Odzyskali gigantyczne terytorium w Ameryce tylko na 20 dni, po czym odsprzedali je USA! Tak Francja roztrwoniła kolonialną potęgę

Jeszcze w XIX wieku Francja mogła uchodzić za pewniaka w grze o świat. Jej barwy powiewały na mapach niemal wszędzie: na dalekich wyspach i na ogromnych połaciach kilku kontynentów. Handel międzynarodowy przyspieszał, kompanie handlowe rosły w potęgę, a w koloniach wyrastały okazałe rezydencje — jakby miały na zawsze przypieczętować ten układ sił. A jednak pod tą fasadą stabilności coś zaczęło pękać. Nagle imperium nie tyle runęło, co zaczęło znikać po cichu: kawałek po kawałku, decyzja po decyzji, terytorium po terytorium. Co było pierwszą iskrą? Sprzedaże ziem i przejęcia, krwawe starcia na peryferiach, wojny o niepodległość, a czasem zaskakujące rozstrzygnięcia przy urnach. Dziś po dawnej kolonialnej potędze zostały tylko nieliczne, porozrzucane po świecie zależne skrawki — i właśnie one skrywają opowieść, której zakończenie wcale nie jest tak oczywiste, jak mogłoby się wydawać.
- Francuska kolonizacja Ameryki i jej upadek
- Francuskie imperium kolonialne w XX wieku
- Unia Francuska i dekolonizacja imperium
Francuska kolonizacja Ameryki i jej upadek
W Ameryce Północnej Francja podejmowała liczne wyprawy już za rządów Henryka IV. Najsilniej w tej opowieści zapisał się Samuel Champlain: dzięki zręcznemu balansowaniu między skłóconymi plemionami indiańskimi dotarł aż w okolice Wielkich Jezior i wyznaczył kierunek francuskiej kolonizacji na tych terenach. Właśnie za jego czasów wyraźnie przyspieszył handel z rdzenną ludnością, czemu sprzyjała prowadzona wobec niej dość przychylna polityka. Champlain jest też powszechnie uznawany za założyciela Quebecu. Później nowy impuls francuskiej ekspansji kolonialnej w Ameryce przyniosła polityka kardynała Richelieu. W 1628 roku powołano Kompanię Stu Wspólników, której celem było przyspieszenie rozwoju oraz dalsza ekspansja w Kanadzie. Duże znaczenie miały również Antyle, gdzie działała utworzona w 1635 roku Kompania Wysp Ameryki. W tym samym okresie Francja przejęła Martynikę i Gwadelupę. Kompanię Stu Wspólników rozwiązano już za rządów Colberta — w 1663 roku. Wówczas też powstała Nowa Francja jako prowincja królewska.
W 1682 roku Francuzi po raz pierwszy ogłosili (choć w znacznej mierze „na papierze”) zwierzchnictwo nad Luizjaną, jednak rzeczywiste osadnictwo francuskie rozwinęło się tam dopiero w XVIII wieku. Równocześnie rosła rola Antyli, dokąd trafiali zarówno ubodzy osadnicy, jak i sprowadzani z Afryki czarnoskórzy niewolnicy. Na początku XVIII wieku francuski stan posiadania w Ameryce zaczął się kurczyć, a jedną z głównych przyczyn była wojna o sukcesję hiszpańską, zakończona traktatami w Utrechcie i Rastadt. Na ich mocy Francja odstąpiła Wielkiej Brytanii Nową Szkocję oraz Nową Fundlandię. Mimo tych strat w XVIII wieku w rękach Francji wciąż pozostawała większość Kanady i Luizjana. Były to terytoria rozleglejsze niż brytyjskie, ale gospodarczo wyraźnie słabsze i trudniejsze do utrzymania.
