Jagiellonowie rządzili nie tylko Polską. Zdobyli koronę również w wielu innych europejskich krajach
Jagiellonów najczęściej kojarzymy z Litwą i Polską: wielcy książęta i królowie, których losy splotły się tak mocno, że od pewnego momentu te dwa najważniejsze tytuły zaczęły trafiać w te same ręce. Ale to tylko początek historii. Bo gdy zajrzeć głębiej, okazuje się, że ta dynastia nie zatrzymała się na granicach dwóch państw. Jej wpływy sięgały dalej — na trony Węgier i Czech, a nawet w stronę Szwecji. I nie chodzi wyłącznie o mężczyzn w koronach. Równie istotną rolę odegrały Jagiellonki: córki Zygmunta Starego, których małżeństwa stały się politycznymi ruchami zmieniającymi układ sił w Europie. W pewnym momencie drzewo genealogiczne Jagiellonów rozrosło się do tego stopnia, że wykształciło nawet osobną, czesko‑węgierską gałąź — a to prowadzi do zaskakujących powiązań, których mało kto się spodziewa.
- Władysław II: król Czech i Węgier
- Tragiczny los Ludwika Jagiellończyka
- Anna Jagiellonka: królowa Czech i Węgier
- Izabela Jagiellonka i walka o Węgry
- Katarzyna Jagiellonka na tronie Szwecji
Władysław II: król Czech i Węgier
Władysław II Jagiellończyk, urodzony w 1456 roku, był najstarszym synem Kazimierza Jagiellończyka i Elżbiety Rakuszanki. To właśnie z nim wiąże się powstanie czesko-węgierskiej gałęzi Jagiellonów, choć jej genealogia nie rozrosła się szczególnie szeroko. Po śmierci króla Jerzego z Podiebradów Władysław sięgnął po koronę czeską — 22 sierpnia 1471 roku, podczas sejmu w Kutnej Horze, został obrany królem Czech. Nie objął jednak od razu pełnej kontroli nad całym królestwem, ponieważ część ziem czeskich znalazła się pod władzą konkurenta do tronu, Macieja Korwina. Dopiero po jego śmierci w 1490 roku Władysław mógł faktycznie rządzić całością państwa. W tym samym czasie musiał rozstrzygnąć walkę o tron węgierski, gdzie jednym z rywali był jego brat Jan Olbracht. Ostatecznie w 1490 roku Władysław został koronowany na króla Węgier.
Oceny jego rządów w Czechach i na Węgrzech bywają surowe. Był to okres wyraźnego kryzysu — zarówno gospodarczego, jak i politycznego — z którym Władysław nie zdołał skutecznie się uporać. Coraz większą siłę zyskiwała szlachta, konsekwentnie domagająca się kolejnych przywilejów. W sprawach wyznaniowych można jednak wskazać istotny sukces: w 1485 roku w Kutnej Horze zawarto pokój religijny, gwarantujący wolność wyznania i tolerancję, która miała obejmować nawet chłopów. Władysław zapisał się też jako opiekun sztuki — wspierał architekturę i malarstwo.
W trakcie panowania zawarł z cesarzem Maksymilianem I porozumienia (Pozsony 1491 oraz Wiedeń 1515), które przewidywały, że w razie wygaśnięcia jego linii Jagiellonów trony Czech i Węgier przejdą na Habsburgów. Początkowo Władysław szukał wśród Habsburgów zabezpieczenia na wypadek braku męskiego potomka, lecz spotkało się to ze sprzeciwem węgierskiego sejmu w Rakos w 1505 roku — uchwalono wówczas, że cudzoziemcy nie mogą ubiegać się o koronę węgierską. Było to m.in. jedną z przyczyn zbrojnej interwencji Austrii.
Władysław II Jagiellończyk miał trzy żony. Najpierw poślubił Barbarę Hohenzollern (ślub w 1476 roku), następnie Beatrycze Aragońską, wdowę po Macieju Korwinie (ślub w 1490 roku), a w 1502 roku — francuską księżniczkę Annę de Foix de Cadale. Związek z Anną był elementem umacniania sojuszu Jagiellonów z Francją, zawartego w Budzie w 1500 roku. To właśnie Anna została matką jedynych dzieci Władysława — Ludwika i Anny — co dawało nadzieję na dalsze trwanie dynastii w Czechach i na Węgrzech. Były to jedyne potomstwo króla, a ich sylwetki zostaną przedstawione poniżej. Władysław Jagiellończyk zmarł 13 marca 1516 roku w Budzie. Spoczął w królewskich grobach w Székesfehérvár, obok zmarłej wcześniej żony Anny.
