Odkupili Luizjanę po 20 dniach. Jak Francja straciła ogromne terytoria w Ameryce

Opublikowano: 16.07.2026Autor: Herbert GnaśDrukujUdostępnij

Jeszcze w XIX wieku Francję bez wahania nazwalibyśmy potęgą kolonialną. Jej posiadłości rozsiane były niemal po całym świecie: od odległych wysp po rozległe obszary na różnych kontynentach. Międzynarodowy handel nabierał tempa, kompanie handlowe rosły w siłę, a w koloniach wyrastały imponujące rezydencje, które miały świadczyć o trwałości tego porządku. Tyle że ta pewność okazała się złudna. Imperium zaczęło się kurczyć — krok po kroku, terytorium po terytorium. Co dokładnie uruchomiło ten proces? Sprzedaże i przejęcia ziem, krwawe konflikty kolonialne, wojny o niepodległość, a czasem decyzje podjęte przy urnach. Dziś po dawnej potędze zostały już tylko nieliczne, rozproszone terytoria zależne — i to one kryją historię, której finał wcale nie jest tak oczywisty.

1. Francuskie kolonie w Ameryce Północnej
2. Kolonie Francji w XX wieku: zasięg i podboje
3. Unia Francuska i dekolonizacja kolonii

Francuskie kolonie w Ameryce Północnej

W Ameryce Północnej Francja organizowała liczne wyprawy już za panowania Henryka IV. Najmocniej zapisał się w tej historii Samuel Champlain: dzięki umiejętnemu lawirowaniu między skłóconymi plemionami indiańskimi dotarł aż do Wielkich Jezior i nadał tempo francuskiej kolonizacji w tym rejonie. To za jego czasów wyraźnie ożywił się też handel z rdzenną ludnością, czemu sprzyjała prowadzona wobec niej raczej życzliwa polityka. Champlain uchodzi również za założyciela Quebecu. Później impuls dla francuskiej ekspansji kolonialnej w Ameryce dała polityka kardynała Richelieu. W 1628 roku powołano Kompanię Stu Wspólników, której zadaniem miało być przyspieszenie rozwoju i dalsza ekspansja w Kanadzie. Istotne znaczenie miały także Antyle, gdzie działała utworzona w 1635 roku Kompania Wysp Ameryki. W tym samym okresie Francja przejęła Martynikę i Gwadelupę. Kompanię Stu Wspólników zlikwidowano już za rządów Colberta, w 1663 roku. Wtedy też powstała Nowa Francja jako prowincja królewska.

W 1682 roku Francuzi po raz pierwszy objęli (choć w dużej mierze „na papierze”) zwierzchnictwo nad Luizjaną, jednak realne osadnictwo francuskie rozwinęło się tam dopiero w XVIII wieku. Równolegle rosło znaczenie Antyli, dokąd sprowadzano zarówno ubogich osadników, jak i czarnoskórych niewolników. Na początku XVIII wieku francuski stan posiadania w Ameryce zaczął się kurczyć, a przyczyną była wojna o sukcesję hiszpańską, zakończona traktatami w Utrechcie i Rastadt. W ich wyniku Francja oddała Wielkiej Brytanii Nową Szkocję oraz Nową Fundlandię. Mimo to w XVIII wieku w rękach Francji wciąż pozostawała większość Kanady i Luizjana. Były to obszary większe niż brytyjskie, ale gospodarczo wyraźnie słabsze.

Francja przez długi czas rywalizowała na tym kontynencie z Wielką Brytanią. To właśnie ta rywalizacja — a w szczególności wojna siedmioletnia — okazała się punktem zwrotnym, który przesądził o upadku francuskiego panowania kolonialnego w Ameryce. W 1758 roku Brytyjczycy zdobyli twierdzę Louisbourg. Dodatkowo morska blokada sprawiła, że Francja nie była w stanie dostarczać do Kanady niezbędnego zaopatrzenia. W 1759 roku skapitulował Quebec, a rok później cały kraj oddał gubernator, markiz de Vaudrevil. Warto dodać, że w tym samym czasie Francuzi ponosili porażki również na Antylach, w Indiach, a nawet w Afryce. Na mocy pokoju kończącego wojnę siedmioletnią (1763) Francja utraciła Kanadę na rzecz Wielkiej Brytanii, natomiast Luizjanę przekazano Hiszpanii. Francja odzyskała ją później jedynie na 20 dni, by następnie odsprzedać ją Stanom Zjednoczonym.

Kolonie Francji w XX wieku: zasięg i podboje

W XX wieku Francja dysponowała rozległym imperium kolonialnym w Afryce, Azji i obu Amerykach, którego łączna powierzchnia sięgała 10,6 mln km². Na tych terenach żyło także wielu mieszkańców — około 55,5 mln osób. Poszczególne zespoły francuskich posiadłości na różnych kontynentach funkcjonowały pod własnymi, charakterystycznymi nazwami. Kolonie Francji w Azji określano mianem Indochin Francuskich. Z kolei z Wybrzeża Kości Słoniowej, Senegambii, Gwinei, Nigru i Mauretanii w 1895 roku utworzono Francuską Afrykę Zachodnią. Już w XX wieku, w 1910 roku, Czad, Kongo Francuskie oraz Ubangi-Szari połączono w strukturę znaną jako Francuska Afryka Równikowa.

