Ostatni Jagiellon umierał w Knyszynie z kochanką. Dynastia, która rządziła przez pokolenia, skończyła się w jednej chwili
Zygmunt II August był ostatnim Jagiellonem na polskim tronie — i już sam ten fakt sprawia, że jego historia nie daje spokoju. Co więcej, formalnie królem Polski stał się jeszcze za życia ojca, w czasie, gdy władza i ambicje mieszały się z niepewnością jutra. Rządził nie tylko na arenie międzynarodowej, ale przede wszystkim w kraju, podejmując decyzje, które miały odbić się echem długo po jego śmierci. Za jego panowania zaczęto nawet myśleć o inwestycjach, które później przeszły do legendy, jak słynny most noszący jego imię. A jednak to nie sukcesy i reformy najmocniej naznaczyły jego epokę. Prawdziwy wstrząs przyszedł dopiero wtedy, gdy król zmarł — bez potomka, bez następcy, zostawiając państwo na krawędzi politycznego chaosu. I właśnie wtedy Polska stanęła przed czymś, czego wcześniej nie doświadczyła: koniecznością pierwszej wolnej elekcji.
- Młodość i żony Zygmunta II Augusta
- Najważniejsze dokonania Zygmunta Augusta
- Reformacja i edykt Zygmunta Augusta
Młodość i żony Zygmunta II Augusta
Młodość i edukacja Zygmunta Augusta, rola Bony Sforzy
Zygmunt II August, syn Zygmunta I Starego i Bony Sforzy, urodził się 1 sierpnia 1520 roku. Od najwcześniejszych lat nad jego nauką i wychowaniem czuwała przede wszystkim królowa Bona. Kształtowała go w duchu ideałów renesansu, stawiając bardziej na solidną wiedzę i kompetencje nauczycieli niż na ich nieskazitelność obyczajową czy gorliwość religijną. Zygmunt poznawał języki obce, prawo, geografię oraz literaturę.
Bona starała się też jak najszybciej zabezpieczyć synowi koronę — zapewne pamiętając włoskie realia i tamtejszą kruchość układów politycznych. Nie zamierzała czekać na śmierć męża. Dzięki jej zabiegom już jako 9-latek, 18 października 1529 roku, Zygmunt August został ogłoszony wielkim księciem litewskim, a 18 grudnia sejm wybrał go na króla Polski. Była to jedyna w dziejach Polski elekcja vivente rege, czyli przeprowadzona za życia wciąż panującego monarchy. Koronacja odbyła się 20 lutego 1530 roku w Krakowie. Jak miało się później okazać, na tron wstępował ostatni z Jagiellonów.
Co ciekawe, mimo tak wczesnego wyniesienia, Zygmunt przez długi czas nie był konsekwentnie przygotowywany do samodzielnego panowania i młodość spędzał raczej beztrosko. Faktycznym królem Polski stał się dopiero 1 kwietnia 1548 roku, gdy zmarł Zygmunt Stary. W 1556 roku z kraju wyjechała natomiast Bona Sforza, już wówczas skonfliktowana z synem.
Żony Zygmunta Augusta, sprawa jego kochanek, ciekawostki, śmierć króla
Pierwszą żoną Zygmunta Augusta została Elżbieta Habsburżanka, córka Ferdynanda Habsburga, od młodości zmagająca się z epilepsją. Ich ślub odbył się w 1563 roku. Związek od początku nie układał się dobrze — król sprawiał wrażenie, jakby nie potrafił obdarzyć żony sympatią. Stan zdrowia Elżbiety stale się pogarszał i po serii wyniszczających ataków zmarła 15 czerwca 1545 roku, mając zaledwie 19 lat.
Drugą żonę Zygmunt wybrał już sam — wbrew szlachcie i wbrew własnej matce. Była nią Barbara Radziwiłłówna, z którą potajemnie zawarł ślub w 1547 roku. O uznanie tego małżeństwa i koronę dla Barbary król stoczył prawdziwą „wojnę” polityczną. Ostatecznie koronacja doszła do skutku 7 grudnia 1550 roku, jednak szczęście nie trwało długo. Barbara Radziwiłłówna zmarła 8 maja 1551 roku, najprawdopodobniej wskutek nowotworu macicy.
Trzecią i ostatnią żoną Zygmunta była Katarzyna, siostra Elżbiety. Także jej król nie okazywał szacunku — do tego stopnia, że w 1566 roku Katarzyna zdecydowała się wyjechać. Zygmunt próbował nawet wybadać u papieża możliwość unieważnienia małżeństwa, lecz spotkał się ze stanowczą odmową. Katarzyna zmarła 28 lutego 1572 roku. Wszystkie żony Zygmunta Augusta odeszły, nie rodząc mu ani jednego dziecka.
