Wyrzucony przez okno na Hradczanach przeżył. Upadek na stertę gnoju ocalił cesarskiego urzędnika
Defenestracja w Pradze to moment, od którego w Czechach nic już nie było takie samo — a echo tamtego dnia szybko poniosło się po całej Europie. Kilka osób, jedno okno i decyzja podjęta w ułamku chwili stały się iskrą, która mogła rozpalić kontynent. Dlaczego doszło do tego desperackiego gestu? Kto naprawdę pociągał za sznurki w tle religijno‑politycznego starcia między protestantami a katolikami? Za chwilę krok po kroku prześledzimy, co doprowadziło do wyrzucenia cesarskich urzędników, jak wyglądał sam przebieg wydarzeń i dlaczego właśnie ten akt uznaje się za jeden z impulsów wojny trzydziestoletniej.
- Iskra konfliktu w Czechach 1609–1617
- Defenestracja praska i początek wojny
- Defenestracje praskie: I i III przypadek
Iskra konfliktu w Czechach 1609–1617
Na progu XVII wieku Czechy stały się areną ostrego starcia reformacji z kontrreformacją. Raz przewagę zyskiwała jedna strona, raz druga. W 1609 roku cesarz Rudolf II (1576-1612) ogłosił list majestatyczny, który miał zapewnić mieszkańcom Czech wolność wyznania. W praktyce dokument nie uspokoił jednak sytuacji nad Wełtawą — z upływem lat napięcie tylko narastało.
Spór między protestantami a katolikami wyraźnie przybrał na sile, gdy protestanci rozpoczęli wznoszenie dwóch zborów: w Hrobie i Brunowie. Pierwsza z tych miejscowości należała do benedyktynów, druga pozostawała własnością arcybiskupa praskiego. Protestanci, powołując się na list majestatyczny, byli przekonani, że przysługuje im prawo do swobodnego stawiania nowych świątyń. Katolicy patrzyli na to inaczej: ich zdaniem różnowiercy nie powinni budować zborów na terenach będących własnością Kościoła katolickiego.
W narastający konflikt z czasem włączył się nowy cesarz Maciej (1612-1619). Ku zaskoczeniu protestantów opowiedział się zdecydowanie po stronie katolików i nakazał wstrzymanie prac przy obu wspomnianych zborach. Na tym nie koniec — arcybiskup Pragi rozkazał dodatkowo zburzyć świątynię w Hrobie.
Protestanci coraz mocniej odczuwali w Czechach presję i represje. Na zewnątrz ich sprawy reprezentowali Henryk, hrabia Thurn, oraz rektor Uniwersytetu Praskiego — Jan Jesenski. Kiedy w 1617 roku na króla Czech wybrano arcyksięcia Ferdynanda Styryjskiego, różnowiercy odebrali to jako dotkliwy cios. Nowy władca był bowiem gorliwym katolikiem i nie zamierzał okazywać pobłażliwości przeciwnikom kontrreformacji. Kolejne starcie zwaśnionych obozów stawało się więc tylko kwestią czasu.
Defenestracja praska i początek wojny
W marcu 1618 roku w Pradze zebrało się zgromadzenie protestantów, które wystosowało do cesarskich namiestników petycję dotyczącą swobody wyznania. Ci jednak nie mieli zamiaru ustępować „różnowiercom” i odrzucili ich żądania. Protestanci spróbowali więc interweniować u samego cesarza, lecz i ta droga okazała się bezowocna. Jakby tego było mało, Ferdynand zakazał zwołania kolejnego protestanckiego zjazdu planowanego na maj.
Mimo zakazu spotkanie i tak się odbyło — a jego przebieg szybko wymknął się spod kontroli. 23 maja delegaci obradujących protestantów ruszyli na Zamek Królewski na Hradczanach, gdzie przebywali cesarscy namiestnicy, i doszło między nimi do ostrej sprzeczki. Z każdą chwilą napięcie rosło, aż wreszcie kłótnia osiągnęła punkt krytyczny. Wtedy protestanci sięgnęli po przemoc, wyrzucając przez okno trzech cesarskich urzędników: Jarosława Borzitę z Martinic, Wilhelma Slavatę oraz Fabriciusa.
