Pokonywał kolejne europejskie sojusze. W końcu przeciw Napoleonowi stanęli niemal wszyscy
W dziejach Europy nie brakowało sojuszy wymierzonych we Francję, ale to właśnie koalicje przeciw Napoleonowi przeszły do legendy. Bonaparte potrafił doprowadzić do furii niemal każdego monarchę na kontynencie — i w efekcie przeciw niemu zaczęły się jednoczyć państwa, które jeszcze niedawno rywalizowały ze sobą. Na pierwszym planie niemal zawsze pojawiały się te same potęgi: Rosja, Wielka Brytania, Prusy i Austria. Ich armie raz po raz stawały naprzeciw Francuzów na lądzie, a floty ścierały się na morzu. Każda kolejna faza konfliktu kończyła się pokojem lub traktatem… tylko po to, by napięcie znów wybuchło ze zdwojoną siłą. Europa nie zamierzała odpuścić — i pytanie brzmiało już nie „czy”, ale „kiedy” uda się zatrzymać Napoleona na dobre.
- Koalicje antyfrancuskie i wojny z Francją (1792–1797)
- Kolejne koalicje przeciw Napoleonowi
- Koalicje, które ostatecznie pokonały Napoleona
Koalicje antyfrancuskie i wojny z Francją (1792–1797)
Mianem koalicji antyfrancuskich najczęściej określa się porozumienia państw europejskich, zawierane głównie na przełomie XVIII i XIX wieku przeciwko Francji z powodów politycznych i militarnych — choć w rzeczywistości sojusze wymierzone w to państwo pojawiały się dużo wcześniej. Już na początku XIII stulecia funkcjonowało antyfrancuskie przymierze Jana bez Ziemi, Ottona IV oraz hrabiego Flandrii. Natomiast pod koniec XVII wieku działała (w zmiennych układach) Liga Augsburska, do której w różnych momentach należały m.in. Hiszpania, Szwecja, Wielka Brytania, Sabaudia i Bawaria. Najwięcej koalicji przeciw sobie „zgromadził” jednak Napoleon Bonaparte.
Pierwszą koalicję zawiązano jeszcze w latach 90. XVIII wieku, a jej trzon tworzyły zaledwie dwa państwa: Prusy i Austria. Jej skład początkowy bywa różnie przedstawiany, ponieważ zależy od tego, jak datuje się moment startu sojuszu. Najczęściej przyjmuje się, że koalicja funkcjonowała w latach 1792–1797. Wskazuje się trzy kluczowe powody jej powstania: bezpośredni — wypowiedzenie wojny przez Francję królowi Czech i Węgier (wówczas był nim cesarz Niemiec), oraz dwa pośrednie — wstrząs wywołany rewolucją francuską i obawy, że jej idee rozleją się na inne monarchie, a także próba ocalenia francuskiej rodziny królewskiej. Ta ostatnia kwestia miała dla Austrii szczególną wagę, bo Maria Antonina, żona Ludwika XVI, pochodziła z dynastii Habsburgów. Koalicję wspierali również francuscy emigranci-rojaliści. Do pierwszych starć, zakończonych niepowodzeniami sprzymierzonych, doszło pod Valmy (armia pruska) oraz pod Jemappes (armia austriacka). Egzekucja Ludwika XVI sprawiła, że do koalicji dołączyły kolejne państwa: Wielka Brytania (prowadząca wtedy szeroko zakrojone działania przeciw Francji) oraz Hiszpania, gdzie również rządzili Burbonowie. Luźniej „stowarzyszone” z koalicją bywały też Rosja i Holandia.