Biografia Zygmunta Augusta miała jednak również bardziej „nieobyczajny” rozdział. Jeszcze wcześniej król zaczął otaczać się kochankami, które nazywał „sokołami” — być może z nadzieją, że któraś zapewni mu potomka. Najpewniej jednak to sam monarcha był bezpłodny. Pod koniec życia przebywał z ostatnią z nich, Barbarą Giżanką, w Knyszynie, gdzie zmarł 7 lipca 1572 roku jako ostatni Jagiellon na polskim tronie. A może zainteresuje cię także ten artykuł na temat mostu Zygmunta Augusta?
Najważniejsze dokonania Zygmunta Augusta
Dokonania Zygmunta Augusta w polityce zagranicznej, najważniejsze wydarzenia
Życiorys Zygmunta Augusta obfituje w dokonania zarówno w polityce zagranicznej, jak i w sprawach wewnętrznych państwa. Swoje rządy rozpoczął od ważnego gestu dyplomatycznego: w 1548 roku zawarł układ o przyjaźni z Habsburgami, Ferdynandem I i Karolem V. Następnie, w 1553 roku, odnowiono pokój z Turcją, pierwotnie wynegocjowany jeszcze za Zygmunta Starego z Sulejmanem Wspaniałym. Największe znaczenie w jego polityce zewnętrznej miała jednak sprawa szeroko rozumianej I wojny północnej, w której kluczowym punktem stały się Inflanty — ziemie, po które sięgał m.in. Iwan IV Groźny.
Latem 1559 roku Zygmunt August podpisał porozumienie z przedstawicielami Inflant, na mocy którego oddano je pod protekcję Polski. W praktyce król miał jednak ograniczone możliwości realnej obrony tych terytoriów, bo oprócz Moskwy swoje interesy w regionie miały również Dania i Szwecja. W 1561 roku, na mocy kolejnego układu, Inflanty uznały zwierzchnictwo monarchy polskiego i złożyły mu przysięgę wierności. Wciąż obowiązywał rozejm z Moskwą, ale po jego wygaśnięciu spodziewano się powrotu działań zbrojnych. Zygmunt August próbował więc budować sieć sojuszy: zabiegał o wsparcie króla Danii Fryderyka II, a także swoich szwagrów — Henryka II brunszwickiego oraz Joachima, elektora brandenburskiego. Najbardziej niepokojąca była postawa szwedzkiego króla Eryka IV, który sprawiał wrażenie sprzyjającego Iwanowi IV.
Wkrótce doszło do kolejnej wojny z Moskwą. W 1563 roku Iwan IV opanował Połock. Później ofensywę Piotra Szujskiego zatrzymano 26 stycznia 1564 roku w bitwie pod Ułą. W 1567 roku Zygmunt August zorganizował wyprawę na Moskwę, lecz nie przyniosła ona zwycięstwa. Jak zauważa Mariusz Markiewicz, mogła to być raczej demonstracja siły niż realna próba rozstrzygnięcia konfliktu. Ostatecznie jedynym konkretnym rezultatem stał się rozejm z 1570 roku, zawarty na 3 lata. Cała sprawa wojny północnej nie dała Zygmuntowi Augustowi oczekiwanych zysków, a polskie zwierzchnictwo nad Inflantami nie zostało szeroko i jednoznacznie potwierdzone na arenie międzynarodowej.
Sprawa ruchu egzekucyjnego, dokonania króla
Po ojcu Zygmunt II August odziedziczył narastający konflikt ze szlachtą skupioną wokół tzw. ruchu egzekucyjnego. Na początku panowania król niechętnie angażował się w te spory — zapewne dlatego, że priorytetem było zbudowanie wiernego zaplecza politycznego. Sprzyjało to praktykom takim jak rozdawanie urzędów, podobne dysponowanie dobrami królewskimi (oddawanymi w dzierżawę), a czasem również darowizny. Tymczasem napięcie z posłami rosło. Ci konsekwentnie blokowali uchwalanie podatków, dopóki nie zostanie rozstrzygnięta kwestia egzekucji praw i dóbr.
W 1555 roku Zygmunt II August otrzymał od posłów wykaz przywilejów nadanych z naruszeniem prawa. Pod koniec lat 50. część posłów i senatorów zaczęła zwracać uzyskane wcześniej nadania. Do wyraźnego przesilenia doszło na początku lat 60. W 1561 roku w Łomży zwołano zjazd senatorski, podczas którego król uzyskał zgodę na zwołanie sejmu mającego zatwierdzić przejęcie Inflant. Szlachta zebrana na sejmiku w Korczynie postanowiła jednak nie wysyłać posłów na ten sejm, kierując do monarchy poselstwo z protestem.