Część terytoriów Francja zdobywała lub traciła pod wpływem wydarzeń takich jak wojny kolonialne, a także na skutek decyzji podejmowanych przez ówczesną społeczność międzynarodową. W 1912 roku, po napięciach i starciach z Niemcami, Francja uzyskała zwierzchność nad Marokiem, jednocześnie oddając część Konga Francuskiego. Z kolei po zakończeniu I wojny światowej, na mocy decyzji Ligi Narodów, Francja objęła protektorat nad Libanem i Syrią, a także nad częścią Togo oraz Kamerunu. Były to posiadłości przejęte kosztem Niemiec i Turcji.

Unia Francuska i dekolonizacja kolonii

Po II wojnie światowej coraz więcej francuskich kolonii otwarcie deklarowało chęć uniezależnienia się. Francja próbowała spowolnić ten proces, tworząc Unię Francuską — projekt, który miał na nowo ułożyć relacje między metropolią a terytoriami zależnymi oraz państwami powstałymi na ich bazie. Unię powołano na mocy konstytucji z 1946 roku, a jej struktura zakładała trzy kategorie obszarów. Pierwszą stanowiły terytoria bezpośrednio należące do Francji, czyli departamenty zamorskie:

(Gwadelupa, Gujana, Martynika, Reunion, Algieria i Sahara) oraz terytoria zamorskie (Francuska Afryka Zachodnia i Równikowa, Komory, Madagaskar, Nowa Kaledonia, Polinezja Francuska, Saint Pierre i Miquelon, Somali Francuskie); państwa stowarzyszone (Kambodża, Laos, Wietnam, Maroko, Tunezja) i terytoria stowarzyszone (Kamerun, Togo). Na szczególnych warunkach w 1949 roku do Unii dołączyły Kambodża, Wietnam i Laos. Unia przestała istnieć po zmianie konstytucji w 1958 roku — w jej miejsce utworzono Wspólnotę Francuską. W założeniu miały w niej funkcjonować cztery typy podmiotów: departamenty zamorskie, terytoria zamorskie, terytoria powiernicze oraz autonomiczne republiki: grupa państw wskazana w tabeli poniżej, która po referendum z 1958 roku uzyskała w 1960 roku niepodległość. Warto jednak zaznaczyć, że w praktyce reguły Wspólnoty nie zostały realnie wdrożone, a więc współpraca (w tym de facto już wtedy handel międzynarodowy z byłymi koloniami) opierała się wyłącznie na umowach dwustronnych.

Równolegle nabierała tempa dekolonizacja — kolejne posiadłości odłączały się od Francji. Część terytoriów odzyskiwała suwerenność bez rozlewu krwi, inne musiały ją wywalczyć. Zbrojny konflikt z Francją przeszły Wietnam, Laos i Kambodża; tzw. wojna indochińska trwała aż 8 lat. Podobnie w Algierii dopiero równie długie, ośmioletnie powstanie doprowadziło do niepodległości. W przypadku tego kraju nie powinno to zaskakiwać, jeśli przypomnimy, jak wyglądał sam proces francuskiego podboju w XIX wieku. W 1830 roku zdobyto Algier, ale ekspansja trwała dalej. W 1834 roku uznano, że Algierię należy utrzymać, zaczęto sprowadzać osadników i ustanowiono gubernatora, a handel zaczął się szybko rozwijać. Podbój nie był jednak domknięty — na miejscu wciąż działał emir Abd el-Kader. W 1836 roku doszło do wojny z jego oddziałami i Francja poniosła porażkę. Także w kampanii z 1839 roku straty Francuzów były dotkliwe. W 1840 roku misję ostatecznego rozprawienia się z siłami Abd el-Kadera powierzono generałowi Bugeaudowi, później znanemu również z wydarzeń rozgrywających się już w samej Francji. W latach 1841–1843 toczono ciężkie walki z wojskami emira. W pewnym momencie uciekł on do Maroka, a francuskie oddziały ruszyły za nim także na to terytorium. Zdołał jeszcze wrócić do Algierii w latach 1845–1846. Dopiero w 1847 roku Francuzi odnieśli ostateczne zwycięstwo i pojmali emira. Nie oznaczało to jednak końca oporu — w Algierii wciąż istniały ogniska sprzeciwu wobec francuskiej okupacji.

W latach 90. XX wieku Francji pozostały już jedynie terytoria o łącznej powierzchni 157 100 km². W większości były to departamenty zamorskie, z których największym jest Gujana Francuska (91 000 km²). Do pozostałych departamentów zamorskich należą Gwadelupa, Martynika i Reunion, a wśród współczesnych terytoriów zamorskich Francji wymienia się Nową Kaledonię, Polinezję Francuską oraz Wallis i Futuna. Francja ma również tzw. zbiorowości terytorialne: St. Pierre i Miquelon oraz Majottę, natomiast osobny status posiadają Francuskie Ziemie Polarne.

Źródła:

1. B. Bankowicz, M. Bankowicz, A. Dudek, Leksykon dziejów XX wieku, Kraków 2001.
2. J. Baszkiewicz, Dzieje Francji, Ossolineum, Warszawa 1999.
3. A. Chwalba, Historia powszechna. XIX stulecie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.