Wyruszył z 600 tys. żołnierzy. Wróciło zaledwie 30 tys. Tak zaczął się upadek Napoleona
Napoleon Bonaparte uchodził za geniusza pola bitwy – z tym trudno dyskutować. Ale za chłodną kalkulacją kryła się też niebezpieczna cecha: nienasycona ambicja i głód władzy. To właśnie one popchnęły go do podjęcia ryzyka, które miało odmienić losy Europy – wyprawy na Rosję. Wtedy po raz pierwszy okazało się, że nawet on może się przeliczyć… i że ta jedna decyzja uruchomi lawinę zdarzeń, której nie da się już zatrzymać. Finał? „Bitwa narodów” pod Lipskiem – starcie, które nie tylko złamało jego armię, lecz także przesądziło o końcu cesarza Francuzów.
- Początek rządów Napoleona i wojny
- Napoleon i wyprawa na Moskwę 1812
- Bitwa pod Lipskiem i upadek Napoleona
Początek rządów Napoleona i wojny
Początek rządów Napoleona łączy się z zamachem stanu z 9 listopada 1799 r. (18 brumaire’a w kalendarzu rewolucyjnym). W jego wyniku odsunięto od władzy skompromitowany i nieskuteczny dyrektoriat, a w jego miejsce ustanowiono konsulat. Napoleon objął stanowisko I konsula. Drogę do tego otworzyła mu sława, jaką zdobył jako wybitny dowódca, ale równie ważna była konsekwentnie realizowana przez niego strategia – w krótkim czasie skupił w swoich rękach realną, niemal nieograniczoną władzę.
W historii okres jego rządów zapisał się jako epoka napoleońska. Skala wpływu Napoleona Bonaparte na Francję jest trudna do przecenienia: domknął trwającą dekadę rewolucję, przeprowadził szerokie reformy (z kodeksem cywilnym na czele) i uczynił państwo europejską potęgą. Bilans jego rządów bywa oceniany różnie, jednak w wielu ujęciach przeważają opinie pozytywne.
Poza granicami Francji Napoleon kojarzy się jednak przede wszystkim z serią wojen, które prowadził głównie na kontynencie europejskim. Jego kariera nabrała rozpędu, gdy jako 27-letni generał stanął na czele armii walczącej przeciw Austrii i w kampanii włoskiej. Potem przyszły kolejne wielkie wyprawy i kampanie: egipska, pruska, hiszpańska oraz następne starcia z Austrią. Finałem tej drogi stała się słynna wyprawa na Moskwę.
Napoleon i wyprawa na Moskwę 1812
Po kilkunastu latach niemal nieprzerwanych kampanii Francja zdominowała Europę. Napoleon mógł uważać się za jednego z najpotężniejszych władców swoich czasów, a Wielka Armia dopisywała do listy kolejne triumfy. Był jednak jeden rywal, z którym wciąż nie potrafił postawić kropki nad i: Wielka Brytania. Cesarz ponosił straty, a nawet blokada kontynentalna nie zdołała złamać Londynu ani zmusić go do kapitulacji.
Gdy Napoleon osadził jednego ze swoich marszałków, Jeana Baptiste Bernadotte`a, na szwedzkim tronie (początkowo jako regenta), sytuacja zaczęła się komplikować. Rosja wycofała się z blokady kontynentalnej i ponownie otworzyła porty również dla brytyjskich statków. Zacieśniła też kontakty z antyfrancuskimi środowiskami w państwach niemieckich i ruszyła z przygotowaniami do wojny. Dla cesarza Francuzów kontrola portów i odcięcie Brytyjczyków od handlu były kluczową bronią, dlatego niemal natychmiast zaczął szykować wielką wyprawę przeciwko Rosji.
W Prusach Wschodnich oraz w Księstwie Warszawskim skupił armię liczącą blisko 600—tysięcy żołnierzy i poprowadził ją przeciwko Imperium Rosyjskiemu. Był przekonany, że Rosję trzeba rozbić do końca – to miał być cel tej kampanii. Nie przewidział jednak, jak fatalny okaże się jej przebieg i jak ogromne straty poniesie, co w konsekwencji stanie się jednym z punktów zwrotnych prowadzących do jego upadku.
24 czerwca 1812 r. uznaje się za symboliczny początek wyprawy na Moskwę, nazywanej też drugą wojną polską. Wielka Armia była wielonarodowa: znaczną część stanowili świeżo wcieleni rekruci, a także Prusacy i Austriacy, którzy później odwrócili się od cesarza. Napoleon posuwał się w głąb Rosji, krok po kroku. Zajął Witebsk, potem wkroczył do Smoleńska, wcześniej spalonego przez Rosjan. W tym czasie armia topniała – część oddziałów musiała zostać przy liniach zaopatrzenia, wielu żołnierzy zmarło z wycieńczenia i chorób. Sam Napoleon przed bitwą pod Borodino chorował, co mogło wpłynąć na jej przebieg – choć starcie, mimo wszystko, zakończyło się zwycięstwem Francuzów.