Przez długi czas Francja rywalizowała na tym kontynencie z Wielką Brytanią. To właśnie ta rywalizacja — a szczególnie wojna siedmioletnia — stała się momentem przełomowym, który przesądził o upadku francuskiego panowania kolonialnego w Ameryce. W 1758 roku Brytyjczycy zdobyli twierdzę Louisbourg. Dodatkowo morska blokada sprawiła, że Francja nie była w stanie dostarczać do Kanady niezbędnego zaopatrzenia. W 1759 roku skapitulował Quebec, a rok później cały kraj poddał gubernator, markiz de Vaudrevil. Warto pamiętać, że w tym samym czasie Francuzi przegrywali również na Antylach, w Indiach, a nawet w Afryce. Na mocy pokoju kończącego wojnę siedmioletnią (1763) Francja utraciła Kanadę na rzecz Wielkiej Brytanii, natomiast Luizjanę przekazano Hiszpanii. Francja odzyskała ją później tylko na 20 dni, by następnie odsprzedać ją Stanom Zjednoczonym.
Francuskie imperium kolonialne w XX wieku
W XX wieku Francja zarządzała ogromnym imperium kolonialnym rozciągającym się na Afrykę, Azję oraz obie Ameryki, o łącznej powierzchni dochodzącej do 10,6 mln km2. Na tych obszarach mieszkały dziesiątki milionów ludzi — szacunkowo ok. 55,5 mln. Co istotne, francuskie posiadłości na poszczególnych kontynentach nie tworzyły jednej, jednolitej całości: funkcjonowały jako odrębne zespoły, znane pod własnymi nazwami. Kolonie Francji w Azji określano jako Indochiny Francuskie. Natomiast z terytoriów takich jak Wybrzeże Kości Słoniowej, Senegambia, Gwinea, Niger i Mauretania w 1895 roku utworzono Francuską Afrykę Zachodnią. Niedługo później, już w XX wieku, w 1910 roku Czad, Kongo Francuskie oraz Ubangi-Szari połączono w większą strukturę administracyjną znaną jako Francuska Afryka Równikowa.
| Kolonie | Rok podboju |
|---|---|
| Afryka | |
| Tunezja | 1881 |
| Mauretania | 1893 |
| Senegambia | 1883 |
| Gwinea | 1891 |
| Niger | 1894 |
| Czad | 1894 |
| Kongo Francuskie | 1880 |
| Ubangi-Szari | 1894 |
| Madagaskar | 1896 |
| Somali Francuskie | 1888 |
| Azja | |
| Kochinchina | 1863 |
| Kambodża | 1863 |
| Laos | 1886 |
| Annam | 1885 |
| Tonkin | 1883 |
Granice i skład francuskich posiadłości zmieniały się wraz z biegiem wydarzeń: wpływały na nie wojny kolonialne, lokalne konflikty, ale też decyzje podejmowane na arenie międzynarodowej. W 1912 roku, po okresie napięć i konfrontacji z Niemcami, Francja uzyskała zwierzchność nad Marokiem, jednocześnie przekazując Niemcom część Konga Francuskiego. Po zakończeniu I wojny światowej sytuacja ponownie się odwróciła: na mocy postanowień Ligi Narodów Francja objęła protektorat nad Libanem i Syrią, a także nad częścią Togo oraz Kamerunu — terytoriami przejętymi kosztem Niemiec i Turcji.

Unia Francuska i dekolonizacja imperium
Po II wojnie światowej coraz większa liczba francuskich kolonii zaczęła otwarcie mówić o chęci uniezależnienia się. Paryż próbował spowolnić ten proces, powołując Unię Francuską — pomysł na nowe ułożenie relacji między metropolią a terytoriami zależnymi oraz państwami, które miały z nich wyrosnąć. Unię ustanowiono w konstytucji z 1946 roku, a jej konstrukcja przewidywała trzy grupy obszarów. Pierwszą tworzyły ziemie wprost należące do Francji, czyli departamenty zamorskie:
(Gwadelupa, Gujana, Martynika, Reunion, Algieria i Sahara) oraz terytoria zamorskie (Francuska Afryka Zachodnia i Równikowa, Komory, Madagaskar, Nowa Kaledonia, Polinezja Francuska, Saint Pierre i Miquelon, Somali Francuskie); państwa stowarzyszone (Kambodża, Laos, Wietnam, Maroko, Tunezja) i terytoria stowarzyszone (Kamerun, Togo). Na szczególnych zasadach w 1949 roku do Unii włączono Kambodżę, Wietnam i Laos. Projekt zakończył się wraz ze zmianą konstytucji w 1958 roku — zastąpiła go Wspólnota Francuska. W teorii miały w niej istnieć cztery typy podmiotów: departamenty zamorskie, terytoria zamorskie, terytoria powiernicze oraz autonomiczne republiki: grupa państw wskazana w tabeli poniżej, która po referendum z 1958 roku uzyskała w 1960 roku niepodległość. Trzeba jednak podkreślić, że w praktyce mechanizmy Wspólnoty nie zaczęły realnie działać, więc współpraca (w tym faktycznie już wtedy handel międzynarodowy z byłymi koloniami) opierała się wyłącznie na umowach dwustronnych.