Co zaskakujące, nikomu nie stała się krzywda. Wszyscy wyszli z tego niezwykłego zdarzenia cali i zdrowi. Złośliwi po latach twierdzili, że ocalenie zawdzięczali łasce Nieba. W praktyce przed kalectwem — a być może nawet śmiercią — uratowała ich sterta gnoju, na którą spadli po wypadnięciu z okna. Upadek był co prawda wyjątkowo nieprzyjemny ze względu na odór obornika, ale ostatecznie okazał się zaskakująco „miękki” i bezpieczny.
Wyrzucenie cesarskich namiestników przez okno stało się iskrą, która rozpaliła powstanie czeskie — pierwszy akt wojny trzydziestoletniej, trwającej (z przerwami) aż do 1648 roku. W konflikt stopniowo wciągnięte zostały wszystkie najważniejsze państwa ówczesnej Europy.
Defenestracje praskie: I i III przypadek
W historiografii opisane wyżej zajścia funkcjonują pod nazwą tzw. „II defenestracji praskiej”. Dla porządku warto dodać, że „I defenestracja praska” rozegrała się w 1419 roku: wówczas husyci wyrzucili przez okno Ratusza Nowomiejskiego w Pradze kilku katolickich rajców. To właśnie te zamieszki stały się jednym z kluczowych impulsów do wybuchu powstania husyckiego, skierowanego przeciw znienawidzonemu królowi niemieckiemu Zygmuntowi Luksemburskiemu.
„III defenestracja praska” miała miejsce 10 marca 1948 roku. Tego dnia z okna na najwyższym piętrze gmachu MSZ wypadł czechosłowacki minister spraw zagranicznych Jan Masaryk (syn prezydenta Tomasza Masaryka). Do dziś nie ustalono jednoznacznie, co doprowadziło do tej tragedii, w której polityk zginął na miejscu. Przez długie lata utrzymywała się wersja, że było to samobójstwo — gest sprzeciwu wobec zaprzysiężenia promoskiewskiego rządu. Na początku XXI wieku zespół śledczych uznał jednak, że okoliczności wskazują na klasyczne morderstwo polityczne. Pojawiają się sugestie, że zleceniodawcami mogli być komuniści, dla których Masaryk był wyjątkowo niewygodny. Czy tak było w rzeczywistości, przy braku rozstrzygających źródeł, nie sposób przesądzić z pełną pewnością.
Źródła:
- Adamkiewicz S., Rewolucja po czesku [https://histmag.org/Rewolucja-po-czesku-7963; dostęp: 01.02.2021].
- Biernacki W., Powstanie czeskie i wojna o Palatynat 1618-1623, Zabrze 2008.
- Fukala R., Dramat Europy. Wojna trzydziestoletnia (1618-1648) a kraje Korony Czeskiej, przekł. A. Spyra, Wrocław 2015.
- https://twojahistoria.pl/encyklopedia/kalendarium/kartka-z-kalendarza-23-maja [dostęp: 01.02.2021].
- Kersten A., Historia powszechna. Wiek XVII, Warszawa 1984.
- Larsson G., E. N., Wojna Trzydziestoletnia. Europa i świat 1618-1648, przekł. W. Łygaś, Warszawa 2010.
- Sojka S., Jedna z największych wojen w dziejach Europy zaczęła się od wyrzucenia urzędników przez okno [https://historia.wprost.pl//10327598/3/jedna-z-najwiekszych-wojen-w-historii-europy-rozpoczela-sie-od-wyrzucenia-urzednikow-przez-okno.html; dostęp: 01.02.2021].
- Szelest K., Zagadka praskiego okna sprzed lat [https://www.rp.pl/Rzecz-o-historii/301309918-Zagadka-praskiego-okna-sprzed-lat.html; dostęp: 01.02.2021].
- Wójcik Z., Historia powszechna XVI-XVII wieku, Warszawa 1991.
- Zajączkowski S., Ruch husycki w Czechach, Warszawa 1952.