Z czasem król zaczął współpracować z ruchem egzekucyjnym. Ogłosił uniwersał zobowiązujący szlachtę i miasta do przedstawienia wszystkich posiadanych przywilejów. Egzekucja dóbr ruszyła wraz ze zwołaniem sejmu na przełomie 1562 i 1563 roku. Mimo szerokiego oporu przeforsowano zasadę egzekucji: wszystko, co nadano z pogwałceniem prawa, miało wrócić do domeny królewskiej. Zarządzono również przegląd dóbr koronnych. Rewizję nadań królewskich kontynuowano na sejmie zwołanym do Warszawy na przełomie 1563 i 1564 roku, rozpoczynając długi proces porządkowania królewskiej własności i dochodów.
Wydarzenia, które doprowadziły do zawarcia unii lubelskiej
Jednym z najważniejszych momentów panowania Zygmunta Augusta było doprowadzenie do unii Polski i Litwy. W 1562 roku w sprawie zacieśnienia związku obu państw wystąpiła do Zygmunta II szlachta litewska, licząc na wzmocnienie pozycji w konflikcie z Moskwą. Gdy jednak sytuacja na froncie uległa poprawie, litewscy posłowie wyraźnie stracili zapał do dalszych rozmów.
W tym samym czasie król przeprowadzał na Litwie reformy, które miały zbliżyć funkcjonowanie tego państwa do polskich rozwiązań prawnych. Same negocjacje postępowały jednak powoli, bo Litwini pozostawali nieustępliwi i stanowczo bronili własnych instytucji. Spór dotyczył m.in. możliwości nabywania ziem na Litwie przez polską szlachtę. Napięcie narosło do tego stopnia, że większość litewskich posłów opuściła sejm zwołany do Lublina.
Zygmunt August — częściowo pod wpływem mieszkańców części Litwy, którzy pozostali na miejscu — zdecydował się na krok o charakterze przełomowym. Od marca do czerwca ogłosił kilka dekretów, na mocy których Podlasie oraz województwa wołyńskie, bracławskie i kijowskie zostały bezpośrednio włączone do Korony. Wobec takiego faktu dokonanego Litwini nie mieli już realnej alternatywy i musieli zaakceptować unię z Polską, która została oficjalnie zawarta 1 lipca 1569 roku w Lublinie.
Reformacja i edykt Zygmunta Augusta
Istotnym zagadnieniem w polityce wewnętrznej pozostawała reformacja, która za rządów Zygmunta Augusta nie doprowadziła do tak ostrych napięć, jak w wielu innych krajach Europy. Na początku panowania monarcha przyjął jednak wyraźnie twardszy kurs, ogłaszając w grudniu 1550 roku edykt wymierzony w protestantów, przewidujący dotkliwe kary. Co znamienne, dokument ten wzbudził sprzeciw także części katolickiej szlachty: uznano, że zbyt mocno wkracza w sferę wolności sumienia, a właśnie jej obrona była jednym z haseł ruchu egzekucyjnego. Królowi wypominano również, że edykt wydano z naruszeniem prawa, bo pozostawał w sprzeczności z postanowieniami konstytucji Nihil novi.
Spór o edykt trafił pod obrady sejmu w 1552 roku. Ustalono wówczas, że na okres jednego roku starostowie nie będą wykonywać wyroków sądów biskupich. Rozwiązanie to szybko utrwaliło się jako praktyka, a ostatecznie zostało potwierdzone w konstytucji z 1563 roku. W efekcie w sprawie egzekwowania orzeczeń sądów kościelnych przez aparat państwowy szlachtę wyłączono spod tej jurysdykcji.
Interesująco wyglądały także koncepcje powołania w Polsce kościoła narodowego, inspirowanego modelem anglikańskim. Królowi przedstawiono pomysł zwołania synodu, który miałby zająć się tym projektem. Zygmunt August przystał na tę inicjatywę, ale postawił warunek: konieczna miała być zgoda papieża oraz udział legata papieskiego w obradach. Ówczesny papież Paweł VI pozostawał jednak w tych sprawach nieustępliwy i polskie poselstwo wysłane do Rzymu wróciło bez rezultatu.
Źródła:
- P. Jasienica, Polska Jagiellonów, Prószyński i Spółka, Warszawa 2018.
- M. Markiewicz, Historia Polski 1492-1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.
- S. Rosik, P. Wiszewski, Wielki poczet polskich królów i książąt, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2007.