Był jednym z najbardziej "psychicznych" carów Rosji. Stworzył państwo terroru, zabił własnego syna
Historia najbardziej bezwzględnego cara Rosji zaczęła się od przemocy — i to znacznie wcześniej, niż ktokolwiek chciałby uwierzyć. Już jako kilkuletnie dziecko patrzył, jak na dworze władza zmienia właściciela wśród intryg, krwi i kolejnych ofiar. To właśnie tam, w cieniu pałacowych rozgrywek, rodziło się coś, co później miało przerazić całe państwo: jego własne metody zadawania cierpienia. Iwan Groźny sprawił, że strach stał się codziennością poddanych — tak wielką, że przesłonił nawet jego religijność i przekonanie, że Moskwa jest „trzecim Rzymem”. A reformy, które w innych okolicznościach mogłyby zapisać się w historii, zniknęły pod ciężarem czynów, o których do dziś mówi się szeptem.
- Początki Rurykowiczów i rządy Wasyla III
- Żony Iwana Groźnego i ich tragiczne losy
- Sieroctwo Iwana i droga do korony
- Iwan Groźny i Moskwa jako „trzeci Rzym”
- Mroczne zbrodnie Iwana Groźnego
- Ostatnie dni Iwana Groźnego i kometa
Początki Rurykowiczów i rządy Wasyla III
Zgodnie z tradycją za protoplastę dynastii, która rządziła na Rusi aż do przełomu XVI i XVII wieku, uznaje się Ruryka I – przybysza z plemion waregów. Rurykowicze, podporządkowując sobie kolejne wspólnoty słowiańskie i ugrofińskie, stworzyli państwo znane jako Ruś Kijowska.
Od 1505 r. tytuł wielkiego księcia moskiewskiego nosił Wasyl III – syn Iwana III Srogiego z drugiego małżeństwa z Zofią Paleolog. W tym samym roku poślubił Salomonidę Saburową. Przez dwie dekady para nie doczekała się dziecka, co w razie śmierci Wasyla oznaczałoby przekazanie tronu znienawidzonemu bratu. Z tego powodu żonę odesłano do klasztoru – warto dodać, że była wtedy w ciąży, lecz ojcostwo księcia budziło poważne wątpliwości. Drugą małżonką Wasyla, mimo sprzeciwu cerkwi, została Helena Glińska.
25 sierpnia 1530 r. na świat przyszedł syn, który na cześć dziadka otrzymał imię Iwan. Dwa lata później urodził się kolejny chłopiec – Jurij; był głuchoniemy, dlatego nie postrzegano go jako realnego następcy tronu. Krążyły też pogłoski, że książę nie był biologicznym ojcem obu dzieci. Wasyl III zmarł nagle po upadku z konia podczas polowania. Odszedł w nocy z 3 na 4 1533 r., a trzyletni Iwan został wielkim księciem moskiewskim.
Żony Iwana Groźnego i ich tragiczne losy
Pierwszą małżonkę Iwana Groźnego wybrano spośród Rosjanek, a nie – jak podpowiadał obyczaj – wśród cudzoziemek. Na carycę wskazano Anastazję Romanownę Zacharynę. Ich związek przez kilkanaście lat uchodził za zgodny i przyniósł kilkoro dzieci, w tym przyszłego następcę tronu – Fiodora I. Nagła śmierć Anastazji najpewniej była skutkiem otrucia arszenikiem, a jej odejście w dużym stopniu przyczyniło się do nasilenia okrucieństwa cara.
Kolejne żony Iwana Groźnego to:
- Maria Tiemigiurkowna – małżeństwo przetrwało osiem lat; urodziła syna Wasyla, który żył zaledwie kilka miesięcy;
- Marfa Sobakina – wybrana spośród ponad dwóch tysięcy kandydatek, zmarła dwa tygodnie po ślubie;
- Anna Kołtowska – po kilku miesiącach, pod pretekstem przygotowywania zamachu na życie męża, została odesłana do klasztoru;
- Anna Wasilszczykowa – ich związek okazał się równie krótki jak poprzedni, a Anna podzieliła los poprzedniczki;
- Wasylisa Mielentiewa – kolejna caryca, wdowa, z pochodzenia mieszczka; przyłapana przez Iwana Groźnego na zdradzie miała zostać pogrzebana żywcem obok ciała zamordowanego kochanka;
- Maria Nagoj – z tego małżeństwa urodził się syn Dymitr, a caryca przeżyła swojego męża.
