Uciekł z Polski, a we Francji skończył na sedesie. Szokujące kulisy Henryka Walezego
Henryk Walezy kojarzy się niemal wyłącznie z jedną sceną: nocną ucieczką do Francji, która w praktyce oznaczała porzucenie polskiej korony. A przecież to, co wydarzyło się później, bywa jeszcze bardziej zaskakujące — i zdecydowanie mniej znane. Gdy został Henrykiem III, Francja wrzała: intrygi na dworze mieszały się z religijną wojną, na jego drodze stanął śmiertelny wróg, a jedno zabójstwo rozpaliło kraj do czerwoności. Wkrótce jednak role miały się odwrócić — i to król stał się celem. Oto najważniejsze fakty i ciekawostki z najbardziej burzliwego etapu życia Henryka III Walezjusza.
- Henryk Walezy we Francji: nowe oblicze
- Henryk III i Liga: ucieczka do przodu
- Kryzys sukcesji po śmierci d’Anjou
- Wojna trzech Henryków: Paryż 1588-1589
- Zamach na Henryka III i jego skutki
Henryk Walezy we Francji: nowe oblicze
Ucieczka Henryka Walezego do Francji uruchomiła tamtejszą machinę dworskiej propagandy. Wkrótce zaczęły krążyć teksty wymierzone w Polskę, w których piętnowano zarówno samych Polaków, jak i obyczaje panujące w Rzeczypospolitej. W drodze powrotnej Henryk zatrzymał się w Wiedniu u cesarza Maksymiliana, a do Francji dotarł we wrześniu 1574 roku. Jego koronacja na Henryka III odbyła się 13 lutego 1575 roku w Reims. Zaledwie dwa dni później, 15 lutego, poślubił Ludwikę de Vaudemont.
We Francji Henryk Walezy miał podobno przeobrazić się w sumiennego administratora — niemal urzędnika z krwi i kości. Sam narzucił sobie twardą dyscyplinę i precyzyjny plan dnia. O ile w Polsce stronił od posiedzeń organów władzy, o tyle we Francji chętnie uczestniczył choćby w obradach rady królewskiej. Ponieważ odesłał z dworu część szlachty (może już „nauczony” polskimi doświadczeniami?), by działała dla państwa w terenie, na jego biurko spadły tony spraw wymagających korespondencji. Skrupulatnie rozliczał podwładnych z powierzonych zadań i domagał się szczegółowych raportów.
Jako monarcha Henryk Walezy uchodził za człowieka o dość otwartym umyśle i dużym talencie krasomówczym, lecz w praktyce oceniano go raczej jako władcę przeciętnego, o chwiejnej naturze. W cieniu jego rządów stale obecna była matka — Katarzyna Medycejska — która przede wszystkim nauczyła go sztuki lawirowania i szukania kompromisu. Ta cecha bywała jednak bronią obosieczną: w momentach, gdy ścierały się sprzeczne opinie, potrafił utknąć w niezdecydowaniu i odwlekać rozstrzygnięcie. Podobną niekonsekwencję widać było w sprawach wiary. Z jednej strony na dworze pojawiała się fascynacja pogańskimi kultami, z drugiej zaś Henryka widywano na ulicach Paryża z różańcem od Marii Conde, wykonanym ze srebrnych trupich czaszek.
Henryk III i Liga: ucieczka do przodu
Początek rządów Henryka III upłynął przede wszystkim pod znakiem wojny religijnej z lat 1574–1576. Zakończył ją pokój w Beaulieu w 1576 roku, którego skutkiem było swoiste „rozparcelowanie” Francji na mniejsze prowincje oddawane pod zarząd różnych możnych. I tak: Franciszek, brat monarchy, otrzymał Anjou, Berry, Maine i Touraine; Henryk Nawarski de Burbon został gubernatorem Gujenny; książę de Condé objął Pikardię; Langwedocja przypadła synowi konetabla de Montmorency, natomiast aż sześć prowincji trafiło w ręce Gwizjuszy.