Tragiczny los Ludwika Jagiellończyka
Ludwik Jagiellończyk przyszedł na świat 1 lipca 1506 roku. Tron przypadł mu wyjątkowo wcześnie — nawet wcześniej, niż później Zygmuntowi Augustowi. Już 4 czerwca 1508 roku koronowano go na króla Węgier, a niespełna rok później, 11 marca, także na króla Czech. Jeszcze w 1507 roku w Budzie postanowiono, że Ludwik poślubi Marię, wnuczkę cesarza Maksymiliana I, co następnie potwierdzono podczas głośnego zjazdu wiedeńskiego w 1515 roku. W zamian cesarz miał wycofać się z ustaleń wymierzonych w Polskę, które wcześniej poczynił z Moskwą. Do samego ślubu doszło ostatecznie dopiero w 1522 roku.
Gdy Ludwik miał 10 lat, zmarł jego ojciec, a to oznaczało powołanie rady regencyjnej. Zgodnie z uchwałą sejmu skład rady miał być odnawiany co roku. Formalnym opiekunem młodego władcy został Zygmunt Stary, jednak w praktyce nie zdołał wywrzeć na niego większego wpływu. Sama rada — złożona z 6 duchownych, 6 magnatów oraz 16 reprezentantów szlachty — szybko zasłynęła nieporadnością. W tamtym czasie szczególnie niekorzystnie na Ludwika miał oddziaływać jego kuzyn, Jerzy Hohenzollern, margrabia brandenburski. Pojawiają się też opinie, że otoczenie celowo go demoralizowało, co miało leżeć w interesie Habsburgów.
Tymczasem w państwie Ludwika narastał kryzys gospodarczy — częściowo odziedziczony jeszcze po poprzednich rządach — a opozycja zyskiwała coraz większe znaczenie. Na Węgrzech zaostrzał się konflikt między stronnictwami narodowymi i prohabsburskimi. Jakby tego było mało, wkrótce u granic stanęła armia Sulejmana Wspaniałego, licząca około 100 000 żołnierzy. Ludwik Jagiellończyk zdołał zgromadzić jedynie około 25 000 ludzi, a wsparcia nie udzielił mu nawet szwagier, Ferdynand I. Zygmunt Stary ograniczył pomoc do 2100 piechurów i 50 jeźdźców. Niedługo potem, po starciach z oddziałami tureckimi, Zygmunt Stary zawarł z Sulejmanem pokój.
W takiej sytuacji Ludwik w starciu z potęgą Sulejmana był praktycznie bez szans. Decydująca klęska przyszła w bitwie pod Mohaczem 29 sierpnia 1526 roku. Wojska Ludwika zostały doszczętnie rozbite, a on sam poległ — najpewniej podczas ucieczki, topiąc się w mulistym potoku Csele. Tragizm tej historii podkreśla fakt, że jego ciało odnaleziono dopiero dwa miesiące po bitwie. Spoczął w Székesfehérvár.
Anna Jagiellonka: królowa Czech i Węgier
Anna Jagiellonka przyszła na świat 23 lipca 1503 roku w Budzie. Co ciekawe, podczas chrztu nadano jej imię po babce — Elżbiecie — jednak po śmierci żony Władysław II Jagiellończyk zaczął nazywać córkę Anną i tak już pozostało. Także jej dotyczyły postanowienia porozumień budzińskich z 1507 roku. Ustalony z góry mariaż z jednym z wnuków Maksymiliana I — Ferdynandem albo Karolem — został ogłoszony za pośrednictwem cesarza w trakcie słynnego zjazdu wiedeńskiego, dokładnie 22 lipca 1515 roku. Formalnie Anna została żoną Ferdynanda dopiero w 1521 roku. Źródła podają, że ich związek należał do udanych.
W 1526 roku, po śmierci Ludwika Jagiellończyka, Ferdynand sięgnął po koronę: najpierw czeską (1526), a potem węgierską (1527). Wraz z tym Anna została królową Czech i Węgier. Królewska para doczekała się aż 15 dzieci, choć troje z nich zmarło jeszcze w niemowlęctwie. Najstarszym synem Anny i Ferdynanda był Maksymilian II — późniejszy kandydat do tronu polskiego po ucieczce Henryka Walezego.