Zawierając następne małżeństwa, car lekceważył prawo cerkiewne, które dopuszczało najwyżej dwa ożenki. Pierwsza żona Iwana Groźnego spełniła kluczową rolę – dała mu potomstwo, przede wszystkim synów. Później władca coraz częściej wybierał kolejne kobiety nie z powodów politycznych, lecz z chęci ich fizycznego wykorzystywania. Skala jego postępowania była tak duża, że gdy Maria Nagoj usłyszała o zainteresowaniu cara swoją osobą, zemdlała. Iwan bez powodzenia zabiegał też m.in. o rękę Anny Jagiellonki, siostry Zygmunta II Augusta, a także Elżbiety I Tudor.
Pierwsza żona Iwana Groźnego urodziła mu trzech synów. Dwóch z nich dożyło dorosłości. Jednak gdy podczas kłótni car uderzył młodego Iwana, następca tronu zmarł. W rezultacie trzy lata po śmierci Iwana Groźnego koronę przejął najmłodszy syn jego i Anastazji – Fiodor I, ostatni władca Rosji z dynastii Rurykowiczów. Z kolei postać Dymitra – syna Marii Nagoj – stała się później narzędziem w rękach kolejnych samozwańców pragnących sięgnąć po tron w czasie wielkiej smuty, czyli w okresie między śmiercią Fiodora w 1598 r. a objęciem władzy przez dynastię Romanowów w 1613 r.
Sieroctwo Iwana i droga do korony
Jasne było, że odejście ojca nie oznaczało jeszcze, że Iwan automatycznie przejmie realną władzę. Regencję objęła jego matka – Helena Glińska. Umierający Wasyl nakazał bojarom przysiąc wierność najstarszemu synowi, ale przez długi czas chłopiec pozostawał jedynie milczącym świadkiem dworskich intryg i politycznych starć.
Nie minęło nawet pięć lat od śmierci ojca, gdy niespodziewanie zmarła także Helena Glińska. Przyszły car został sierotą wśród ludzi obcych, a często wręcz wrogo do niego nastawionych. Rywalizacja o wpływy i kontrolę nad państwem pochłaniała ich do tego stopnia, że niemal całkowicie pomijali chłopca, który w takim otoczeniu dojrzewał w cieniu konfliktów. Tymczasem formalny władca Rusi postanowił przyspieszyć ożenek, bo zgodnie z ówczesnym obyczajem dawał mu on status pełnoletniego i pełnię praw.
16 stycznia 1547 r. Iwan Groźny rozpoczął rządy jako car. Niespełna miesiąc później odbył się jego ślub. Na początku swojego panowania Iwan skoncentrował się przede wszystkim na uspokojeniu sytuacji wewnętrznej i uporządkowaniu spraw w kraju.
Iwan Groźny i Moskwa jako „trzeci Rzym”
Iwan Groźny doskonale wiedział, jak w Europie patrzono na jego państwo. Właśnie dlatego, sięgając po tytuł cara i koronę, ogłosił Moskwę „trzecim Rzymem” — spadkobierczynią dawnej potęgi, która w przeciwieństwie do dwóch poprzednich (Rzymu i Konstantynopola) miała już nigdy nie runąć.
Swoje panowanie rozpoczął od głębokiej przebudowy prawa. Zmiany objęły także cerkiew: zakazano przekazywania jej nowych dóbr, zarówno ziemskich, jak i majątkowych. Kluczowe znaczenie miało też stworzenie stałej, regularnej armii, opartej przede wszystkim na formacji strzelców.