W tym samym czasie dekolonizacja wyraźnie przyspieszała — kolejne posiadłości odrywały się od Francji. Jedne odzyskiwały suwerenność względnie spokojnie, inne musiały ją wywalczyć. Zbrojny konflikt z Francją przeszły Wietnam, Laos i Kambodża; tzw. wojna indochińska ciągnęła się aż 8 lat. Podobnie w Algierii dopiero równie długie, ośmioletnie powstanie otworzyło drogę do niepodległości. W przypadku tego kraju nie powinno to dziwić, jeśli przypomnimy sobie, jak przebiegał sam francuski podbój w XIX wieku. W 1830 roku zajęto Algier, lecz ekspansja trwała dalej. W 1834 roku przesądzono, że Algierię należy utrzymać, rozpoczęto napływ osadników i ustanowiono gubernatora, a handel szybko nabrał rozpędu. Podbój wciąż nie był jednak domknięty — na miejscu działał emir Abd el-Kader. W 1836 roku doszło do wojny z jego oddziałami i Francja poniosła porażkę. Również kampania z 1839 roku przyniosła Francuzom dotkliwe straty. W 1840 roku zadanie ostatecznego rozprawienia się z siłami Abd el-Kadera powierzono generałowi Bugeaudowi, później znanemu także z wydarzeń rozgrywających się już w samej Francji. W latach 1841–1843 toczono ciężkie walki z wojskami emira. W pewnym momencie uciekł on do Maroka, a francuskie oddziały ruszyły za nim również na to terytorium. Zdołał jeszcze wrócić do Algierii w latach 1845–1846. Dopiero w 1847 roku Francuzi odnieśli rozstrzygające zwycięstwo i pojmali emira. Nie oznaczało to jednak końca oporu — w Algierii nadal utrzymywały się ogniska sprzeciwu wobec francuskiej okupacji.
| Kolonia | Rok uzyskania niepodległości |
|---|---|
| Syria | Formalnie: 1941, realnie: 1946 |
| Liban | 1943 |
| Wietnam, Laos, Kambodża | 1954 |
| Maroko, Tunezja | 1956 |
| Gwinea | 1958 |
| Kamerun, Togo, Sudan Francuski (Mali), Madagaskar, Dahomej (Benin), Niger, Górna Wolta (Burkina Faso), Wybrzeże Kości Słoniowej, Czad, Republika Środkowoafrykańska, Kongo Francuskie, Gabon, Senegal, Mauretania | 1960 |
| Algieria | 1962 |
| Komory | 1975 |
| Somali Francuskie (Dżibuti) | 1977 |
W latach 90. XX wieku Francji pozostały już tylko terytoria o łącznej powierzchni 157 100 km2. W większości były to departamenty zamorskie, a największym z nich pozostaje Gujana Francuska (91 000 km2). Do pozostałych departamentów zamorskich zalicza się Gwadelupę, Martynikę i Reunion, natomiast wśród współczesnych terytoriów zamorskich Francji wymienia się Nową Kaledonię, Polinezję Francuską oraz Wallis i Futunę. Francja posiada także tzw. zbiorowości terytorialne: St. Pierre i Miquelon oraz Majottę, a odrębny status mają Francuskie Ziemie Polarne.
Źródła:
- B. Bankowicz, M. Bankowicz, A. Dudek, Leksykon dziejów XX wieku, Kraków 2001.
- J. Baszkiewicz, Dzieje Francji, Ossolineum, Warszawa 1999.
- A. Chwalba, Historia powszechna. XIX stulecie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.