Polacy i Krzyżacy walczyli ramię w ramię. Ta bitwa zakończyła się straszliwą klęską
12 sierpnia 1399 roku nad rzeką Worsklą doszło do starcia, które wstrząsnęło średniowieczną Europą. Po jednej stronie stanęły wojska księcia litewskiego Witolda wraz z sojusznikami, po drugiej — potęga Złotej Ordy, prowadzona przez chana Timura Kutłuka i murzę Edygeja. Tego dnia nie musiało wcale dojść do bitwy… gdyby nie jeden człowiek i jego wielkie ambicje. Witold chciał sięgnąć po więcej niż tylko zwycięstwo — marzył o podporządkowaniu sobie Tatarszczyzny. I właśnie ta decyzja uruchomiła lawinę wydarzeń, która doprowadziła do jednego z największych i najbardziej brzemiennych w skutki starć średniowiecza.
- Najazd Tochtamysza na Moskwę w 1382 r.
- Witold i Tochtamysz: sojusz z zakonem
- Bitwa nad Worsklą: klęska Witolda (1399)
- Skutki klęski Witolda nad Worsklą
Najazd Tochtamysza na Moskwę w 1382 r.
W 1380 roku władzę w Złotej Ordzie (powstałej około 1240 roku w zachodniej części imperium Czyngis-chana, założonej przez jego wnuka Batu-chana, ze stolicą w Saraju nad Wołgą) przejął Tochtamysz. Na początku panowania konsekwentnie dążył do pełnego podporządkowania sobie Rusi. Z tego powodu ruszył na Moskwę i 27 sierpnia 1382 roku zdobył ją bez większego oporu. Po wtargnięciu do miasta chan nakazał krwawą rozprawę z mieszkańcami, a wielu ludzi kazał topić w rzece Moskwie. Badacze sądzą, że podczas walk o Moskwę zginęło około 24 tysięcy osób. Ci, którzy ocaleli, trafili do jasyru albo uciekli. Miasto zostało niemal zrównane z ziemią, a na powrót do dawnej świetności musiało czekać długie lata.
Po tym głośnym sukcesie Tochtamysz nie zwalniał tempa i ruszył dalej, zajmując kolejne ruskie grody. W jego ręce wpadły m.in. Włodzimierz, Możajsk, Perejesław Zaleski, Borowsk, Dmitrów, Zwienigorod, Juriew oraz Kołomna. W rezultacie ruscy książęta zostali zmuszeni do uznania zwierzchnictwa Złotej Ordy i płacenia ogromnej daniny. Jej ściągania (a także wierności poszczególnych władców) pilnowali wysłannicy chana – baskakowie. Co więcej, obok regularnych obciążeń chanowie nieraz domagali się także dodatkowych, nadzwyczajnych „podarków”.
Aby utrzymać kontrolę nad Rusią, Tatarzy umiejętnie podgrzewali konflikty i rywalizacje między miejscowymi książętami. Bez skrupułów eliminowali też tych, którzy zaczynali wyrastać ponad innych i mogli zagrozić tatarskim wpływom. W drugiej połowie XIV wieku sama Złota Orda coraz wyraźniej zaczęła się rozpadać na mniejsze organizmy, w których władzę przejmowali usamodzielniający się książęta. Pod koniec XIII wieku na stepach zauralskich wykształciła się Orda Nogajska, a za czasów Tochtamysza do niezależności coraz śmielej dążyli również Tatarzy krymscy.
W 1385 roku Tochtamysz wyruszył na wyprawę przeciw Azerbejdżanowi. Dwa lata później, w 1387 roku, poniósł druzgocącą klęskę w starciu z Timurem Chromym (wybitnym wodzem mongolskim i twórcą dynastii Timurydów, rządzącej w Azji Środkowej i Iranie) w Dagestanie. Cztery lata później, 18 czerwca 1391 roku, armia Złotej Ordy dowodzona przez Tochtamysza znów została rozbita przez Timura – tym razem w bitwie nad Wołgą, niedaleko Kunduczy. W 1395 roku Tochtamysz utracił władzę w Złotej Ordzie, a jego miejsce zajął Timur Kutłuk (syn Timura Melika, chana Białej Ordy). Rok później (1396) Tochtamysz spróbował odrobić straty, rozpoczynając działania od ataku na Krym, jednak w 1398 roku został stamtąd wyparty przez Kutłuka. Pokonany chan schronił się w Wielkim Księstwie Litewskim.