Nie sposób jednak pominąć opryczniny — obszaru wyłączonego spod wpływów bojarów, który car przejął jako własne „prywatne państwo”. Tą nazwą określa się również falę terroru w kraju, wprowadzoną po to, by złamać opór bojarstwa i całkowicie podporządkować je władzy monarchy. W efekcie Iwan Groźny skupił w swoich rękach władzę praktycznie nieograniczoną.
Mroczne zbrodnie Iwana Groźnego
Już za życia, najpierw jako wielki książę, a później car, dorobił się przydomka „Groźny”. Nie wziął się on znikąd. Od dzieciństwa Iwan funkcjonował w świecie pełnym zagrożeń, a jego matka bez wahania usuwała z drogi każdego, kto mógłby kiedyś utrudnić mu przejęcie tronu. Do lochów trafiali nawet członkowie własnego rodu. Dorastając i podpatrując dorosłych, syn Heleny miewał też okrutne zabawy — potrafił dręczyć schwytane zwierzęta.
Z czasem rządy Iwana Groźnego budziły wśród poddanych coraz większą trwogę. Mówiono, że na uczty kazał wysyłać zatrute potrawy. Każdy przejaw nieposłuszeństwa tłumił bezlitośnie i krwawo. Ludzi z bojarstwa, a nawet osoby z najbliższego otoczenia, zsyłał do klasztorów, gdzie surowe warunki często przyspieszały śmierć skazańca. Eufrozynę, stryjenkę podejrzewaną o otrucie Anastazji, kazał — na modłę średniowiecznych praktyk — utopić w rzece.
Biografia cara pełna była zbrodni, lecz za najstraszniejszą uchodzi ta, w której zabił własnego syna. Carewicz stanął w obronie swojej ciężarnej żony, Heleny Iwanowny Szeremietiewy. W trakcie gwałtownej kłótni car uderzył go okutą laską, powodując rozległe obrażenia. Mimo wysiłków lekarzy i jeszcze większej liczby modlitw samego Iwana, życia carewicza nie udało się ocalić. Wkrótce owdowiała Helena urodziła martwe dziecko. Zdruzgotany car odesłał ją do klasztoru.
Ostatnie dni Iwana Groźnego i kometa
Po dramatycznej śmierci syna w 1581 r. Iwan Groźny zapewniał, że chciałby resztę dni spędzić w klasztorze. Bojarzy jednak skutecznie „nakłonili” go, by nie porzucał władzy. Od tego momentu car coraz częściej pokazywał się bez koronnych insygniów. Jakby krok po kroku oswajał się z myślą o końcu — jego religijność stawała się coraz bardziej natarczywa i zewnętrzna, ocierając się o dewocję.
Na przełomie 1583 i 1584 r. nad krajem pojawiła się kometa. Takie zjawiska od wieków uchodziły za złowieszcze znaki i potrafiły wywołać prawdziwą panikę. Car, coraz ciężej chory — zarówno na ciele, jak i na duchu — uznał ją za zapowiedź własnej śmierci. Sprowadzeni wróżbici, niechętni do jednoznacznych deklaracji, ostatecznie przyznali mu rację, wskazując datę: 18 marca.
Do dziś nie ma pełnej zgody, jaka choroba doprowadziła do śmierci władcy. Wśród podejrzeń pojawiał się m.in. syfilis — w realiach tak rozwiązłego życia, jakie prowadził Iwan Groźny, nie byłby to scenariusz nieprawdopodobny. Fakty są jednak takie, że car rzeczywiście zmarł 18 marca 1584 r., słabnąc podczas partii szachów. Zanim odszedł, zdążył uporządkować sprawę następstwa tronu, a także przyjął święcenia kapłańskie. Rządy nad Rosją zakończył w wieku 53 lat.
Źródła:
- Andrusiewicz A., Iwan Groźny, Świat Książki, Warszawa 2006
- Serczyk W., Iwan Groźny, Ossolineum, Wrocław 2004
- Troyat H., Iwan Groźny. Krwawy budowniczy imperium, Amber, Warszawa 2019