet bez podstawowych umiejętności.
Życie prywatne Kazimierza Wielkiego
Prywatne życie Kazimierza Wielkiego pełne było epizodów, które – jak głoszą rozmaite ciekawostki o królu – mogły odbijać się na jego decyzjach politycznych. Najczęściej przywołuje się historię rzekomego romansu władcy z Żydówką Esterą. To właśnie pod jej wpływem Kazimierz miał obdarzyć społeczność żydowską licznymi przywilejami. Według legend Estera urodziła królowi dwóch synów: Niemierzę i Pełkę. Historycy zazwyczaj uznają jednak tę postać za element tradycji i opowieści, a nie pewny fakt.
Polityka Kazimierza Wielkiego – jak u większości monarchów – splatała się też z kwestiami małżeństw i kobiet. Od władcy oczekiwano przede wszystkim zapewnienia następcy tronu, najlepiej syna. Ostatni z Piastów miał aż cztery żony: Aldonę Annę Giedyminównę, Adelajdę Heską, Krystynę Rokiczankę oraz Jadwigę Żagańską. Żadna z nich nie urodziła jednak chłopca. Pod względem liczby zawartych małżeństw Kazimierz pozostaje rekordzistą w swojej dynastii – poza nim czterokrotnie żonaty był jedynie Bolesław Chrobry.
Życzliwe podejście króla do chłopów przyniosło mu przydomek „król chłopów”. Wbrew pozorom nie był to komplement, lecz złośliwa etykieta nadana przez możnych, których drażniła sympatia Kazimierza wobec najniższej warstwy społecznej. Mimo to trudno podważyć, że Kazimierz Wielki potrafił upominać się także o tych najuboższych mieszkańców Korony.
Źródła:
1. J. Besala, Małżeństwa królewskie. Piastowie, Avalon, Kraków 2005
2. J. Skodlarski, Kazimierz Wielki jako reformator i człowiek, „Annales. Etyka w życiu gospodarczym”, 2008, vol. 11, nr 1
3. J. Wyrozumski, Kazimierz Wielki, Ossolineum, Wrocław 1982
4. Kazimierz Wielki uporządkował status prawny Żydów w Królestwie Polskim, https://muzhp.pl/pl/e/1490/kazimierz-wielki-uregulowal-prawa-zydow-w-krolestwie-polskim (dostęp: 16.10.2020)
5. K. Janicki, Jedyny król, który nie potrafił czytać. Jak to się stało, że Kazimierz Wielki miał być analfabetą?, https://wielkahistoria.pl/czy-kazimierz-wielki-byl-analfabeta/ (dostęp: 16.10.2020)