14 września Napoleon wszedł do opuszczonej Moskwy. Pozostał tam przez półtora miesiąca, licząc na pokój z carem Aleksandrem. Tymczasem równie dotkliwe jak wcześniejsze bitwy okazały się warunki pogodowe i narastający chłód rosyjskiej zimy. 27 października cesarz zarządził odwrót, nie spodziewając się tak katastrofalnego finału kampanii – do Rosji wkroczył z 600 000 żołnierzy, a wyszedł z niej zaledwie z 30 000. Jeśli szukasz więcej ciekawostek, sprawdź także ten artykuł o wojnach napoleońskich.
Bitwa pod Lipskiem i upadek Napoleona
Cesarz nie miał już pola manewru — mógł jedynie próbować utrzymać to, co wcześniej zdobył. Swoją uwagę postanowił skierować przede wszystkim na ziemie niemieckie. W krótkim czasie zarządził kolejny pobór, sięgając głównie po młodych, niedoświadczonych rekrutów. Tylko w ten sposób armia mogła choć częściowo uzupełnić straty poniesione w kampanii polskiej. W tym samym czasie Rosjanie zajęli Księstwo Warszawskie i wkroczyli do Prus, a niedługo potem zawarli sojusz z królem Fryderykiem Wilhelmem III.
Wiosenne działania ruszyły pod koniec kwietnia. W maju Napoleon odniósł istotne zwycięstwa pod Lützen i Budziszynem. Potem ogłoszono zawieszenie broni — i właśnie w tym okresie najszybciej rosła w siłę koalicja antyfrancuska. Ostatecznie jej trzon tworzyły Rosja, Anglia, Prusy, Austria oraz Szwecja.
W dniach 26-27 sierpnia Napoleon zdołał zdobyć Drezno. Dla historii było to jednak przede wszystkim jego ostatnie naprawdę znaczące zwycięstwo. Nie zostało ono odpowiednio wykorzystane przez marszałków, którzy w kolejnych tygodniach zaczęli ponosić następne porażki. Równolegle dojrzewały przygotowania do rozstrzygającego starcia. Zanim wykrystalizował się plan ostateczny, Napoleon kilkukrotnie zmieniał koncepcję działania.
Bitwa pod Lipskiem rozpoczęła się 16 października 1813 r. Cesarz miał do dyspozycji armię ponad dwukrotnie mniejszą niż siły koalicji. Pierwszy dzień walk nie przyniósł przełomu. Francuzi nie zdołali wygrać tam, gdzie mogłoby to przesądzić o losach starcia, dlatego wieczorem cesarz wysłał do przeciwników posła z propozycją pokoju. 17 października nie doszło do większych bitew — obie strony czekały na posiłki. Czas pracował na korzyść koalicjantów: dotarł regent Szwecji Bernadotte i od tej chwili wynik starcia zaczął być praktycznie przesądzony. Następnego dnia sprzymierzeni próbowali domknąć pierścień okrążenia wokół wojsk Napoleona. Armii cesarskiej udało się jednak rozpocząć powolny odwrót przez rzekę Elsterę. Pod wieczór Napoleon wyraził zgodę na kapitulację części swoich oddziałów. 19 października całe miasto znalazło się w rękach koalicjantów, a wojska cesarskie składały broń lub ratowały się ucieczką. Podczas próby przeprawy przez Elsterę śmiertelnie ranny został dowódca VIII korpusu — książę Józef Poniatowski.
Porażka „wielkiego cesarza” stała się faktem, w który jeszcze niedawno trudno było uwierzyć. Przetrzebione oddziały wróciły do Francji, a zwycięzcy spod Lipska ruszyli ich śladem. Pod koniec marca 1814 r. zajęli Paryż, zmusili Napoleona do abdykacji i zesłali go na Elbę.
Bitwa pod Lipskiem była największym starciem epoki napoleońskiej. Zamykała okres jego dominacji w Europie. Monumentalny pomnik wzniesiony 100 lat po bitwie poświęcono żołnierzom poległym na okolicznych polach — i do dziś przypomina datę decydującej klęski Napoleona Bonaparte.
Źródła:
- Baszkiewicz J., Historia Francji, Ossolineum, Wrocław 1990
- Bitwa pod Lipskiem, https://www.konflikty.pl/historia/nowozytnosc/bitwa-pod-lipskiem/ (dostęp: 10.12.2020)
- Leśniewski S., Wojny napoleońskie, Bellona, Warszawa 2015
- Nadzieja J., Lipsk 1813, Bellona, Warszawa 1998
- Vachee J.B., Napoleon w czasie kampanii, Napoleon V, Oświęcim 2018