„Padwa uczyniła mnie mężczyzną”. Miał 21 lat i rządził setkami studentów we Włoszech.
O Janie Zamoyskim zwykle mówi się to, co już znamy z lekcji historii: wielka polityka, mecenat nad sztuką, podpis pod konfederacją warszawską i pamięć o tolerancji religijnej. Ale to tylko najbardziej oczywista część tej opowieści. Znacznie bardziej intrygujące jest to, co wydarzyło się wcześniej — zanim stał się kanclerzem i hetmanem Stefana Batorego. Zanim pojawił się na pierwszym planie Rzeczypospolitej, przeszedł drogę, która zaczęła się daleko od dworu i sejmowych sporów: jako student, a potem rektor uniwersytetu w Padwie. I właśnie tam, w świecie nauki, kryje się klucz do tego, jak narodził się przyszły polityczny gigant.
- Padwa: niezależny uniwersytet renesansu
- Co wyróżniało uniwersytet w Padwie?
- Młody Jan Zamoyski w cieniu reformacji
- Zamoyski w Padwie: od studenta do rektora
- Padwa i początek kariery Zamoyskiego
Padwa: niezależny uniwersytet renesansu
Uniwersytety jako niezależne „świątynie nauki” zaczęły krystalizować się w Europie już w XIII wieku. Za najważniejsze wzorce dla późniejszych uczelni uchodziły przede wszystkim ośrodki w Paryżu i w Bolonii. (Baszkiewicz J., 1997: s. 24-25) Co istotne, środowisko akademickie było wówczas wyjątkowo mobilne: studenci i profesorowie chętnie wędrowali, przenosili się między miastami, a z czasem zakładali także „uniwersytety-dzieci”. Właśnie w taki sposób narodziła się Padwa — dzięki odpływowi kadry i studentów z Bolonii. Założona na początku XIII wieku, szybko zyskała rangę liczącego się centrum naukowego.
W średniowieczu, a jeszcze wyraźniej w epoce renesansu, uczelnie tworzone na wzór boloński wyróżniały się niezależnością i dużą równością wewnątrz swoich murów. Padwa, korzystając z protektoratu Republiki Weneckiej, mogła pozwolić sobie na większy dystans wobec władzy kościelnej. Niejednokrotnie — pod hasłem swobody dociekań — udawało się osłonić profesorów oskarżanych o herezję, a nawet o czary. (por. przypadek Piotra d'Abano – Moulin L., 2002: s. 124)
Ciekawostki o uniwersytetach późnego średniowiecza i renesansu zwykle pozostają ukryte w specjalistycznych opracowaniach poświęconych samym uczelniom. Tym bardziej warto przywołać kilka przykładów. W XIII wieku studentem prawa w Padwie był Witelon — znany uczony związany z terenami dzisiejszej Polski. Innym intrygującym faktem jest to, że już w XVII wieku padewska uczelnia wykształciła pierwszą w dziejach kobietę-filozofkę. Była nią Elena Lucrezia Cornaro Piscopia, wenecka szlachcianka i matematyczka. Stało się to ponad sto lat po pobycie Zamoyskiego w Padwie, ale dobrze oddaje klimat i ambicje tego ośrodka. Jeszcze bardziej zaskakującą informację o tym uniwersytecie przytacza Leo Moulin w książce „Średniowieczni szkolarze i ich mistrzowie”. Zgodnie z zapisem jednej z kronik, już w XIV wieku wykłady z prawa miała prowadzić kobieta — Novella, córka Giovanniego d'Andrea. Po ojcu przejęła jego stanowisko. (Moulin L.: s. 109)
Co wyróżniało uniwersytet w Padwie?
Poza przytoczonymi wcześniej ciekawostkami warto doprecyzować, co tak naprawdę odróżniało Uniwersytet w Padwie od innych europejskich uczelni. Najczęściej wskazuje się na jego wyjątkową niezależność od władzy kościelnej. Rzecz jasna, pewną autonomią cieszyły się także inne ośrodki akademickie, choć w różnym zakresie. We Francji i Anglii swobody uniwersyteckie oraz ochrona studentów wynikały z praw i przywilejów nadawanych bezpośrednio przez monarchę. (Baszkiewicz J.: 46)
W średniowieczu Padwa uchodziła za ważny ośrodek arystotelizmu i awerroizmu. Z kolei w renesansie stała się miejscem, które sprzyjało swobodnej wymianie myśli — także tym, którzy przesuwali granice ówczesnej nauki. To właśnie tu intelektualny oddech mogli znaleźć tacy ludzie jak Mikołaj Kopernik oraz Galileusz, późniejszy obrońca jego koncepcji. Przez uniwersytet przewinęły się postacie równie fascynujące, co — jak na ówczesną Europę — niekiedy kontrowersyjne. M.in.: Giovanni Pico della Mirandola, wybitny filozof i astronom, który próbował zaszczepić w chrześcijaństwie elementy żydowskiej kabały, autor „Mowy o godności ludzkiej” uznawanej za jeden z kluczowych manifestów Renesansu, Marcantonio della Torre - anatom i wykładowca, a zarazem nauczyciel Leonarda da Vinci, Erazm z Rotterdamu – niderlandzki filozof i teolog, później oskarżany o herezję itp. W tym samym czasie co Zamoyski w Padwie przebywał również Jan Kochanowski, którego przedstawiać raczej nie trzeba. Łącznie przez uczelnię przewinęło się ponad tysiąc Polaków (Podhorecki L., 1971: s. 14)
Patrząc na te nazwiska trudno mieć wątpliwości, że niejedna historia absolwenta Padwy mogłaby być równie wciągająca jak losy Jana Zamoyskiego. Właśnie w takiej atmosferze — wśród wybitnych umysłów i odważnych idei — inteligentny i ambitny syn polskiego kasztelana, przyszły rektor, hetman i kanclerz, Jan Zamoyski, zaczął konsekwentnie wspinać się po kolejnych szczeblach kariery.