Nie tylko ścięcie króla Francji pchnęło następnych uczestników do wspólnego frontu. Każde państwo kierowało się również własnym interesem. Holandię niepokoiła francuska presja na Belgię, a Rosję szczególnie alarmowały same wydarzenia rewolucyjne. W koalicji zakładano też podział ról: Austria i Prusy, a także mniejsze państwa niemieckie, miały wystawić główne siły lądowe; Wielka Brytania deklarowała wsparcie na morzu; z kolei zarówno Londyn, jak i Haga miały dodatkowo finansować państwa walczące z Francją bezpośrednio. Warto podkreślić, że wewnątrz sojuszu brakowało pełnej zgodności — choćby w kontekście rozbiorów Polski interesy zaborców bywały ogólnie zbieżne, ale w szczegółach często się rozchodziły.
Początkowo działania koalicji — zarówno militarne, jak i gospodarcze — przynosiły efekty. Odzyskano Belgię, a Wielka Brytania, Hiszpania i Holandia skutecznie blokowały Francję na morzu. Natarcie trwało, a Francja zaczęła tracić wcześniej zdobyte obszary, w tym również część wysp. Przełom nastąpił dopiero po wewnętrznym przegrupowaniu we Francji, już w okresie jakobinów: wprowadzono pospolite ruszenie i przestawiono produkcję na potrzeby armii. Z czasem wojska francuskie — coraz częściej odnoszące sukcesy, także pod dowództwem Napoleona Bonapartego — zaczęły zmuszać kolejnych przeciwników do pokoju i wycofywania się z koalicji. W kwietniu 1795 roku Prusy podpisały traktat pokojowy w Bazylei, 19 sierpnia 1796 roku Hiszpania zawarła pokój w San Ildefonso, a 17 października Austria podpisała traktat w Campo Formio. Spośród państw dawnej koalicji w stanie wojny z Francją pozostała już tylko Wielka Brytania.
Kolejne koalicje przeciw Napoleonowi
Druga koalicja antyfrancuska działała na przełomie XVIII i XIX wieku, w latach 1798–1801. W jej skład weszły: Wielka Brytania, Rosja, Turcja, Austria oraz Neapol. Do zawiązania sojuszu doprowadziły przede wszystkim wyprawa Napoleona do Egiptu i jego wkroczenie do Szwajcarii. Starcia z armią Napoleona rozgrywały się na kilku frontach jednocześnie: w Egipcie, we Włoszech i nad Renem. Podobnie jak przy pierwszej koalicji, także tym razem państwa sprzymierzone zaczęły z czasem stopniowo się wycofywać. Rosja podpisała pokój z Francją 8 października 1800 roku, a równocześnie współtworzyła porozumienie wymierzone w niedawnego sojusznika — Wielką Brytanię. 9 lutego 1801 roku pokój z Francją zawarła Austria, natomiast sama Wielka Brytania została do tego zmuszona 25 marca 1802 roku.
Trzecia koalicja antyfrancuska przetrwała krótko, choć spotkały się w niej państwa znane już z poprzedniego sojuszu: Wielka Brytania, Rosja i Szwecja. Do porozumienia dołączyły również Austria oraz Neapol. Tym razem impulsem do podjęcia skoordynowanych działań przeciw Napoleonowi było zajęcie Hanoweru w 1803 roku, presja Francji na ziemie niemieckie oraz jej aktywność we Włoszech — w tym okresie w Mediolanie Napoleon koronował się na króla Włoch. Co warte uwagi, Prusy zachowały wówczas neutralność. Koalicję formalnie zawarto 11 kwietnia 1805 roku, jednak funkcjonowała jedynie do 9 sierpnia. Wojska austriackie poniosły klęskę pod Austerlitz, a Rosjanie wycofali się z Moraw.