Spór religijny szybko jednak znów stał się iskrą zapalną. Wszystko zaczęło się od przyznania kalwinom prawa do obejmowania najważniejszych urzędów, zagwarantowania im swobody kultu oraz rehabilitacji ofiar nocy św. Bartłomieja. W odpowiedzi środowiska katolickie powołały Świętą Unię, znaną też jako Liga. Na jej czele stanął Henryk de Guise (Gwizjusz) — postać rozpoznawalna również dzięki przydomkowi „Pokiereszowany”, który przylgnął do niego po tym, jak w jednej z bitew odniósł ranę twarzy. A jak na działania Ligi zareagował Henryk III? Postawił na ryzykowną „ucieczkę do przodu” i ogłosił się… jej przywódcą. W tamtym momencie było to dla niego korzystne, bo członkowie Ligi byli związani przysięgą posłuszeństwa wobec swojego lidera.
Ogłaszając się nim, Henryk III sprawił więc, że formalnie Liga stawała się lojalna wobec niego samego. Dodatkowo niewielkim kosztem — przynajmniej na pewien czas — wzmocnił swoje siły zbrojne, częściowo przekształcając milicję Ligi w oddziały królewskiej armii. Problem w tym, że kolejne kroki, w tym zwołanie Stanów Generalnych, nie przyniosły mu już realnych korzyści. Obrady utknęły na sporze o nowe podatki, niezbędne zarówno do ewentualnego kontynuowania działań wojennych, jak i do ratowania fatalnego stanu finansów państwa. Chwytając się brzytwy, Henryk III sięgał po kolejne daniny, coraz mocniej uderzające w społeczeństwo. Bankructwa stały się powszechne — i to nie tylko wśród drobnych rzemieślników, ale nawet wśród kupców.
Kryzys sukcesji po śmierci d’Anjou
W 1584 roku doszło do wydarzenia, które po raz kolejny miało rozpalić spór. Zmarł książę d’Anjou — Franciszek, brat Henryka III — a zarazem ówczesny następca tronu. Nagle powróciło pytanie o sukcesję. Najbliższym krewnym w linii dziedziczenia był Henryk Nawarski z rodu Burbonów, lecz w praktyce łączył go z Henrykiem III bardzo daleki stopień pokrewieństwa — jak podawał Jan Baszkiewicz, dopiero dwudziesty pierwszy. Jeszcze większe emocje budziła jednak jego religia: zaczynał jako kalwinista, po nocy św. Bartłomieja przeszedł na katolicyzm, by później ponownie wrócić do kalwinizmu.
Nic więc dziwnego, że dla Ligi postać Henryka Nawarskiego była nie do przyjęcia. W roli władcy Francji widziano raczej jego stryjecznego brata, a jednocześnie kardynała — Karola de Burbon. W 1585 roku Liga posunęła się nawet do ogłoszenia manifestu, w którym wzywała do obrony państwa i wiary, domagając się poparcia dla kardynała. W tym planie krył się jednak istotny „haczyk”: jako duchowny nie pozostawiłby potomków, co w dalszej perspektywie mogło otworzyć drogę do korony wspomnianemu już Henrykowi Gwizjuszowi Pokiereszowanemu.
Całość jeszcze bardziej skomplikowało wsparcie, jakiego kardynałowi udzieliła Hiszpania. Równocześnie Katarzyna Medycejska sprzeciwiła się kandydaturze Henryka Nawarskiego, co w efekcie doprowadziło do wycofania poparcia ze strony Henryka III. Gwizjusze postawili królowi Francji twardy warunek ewentualnego sojuszu: unieważnienie wszelkich edyktów tolerancyjnych oraz formalne wykluczenie Henryka Nawarskiego z prawa do ubiegania się o francuską koronę.