Anna Jagiellonka i Ferdynand byli też rodzicami Elżbiety oraz Katarzyny Habsburżanek. Obie zostały następnie — odpowiednio jako pierwsza i trzecia żona — małżonkami Zygmunta Augusta, a tym samym królowymi Polski. Ich związki z królem nie okazały się jednak szczęśliwe. Anna Jagiellonka zmarła wkrótce po porodzie, gdy na świat przyszła jej najmłodsza córka Joanna — stało się to 27 stycznia 1547 roku w Pradze. Właśnie tam, w katedrze św. Wita, znajduje się jej nagrobek, na którym upamiętniono także Ferdynanda i Maksymiliana II.
Izabela Jagiellonka i walka o Węgry
Na czesko-węgierskim wątku historia Jagiellonów na Węgrzech wcale się jednak nie urwała. Ich obecność przedłużyła „za sprawą” Izabeli Jagiellonki — córki Zygmunta Starego, urodzonej w 1519 roku. W 1539 roku, z inicjatywy matki, Bony, została żoną Jana Zapolyi, króla Węgier. 7 lipca 1540 roku na świat przyszedł ich syn, Jan Zygmunt Zapolya. Niespełna dwa tygodnie później, 22 lipca, Jan Zapolya zmarł — i od tej chwili zaczęły się dla Izabeli kłopoty, w które, obok samych Węgrów, szybko wplątali się Habsburgowie oraz Turcja.
Po najazdzie wojsk Sulejmana Wspaniałego Izabela wraz z synem musiała ratować się ucieczką do Siedmiogrodu. Tymczasem w samym Królestwie Węgier narastał spór o to, kto ma prawo rządzić krajem. W 1550 roku konflikt przerodził się nawet w wojnę domową, a na Węgry wkroczyła armia austriacka. Po zawarciu porozumienia z Ferdynandem Habsburgiem Izabela zgodziła się zrzec roszczeń do korony węgierskiej, w zamian mając otrzymać księstwo opolskie. Warunki okazały się jednak na tyle trudne, że Izabela razem z Janem wróciła do Polski.
W 1556 roku ponownie pojawiła się w Siedmiogrodzie — tym razem jako jego księżna. Doszło do tego, ponieważ Sulejman, pozostający w ostrym konflikcie z Habsburgami, wymusił na Ferdynandzie rezygnację z praw do Siedmiogrodu. Sułtan domagał się zarazem powrotu Izabeli i jej syna. Izabela rządziła zaledwie trzy lata — po czym zmarła. Władzę w Siedmiogrodzie przejął jej syn, Jan Zygmunt Zapolya.
Katarzyna Jagiellonka na tronie Szwecji
Kolejna z córek Zygmunta Starego — Katarzyna, urodzona w 1526 roku — została później królową Szwecji. Zanim jednak do tego doszło, o jej rękę zabiegali najpotężniejsi władcy epoki. Wśród nich był także Iwan IV Groźny, który liczył, że poprzez ten związek wzmocni swoje wpływy w Europie Środkowej. Ostatecznie Katarzyna Jagiellonka poślubiła Jana Wazę, młodszego od niej o 11 lat brata ówczesnego króla Szwecji Eryka IV. Ślub odbył się 4 października 1562 roku w Wilnie. Jan był wówczas księciem Finlandii i właśnie tam, w 1563 roku, małżonkowie zamieszkali.
Wkrótce konflikt Jana z bratem doprowadził do jego uwięzienia. Eryk IV zaproponował Katarzynie bezpieczny powrót do Polski, ona jednak postanowiła zostać przy mężu. To właśnie w czasie uwięzienia przyszedł na świat ich syn Zygmunt. Tymczasem w Szwecji coraz częściej uznawano Eryka IV za władcę niezrównoważonego. W efekcie najpierw wymuszono na nim uwolnienie brata wraz z rodziną, a następnie — w 1569 roku — został odsunięty od rządów. Korona trafiła do Jana, który objął tron jako Jan III Waza, a Katarzyna Jagiellonka została królową Szwecji. Zmiana ta sprzyjała poprawie relacji między Polską a Szwecją. Zresztą właśnie taki był jeden z głównych celów tego małżeństwa: stworzenie możliwego sojuszu wymierzonego przeciwko Moskwie.
Jako królowa Szwecji Katarzyna zasłynęła z działalności dobroczynnej. Wskazuje się również, że miała swój udział w rozwoju renesansowej architektury w Szwecji. Zmarła 16 września 1583 roku w Sztokholmie. Warto dodać, że jej syn Zygmunt — już jako Zygmunt III Waza — został po Stefanie Batorym kolejnym królem Polski, czemu częściowo sprzyjało wsparcie Anny Jagiellonki.
Źródła:
- U. Borkowska, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.
- H. Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999.
- M. Markiewicz, Historia Polski 1492-1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.