Witold i Tochtamysz: sojusz z zakonem
W czasach Tochtamysza Wielkim Księstwem Litewskim władał książę Witold Kiejstutowicz z dynastii Giedyminowiczów. Przyszedł na świat około 1355 roku. Od 1384 roku sprawował rządy jako książę grodzieński, brzeski, suraski, drohiczyński, wołkowyski i kamieniecki, a w latach 1392-1401 pełnił funkcję namiestnika Litwy. Witold, kierowany wielkimi ambicjami, chciał podporządkować swoim wpływom całą Tatarszczyznę i Ruś, uniezależnić się od stryjecznego brata Władysława Jagiełły (od 1386 roku króla Polski), zerwać unię polsko-litewską (zawartą w 1385 roku) i ostatecznie sięgnąć po koronę królewską Litwy.
W realizacji tych planów konsekwentnie przeszkadzali Krzyżacy. Tylko w latach 1392-1394 zorganizowali aż sześć łupieskich wypraw na Litwę, docierając pod Lidę, Nowogródek i Wilno. Z czasem zakon, widząc że dotychczasowa strategia nie przynosi oczekiwanych rezultatów, zmienił podejście: zamiast nieustannych najazdów zaczął odgrywać rolę sprzymierzeńca Litwy i zabiegać o pokój. Witold, zajęty wówczas umacnianiem państwa oraz sprawami ruskimi i tatarskimi, coraz częściej skłaniał się ku temu, by spór z zakonem rozwiązać drogą porozumienia.
Do zawarcia pokoju doszło 12 października 1398 roku na wyspie Salin na Niemnie. Układ okazał się dla Witolda niekorzystny, bo oddawał zakonowi krzyżackiemu część Żmudzi i Sudovii. W zamian rycerze zakonni zobowiązali się wesprzeć go w walce ze Złotą Ordą oraz w działaniach przeciw Nowogrodowi Wielkiemu.
Jeszcze wcześniej, w 1397 roku, Witold uderzył na Tatarów i osadził Tochtamysza na tronie ułusu Szirinów, jednego z odłamów Złotej Ordy. Ten sukces, połączony z uspokojeniem sytuacji na zachodzie dzięki porozumieniu z Krzyżakami, zachęcił księcia litewskiego do podjęcia kolejnej wyprawy zbrojnej. Jej zasadniczym celem miało być przywrócenie Tochtamysza do władzy nad całą Złotą Ordą. Stryjeczny brat Władysława Jagiełły nie działał jednak bez rachuby: liczył na zdobycze terytorialne dla Litwy i na przyszły sojusz z Ordą przeciwko Księstwu Moskiewskiemu, który mógłby uczynić z Litwy hegemona na całej Rusi.
Bitwa nad Worsklą: klęska Witolda (1399)
Książę Witold do starcia z chanem Złotej Ordy Timurem Kutłukiem podszedł z dużą rozwagą. Przed wyprawą zgromadził siły szacowane na około 40 tysięcy ludzi. Do 15 tysięcy wojowników stanowili Tatarzy dowodzeni przez Tochtamysza. Do koalicji przeciw Ordzie dołączyli także Krzyżacy (ok. 500 zbrojnych) prowadzeni przez komtura Markwarda von Salzbach, Mołdawianie hospodara Stefana I (ok. 1500 rycerzy) oraz Polacy pod komendą wojewody krakowskiego i namiestnika podolskiego Spytka z Melsztyna (ok. 4000 ludzi). Pozostałą część wojsk Witolda tworzyły oddziały litewskie, zorganizowane w kilka hufców: wileński, połocki, briański i wołyński.
Punkt zborny armii Witolda wyznaczono w rejonie Żytomierza. Na początku sierpnia 1399 roku wojsko stanęło pod Kijowem, a po kilku dniach marszu dotarło nad Worsklę. Wkrótce w te same okolice przybyły siły Timura Kutłuka, liczebnie zbliżone do armii Witolda. Część przekazów wspomina, że chan rozpoczął rozmowy pokojowe, jednak zerwał je, gdy nadciągnęły posiłki mongolskie murzy Edygeja — prawdopodobnie nawet 50 tysięcy wojowników spragnionych walki. Historycy podkreślają, że rokowania mogły być jedynie grą na czas i próbą uśpienia czujności przeciwnika, którego miał złamać sam widok nowych, potężnych sił. W efekcie przewaga Kutłuka nad armią Witolda wyniosła co najmniej dwa do jednego.
Bitwa nad Worsklą rozstrzygnęła się 12 sierpnia 1399 roku. Od pierwszych chwil inicjatywę przejął pewny siebie Timur Kutłuk, stopniowo oskrzydlając i zamykając w okrążeniu zaskoczonego rozwojem wydarzeń Witolda. Litewski książę w ostatniej chwili zdołał ujść z pola walki i przeprawić się na drugi brzeg Dniepru. Dowodzenie nad rozpaczliwie broniącymi się sprzymierzonymi przejął Dymitr Wołyniec, a po jego przedwczesnej śmierci — kniaź Dymitr Starszy. W pewnym momencie starcie przerodziło się w rzeź sojuszniczych oddziałów. Za Dniepr przedarli się tylko nieliczni; wśród ocalałych znalazł się Tochtamysz, który niemal cudem wyrwał się z okrążenia.