Młody Jan Zamoyski w cieniu reformacji
Jak zauważał Jan Baszkiewicz, od XIII wieku Europejczycy byli przekonani, że porządkiem świata kierują trzy siły: władza duchowna, świecka oraz nauka. (Baszkiewicz J.: s. 8) Jan Zamoyski w swoim życiu realnie sięgnął przynajmniej po dwie z nich. Znalazł się też blisko tej trzeciej, bo wyraźnie oddziaływał na politykę wyznaniową Rzeczpospolitej. Wróćmy jednak do początku tej historii – do roku 1542. W niewielkim, ufortyfikowanym dworze w Skokówce, niedaleko Zamościa, urodził się Jan, syn kasztelana chełmskiego Stanisława Zamoyskiego i jego żony Anny. Gdy miał 9 lat, cała rodzina przyjęła kalwinizm. Był to moment, gdy sam Kalwin wymieniał listy z królem Zygmuntem Augustem i z duchownymi, próbując skłonić ich do poparcia reformacji w Polsce. (Mincer W., 2014, s. 8) Dla monarchy taki zwrot był politycznie nie do przeprowadzenia, ale nowe odczytanie chrześcijaństwa przyciągnęło uwagę części szlachty. Młody Zamoyski jeszcze przed osiągnięciem pełnoletniości znalazł się w samym centrum sporu, w którym religia mieszała się z twardą polityką. Reformacja dla wielu szlachciców nie była wyłącznie deklaracją wiary. Oznaczała także szansę na większą niezależność od Kościoła i – przynajmniej częściowo – od średniowiecznych mechanizmów feudalnych. Te wątki, powracające w debacie o przyszłości państwa, będą później wyraźnie obecne w działaniach Jana Zamoyskiego.
Po ukończeniu miejscowej szkoły młody Jan trafił do Paryża, gdzie przez kilka lat kształcił się przede wszystkim w nowoczesnym Kolegium Królewskim, ale zaglądał też na bardziej zachowawczą Sorbonę. (autor jednej z biografii Zamoyskiego, Stanisław Grzybowski, podaje te informacje w wątpliwość – por. Grzybowski S., 1994: s. 15) Po czterech latach intensywnej nauki nad Sekwaną Zamoyski ruszył do Strasburga, by kontynuować studia. Po kilku miesiącach, za zgodą ojca, zdecydował się jednak na kolejny krok i przeniósł się do Padwy.
Zamoyski w Padwie: od studenta do rektora
W Padwie trafia do tzw. nacji zaalpejskiej, skupiającej nie tylko Polaków, lecz także Niemców, Flamandów i Czechów. Jeśli chodzi o wybór studiów – stawia na prawo, czyli według ówczesnego nazewnictwa wstępuje do Universitas Iuristarum.
Wraca również na łono katolicyzmu. Jak podkreśla większość historyków, był to ruch raczej polityczny niż wynikający z przeżyć religijnych. Zresztą Jan Zamoyski szybko uczy się na samorządnej uczelni padewskiej, jak sprawnie prowadzić grę polityczną i konsekwentnie dopinać swoich celów. Religia – podobnie jak inne elementy życia publicznego – staje się przede wszystkim narzędziem. (Grzybowski S.: s.21)
Jednym z pierwszych „obowiązków” nowego studenta było opowiedzenie się po którejś stronie w sporach między profesorami. Zamoyski wybiera obóz prawnika Sigonia, a co więcej – potrafi przyciągnąć do niego kolejnych zwolenników. W praktyce oznaczało to wejście do środowiska o wyraźnie antyhabsburskim nastawieniu.
Polityczna bystrość Zamoyskiego nie umyka uwadze studenckiej braci. Przyszły kanclerz Rzeczpospolitej już w wieku 19 lat zostaje konsyliarzem, czyli reprezentantem nacji polskiej we władzach uczelni. (Grzybowski S.: s. 24) Niedługo potem występuje też przed rektorem oraz władzami Wenecji w imieniu swojego mentora – Sygoniusza.