Niedługo potem powstała czwarta koalicja antyfrancuska, tym razem z udziałem Prus, Rosji i Wielkiej Brytanii. Dla tej ostatniej dodatkowym powodem była wprowadzona przez Napoleona blokada kontynentalna, uderzająca w brytyjski handel. Sojusz działał w latach 1806–1807. W tym czasie Prusy doznały dotkliwych strat w starciach z Francuzami pod Jeną i Auerstedt. Następnie, podczas pościgu za resztkami armii pruskiej na ziemiach polskich, Wielka Armia Napoleona weszła w bezpośrednie walki z Rosjanami. O losach tej koalicji przesądziły dwie kolejne bitwy: w lutym 1807 roku pod Pruską Iławą oraz pod Frydlandem. Pokój w Tylży, podpisany 7 i 9 lipca 1807 roku, zakończył tę wojnę. To właśnie wtedy powołano do życia Księstwo Warszawskie.
Piąta koalicja była w gruncie rzeczy próbą wykorzystania przez dwóch wielokrotnych sprzymierzeńców — Wielką Brytanię i Austrię — faktu, że Napoleon był wówczas pochłonięty walkami w Hiszpanii. Sojusz zawarto 9 kwietnia 1809 roku. Austria uderzyła na Francję na kierunkach niemieckim i włoskim, lecz ostatecznie została pokonana. Kluczowym momentem okazało się zwycięstwo Napoleona pod Wagram. 11 lipca Francja i Austria podpisały rozejm w Znojmie, a końcowy traktat pokojowy zawarto w Schönbrunn 14 października. W kontekście Austrii warto też przypomnieć wyjątkowo dla niej niekorzystny pokój w Preszburgu (Bratysławie), podpisany 26 grudnia 1805 roku. Również działania wojsk angielskich nie przyniosły w tym okresie żadnych wymiernych sukcesów.
Koalicje, które ostatecznie pokonały Napoleona
Koalicja szósta była pierwszym sojuszem, któremu ostatecznie udało się rozbić siły Napoleona. Funkcjonowała w latach 1812-1814. Na początku tworzyły ją Wielka Brytania i Rosja — a właśnie przeciwko tej drugiej Napoleon w tym czasie rozpoczynał swoją wielką kampanię. Wkrótce do porozumienia dołączyły Hiszpania, Portugalia oraz Prusy. Nieco później przystąpiły także Austria i Szwecja, co sprawiło, że Napoleon stanął naprzeciw niemal wszystkich liczących się wówczas potęg europejskich. Skoncentrowane działania militarne trwały około 2-3 miesięcy: od przekroczenia Renu w styczniu 1814 roku do podpisania 9 marca 1814 roku traktatu w Chaumont. Wyciągając wnioski z wcześniejszych wydarzeń, sygnatariusze uzgodnili, że nie będą zawierać z Francją osobnych porozumień oraz że doprowadzą do ułożenia nowego ładu politycznego w Europie. Zwieńczeniem istnienia koalicji stał się pokój paryski (30 maja 1814 roku), już z rządem kierowanym przez sprowadzonego do Francji Ludwika XVIII, a następnie formalne rozwiązanie sojuszu.
Te same państwa — i szerzej: uczestnicy kongresu wiedeńskiego — musiały jednak po raz kolejny zjednoczyć siły przeciwko Napoleonowi, gdy ten powrócił z Elby. Koalicję w tym „nowym-starym” celu zawarto 25 marca 1815 roku. Tym razem kampania okazała się jeszcze krótsza, a jej finałem była klęska armii francuskiej pod Waterloo. W konsekwencji Napoleon, po podpisaniu 22 czerwca drugiej abdykacji, został zesłany na Wyspę Świętej Heleny — miejsce, z którego nie zdołał już wrócić. By dodatkowo zabezpieczyć Europę przed podobnym scenariuszem w przyszłości, wkrótce później zawarto Święte Przymierze.
Źródła:
- J. Baszkiewicz, Historia Francji, Ossolineum, Warszawa 1999.
- R. Bielecki, Encyklopedia Wojen Napoleońskich, Wydawnictwo Trio, Warszawa 2001.
- A. Roberts, Napoleon. Wielki, Wydawnictwo Magnum Ltd., Warszawa 2015.