Straty po stronie Timura okazały się nieporównywalnie niższe niż te, które poniósł Witold i jego wojsko. Przyjmuje się, że zwycięzcy utracili około 3 tysięcy żołnierzy, podczas gdy przegrani mieli nawet 20 tysięcy poległych. Wśród zabitych był Spytek z Melsztyna, trafiony strzałą w gardło. Na polu bitwy zginęło też kilkudziesięciu znaczących bojarów i kniaziów ruskich.
Skutki klęski Witolda nad Worsklą
Porażka nad Worsklą ostatecznie pogrzebała ambicje włączenia ziem ruskich do Wielkiego Księstwa Litewskiego i podporządkowania Tatarszczyzny planom Witolda. Tochtamysz zmarł na zesłaniu na Syberii w 1405 roku. Pięć lat wcześniej, w 1400 roku, odszedł także Timur Kutłuk, a jego miejsce zajął murza Edygej.
Klęska Witolda nad Worsklą stała się jednym z czynników, które uruchomiły powolne umacnianie się w regionie poszczególnych księstw ruskich — zwłaszcza księstwa moskiewskiego, coraz śmielej myślącego o zrzuceniu uciążliwego zwierzchnictwa Złotej Ordy. Nie oznaczało to jednak końca litewskiej presji na Moskwę. W 1404 roku wojska litewskie opanowały Smoleńsk. W latach 1406–1408 wybuchła zażarta wojna o Psków, która ostatecznie zakończyła się zwycięstwem Moskwy.
Od 1399 roku Witold, który początkowo rozważał zerwanie sojuszu z Polską, coraz wyraźniej skłaniał się ku współpracy z Władysławem Jagiełłą. W efekcie w 1401 roku bracia stryjeczni zawarli unię: Witold, jako lennik Polski, otrzymał Wielkie Księstwo Litewskie w dożywotnie władanie, z zastrzeżeniem, że po jego śmierci ziemie te miały wrócić do Korony. Takie rozwiązanie nie odpowiadało jednak zakonowi krzyżackiemu, który jeszcze w 1401 roku uderzył na ziemie litewskie. Z czasem w spór coraz mocniej wciągała się również Polska, co doprowadziło do wybuchu wielkiej wojny (1409–1411), zakończonej zwycięstwem wojsk Władysława Jagiełły.
Źródła:
- Bunar Piotr, Sroka Stanisław A., Wojny, bitwy i potyczki w średniowiecznej Polsce, Wydawnictwo Universitatis, Kraków 1996.
- Grekow Borys, Jakubowski Aleksander, Złota Orda i jej upadek, wstęp oraz oprac. red. Ananiasz Zajączkowski, przeł. Wł. Głuchowski, Książka i Wiedza, Warszawa 1953.
- Gumilow Lew, Od Rusi do Rosji, przeł. Ewa Rojewska-Olejarczuk, Polski Instytut Wydawniczy, Warszawa 2004.
- Kolankowski Ludwik, Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1, 1377-1499, Skład Główny Kasa im. Mianowskiego, Warszawa 1930.
- Lipiec Rafał, Witold Kiejstutowicz – niepokorny Litwin, [w:] „Niepokorni” wszystkich czasów, red. Ewelina Klimczak, Mateusz Lisak, Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2015.
- Nikodem Jarosław, Witold, Wielki Książę Litewski (1354 lub 1355 – 27 października 1430), Wydawnictwo Avalon, Kraków 2013.
- Ochmański Jerzy, Historia Litwy, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1982.
- Pietkiewicz Krzysztof, Tochtamysz (chan Złotej Ordy 1380/81-1398) [https://twojahistoria.pl/encyklopedia/tochtamysz-chan-zlotej-ordy-1380-81-1398; dostęp: 27.12.2021].
- Podhorodecki Lesze, Kulikowe Pole 1380, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1986.
- Prochaska Antoni, Dzieje Witolda Wielkiego Księcia Litwy, Wydawnictwo Universitatis, Kraków 2008.
- Skrzypek Józef, Południowo-wschodnia polityka Polski od koronacji Jagiełły do śmierci Jadwigi i bitwy nad Worsklą (1386-1399), Wydawnictwo Napoleon V, Oświęcim 2015.
- Wróbel Piotr, Bitwa nad Worsklą (12 sierpnia 1399) [https://twojahistoria.pl/encyklopedia/leksykon-bitew/bitwa-nad-worskla-12-sierpnia-1399; dostęp: 27.12.2021].
- Zientara Benedykt, Historia powszechna średniowiecza, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006.