Pierwsze sukcesy Zamoyskiego na uczelni nie biorą się z przypadku. To człowiek ambitny i pracowity, świadomy, że może zajść daleko – i że ma ku temu odpowiednie możliwości. Równolegle rośnie też znaczenie i majątek rodziny. Wieści o nadaniu Zamoyskim w dożywocie kilku kolejnych wsi oraz starostwa bełskiego musiały w końcu dotrzeć do ambitnego syna.
W sierpniu 1563 roku, mając zaledwie 21 lat, Jan Zamoyski obejmuje funkcję rektora. Jest już wtedy bardzo dobrze przygotowany w zakresie prawa rzymskiego. Stanisław Grzybowski w biografii przyszłego hetmana zwraca uwagę na rolę Sygoniusza, który pomagał ukierunkować karierę Zamoyskiego na właściwą drogę. (Grzybowski S.: s. 25) Wsparcie udzielone wybitnemu prawnikowi w pierwszych latach pobytu na uczelni zwróciło się z nawiązką.
Nie mniej ważne okazuje się studiowanie przez młodego rektora ustroju republiki rzymskiej. W połączeniu z praktyką uczestniczenia w zarządzaniu uczelnią – i to uczelnią utrzymywaną przez Republikę Wenecką – powstają warunki, w których zaczyna krystalizować się jego wizja Rzeczpospolitej szlacheckiej.
Początki kariery Zamoyskiego to nie tylko pasmo osobistych osiągnięć, ale też zapowiedź stylu polityki, który później rozwinie na dworze Stefana Batorego. Wśród ciekawostek warto odnotować, że rywalizację o rektorat mógł wygrać prawdopodobnie m.in. dzięki agitacji przeciw Niemcom przedstawianym jako „heretycy”. Po przezornym powrocie na katolicyzm młody konsyliarz Polaków zyskiwał w tej rozgrywce dodatkowy atut. Co istotne, cała strategia agitacji polegała na tym, by takich informacji nie podawać oficjalnie – a już na pewno nie wprost z ust samego kandydata.
Padwa i początek kariery Zamoyskiego
W biografiach Zamoyskiego, jakie znamy z podręczników, pierwsze lata jego drogi zawodowej bywają zaskakująco pomijane lub spychane na margines. Nawet Grzybowski zauważa, że na przyszłego hetmana silniej oddziaływała edukacja w krajowych szkołach kalwińskich. Tymczasem sam kanclerz powtarzał: „Padwa uczyniła mnie mężczyzną”. (Grzybowski S.: s. 24) Trudno nie odnieść wrażenia, że mówił przede wszystkim o politycznej ogładzie i umiejętności poruszania się w świecie wpływów.
W 1565 roku wrócił do Rzeczypospolitej jako doktor obojga praw — kanonicznego i rzymskiego. Do dyplomu dołączono list polecający wystawiony przez władze Republiki Weneckiej i adresowany do polskiego monarchy. Zamoyski znakomicie wykorzystał ten moment jako wstęp do dalszych sukcesów. Dorobek wyniesiony ze studiów, wzmocniony rosnącym zapleczem majątkowym rodziny, stał się solidną podstawą pod błyskotliwą karierę syna kasztelana chełmskiego.
Wkrótce po powrocie do Polski objął funkcję kanclerza królewskiego. (Grzybowski S.: s. 29) Był to kolejny, praktyczny etap nauki. Jako niższy urzędnik w administracji dworskiej obserwował mechanizmy władzy od środka, poznawał ludzi, układy i reguły gry — dokładnie te, które decydowały o awansie na następne szczeble.
Patrząc na pobyt Zamoyskiego w Padwie z szerszej perspektywy, nie sposób ograniczyć się wyłącznie do wątku politycznego. Kontakt z jednym z najważniejszych centrów kultury renesansu musiał odcisnąć piętno na jego późniejszej roli mecenasa sztuki i nauki. Najbardziej rozpoznawalnym i najtrwalszym „pomnikiem”, jaki sobie stworzył, stała się renesansowa zabudowa Zamościa. Herb Zamoyskich (Jelita) do dziś widnieje w herbie miasta — jako znak pamięci o właścicielach i fundatorach. A samo miasto bywa nazywane przez niektórych „Padwą północy”.
Źródła:
- Jan Baszkiewicz, Młodość uniwersytetów, Żak 1997
- Stanisław Grzybowski, Jan Zamoyski, PIW 1994
- Leo Moulin, Średniowieczni szkolarze i ich mistrzowie, Marabut 2002
- Wiesław Mincer, Jan Kalwin w Polsce. Bibliografia, w: Reformacja w Polsce i Europie Środkowo-Wschodniej t. 3, Warszawa 2014