Wojna trzech Henryków: Paryż 1588-1589
Rozpoczął się kolejny etap walk, znany jako wojna trzech Henryków. Jednym z jej przełomów było zwycięstwo Henryka Nawarskiego nad wojskami królewskimi pod Coutras w 1587 roku. Z kolei pozycję Ligi osłabiła klęska hiszpańskiej Armady u wybrzeży Anglii. Warto podkreślić, że w konflikt mocno mieszały się też państwa sąsiednie. Liga otrzymywała od Hiszpanii wsparcie finansowe i militarne, natomiast hugenoci mogli liczyć na pomoc Anglii, części niemieckich księstw oraz Danii.
W 1588 roku Henryk Walezy stracił nawet realną kontrolę nad Paryżem, bo 12 maja, w Dniu Barykad, stolicę opanowali Gwizjusze. Określenie to wzięło się od zamieszek i powstania wywołanego przez Ligę w samym sercu Francji. Henryk Gwizjusz, zwany Pokiereszowanym, został wtedy okrzyknięty „królem Paryża”.
Henryk Walezy próbował ratować sytuację, zwołując Stany Generalne, lecz te były już w praktyce pod dyktatem Ligi, która tym razem zażądała od monarchy daleko idących reform i ustępstw.
Henryk III postanowił więc zaryzykować wszystko: 23 grudnia polecił dokonać zamachu na Henryka Gwizjusza oraz jego brata, kardynała. Po zabójstwie Gwizjusza Henryk Walezy miał kopnąć ciało w twarz, a do matki powiedzieć, że znów jest królem Francji, bo zabił „króla Paryża”. Ten gest szybko jednak obrócił się przeciwko niemu i wkrótce miał za niego zapłacić.
Nie przyniosło to jednak królowi trwałej korzyści, bo przywództwo przejął kolejny z braci – Karol, książę Mayenne. Liga kontrolowała wówczas znaczną część północno-wschodniej Francji. W tej sytuacji Henryk Walezy zawarł sojusz z Henrykiem Burbonem. Powstała zaskakująca koalicja monarchy, umiarkowanych katolików oraz… hugenotów. Wiosną 1589 roku rozpoczęło się oblężenie Paryża.
Zamach na Henryka III i jego skutki
Henryk III zmarł, nie docierając już z powrotem do Paryża. 2 sierpnia 1589 roku doszło do zamachu: w Saint-Cloud został zaatakowany przez dominikańskiego mnicha. Był nim Jacques Clément. Wykorzystał moment, gdy Henryk III siedział na sedesie, i ugodził go nożem ukrytym w rękawie. Odwet nastąpił natychmiast — królewscy dworzanie przebili napastnika szpadami, po czym wyrzucili go przez okno.
Według części przekazów zamachowiec uchodził za fanatyka, nieprzejednanego wroga jakichkolwiek układów z „innowiercami”, przede wszystkim z protestantami. Inne źródła wskazują natomiast, że działał z inspiracji ludzi związanych z Ligą. Tuż przed śmiercią Henryk III miał jeszcze polecić swoim możnym, by za następcę uznali Henryka Nawarskiego — wskazanie to nie wszędzie zostało później przyjęte bez oporu. Ostatecznie jednak zwycięzcą walk o koronę i nowym królem Francji został właśnie Henryk Burbon. Jak pokazały kolejne lata, francuscy królobójcy potrafili dosięgnąć ostrzem obu.
Interesująco śmierć Henryka Walezego skomentował jeden z polskich poetów XVI wieku. Pisał, że gdyby Henryk Walezy zdecydował się zostać w Krakowie, „chwały by dostąpił, dostąpił i sławy. Ochroniłby był gardła i uszedł obławy” (Rosik, Wiszewski, s. 872). Pojawiają się też opinie, że w Polsce Henryk Walezy mógłby co najwyżej umrzeć z nudów — ale nie od sztyletu.
Źródła:
- J. Baszkiewicz, Dzieje Francji, Ossolineum, Warszawa 1999.
- E. Perroy, R. Doucet, A. Latreille, Historia Francji. Tom I: od zarania dziejów do 1774 roku, Książka i Wiedza, Warszawa 1969.
- S. Rosik, P. Wiszewski, Wielki poczet królów i książąt polskich, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2007.