Wersal miał olśniewać Europę. Za jego złotymi fasadami kryły się gigantyczne koszty
Wersal nie powstał po prostu „z rozmachem” — jego budowa była jednym z najbardziej ryzykownych i widowiskowych projektów XVII wieku, a zarazem perfekcyjnie wyreżyserowanym spektaklem władzy Ludwika XIV. To, co dziś oglądają miliony zachwyconych turystów, przez dziesięciolecia rodziło się krok po kroku, w huku narzędzi i pod presją terminów, z udziałem tysięcy rzemieślników, architektów i artystów. Właśnie tutaj zaczęła się tworzyć legenda Króla Słońce — ale za złotymi fasadami kryją się rachunki, skandale i decyzje, które do dziś budzą pytania. Bo historia Wersalu to nie tylko opowieść o pałacu… to klucz do zrozumienia całej epoki i tego, co naprawdę napędzało jego twórcę.
- Jak Ludwik XIV stworzył Wersal
- Wersal od kuchni: pałace, sztuka i wnętrza
- Wersal: dwór, wojny i traktaty
Jak Ludwik XIV stworzył Wersal
Niektóre przekazy sugerują, że jedną z pobudek, które skłoniły Ludwika XIV do podjęcia tak gigantycznego i kosztownego przedsięwzięcia jak Wersal, miała być kobieta — to jednak mocne uproszczenie. Chodzi o pannę de La Valliére, z którą król spędzał czas w okolicy, gdzie później wyrósł pałac. Stał tam już niewielki, ceglany zameczek — myśliwski pałacyk wzniesiony jeszcze za Ludwika XIII. Od 1664 roku Ludwik XIV przyjeżdżał tam z de La Valliére, ale szybko okazało się, że to miejsce jest dla monarchy Francji zwyczajnie za ciasne.
Pomysł rozbudowy Wersalu najpewniej wykiełkował w latach 60. XVII wieku. Od początku nie miała to być wyłącznie rezydencja wypoczynkowa — pałac planowano tak, by mógł stać się również centrum rządzenia. Co istotne, ambicje nie kończyły się na samym budynku. Już 22 maja 1671 roku w Dunkierce ogłoszono dekret, który przyznawał działki osobom chcącym osiedlać się i budować w Wersalu. W planach był nie tylko pałac, lecz w praktyce całe miasto.
W przygotowaniu koncepcji Wersalu brał udział wybitny architekt Louis Le Vau, którego po śmierci w 1670 roku zastąpił Jules Hardouin-Mansart. Za ogrody odpowiadał André Le Nôtre, a ich zakładanie ruszyło już w 1662 roku. Żeby spełnić wizję Ludwika XIV, na teren przyszłych ogrodów przesadzono aż 25 000 drzew. W latach 1668–1671 Le Vau dobudował w pobliżu myśliwskiego pałacyku kilka obiektów, w których mogli przebywać król i Rada. W dekadach 70. i 80. przy Wersalu pracowały tysiące ludzi różnych fachów: murarze, kamieniarze, kowale, hydraulicy, cieśle, szklarze i stolarze.
W swoich decyzjach Ludwik XIV częściej wybierał efekt i piękno niż wygodę oraz praktyczność. Na wydatkach nie oszczędzał, mimo że doradzano mu inaczej — choćby minister Jean-Baptiste Colbert przekonywał, że te środki lepiej przeznaczyć na dokończenie Luwru. Sam Colbert uważał, że pałac będzie służył nie tyle chwale monarchy, ile jego codziennym przyjemnościom i rozrywkom. Król potrafił wydawać polecenia dotyczące projektu i uruchamiać kolejne fundusze nawet w czasie wojen. Co więcej, także później — mimo konfliktów i kryzysów (m.in. klęska pod Ramillies czy wojna o sukcesję hiszpańską) — na terenie Wersalu wciąż prowadzono prace, by kompleks rozbudowywać i upiększać.
Po raz pierwszy Ludwik XIV zamieszkał w Wersalu 6 maja 1682 roku, stopniowo przenosząc tam cały dwór. To kluczowa data w historii rezydencji. Wtedy jednak kompleks wciąż nie był w pełni ukończony. Przy wykańczaniu nadal pracowało około 36 000 osób oraz 6000 koni. Duża część działań dotyczyła ogrodów. Aby mogły powstać w tak imponującej skali, konieczne było zapewnienie ogromnych ilości wody. Rozwiązanie miało wyglądać następująco: zgodnie z rekomendacją ludzi z Akademii Nauk zmieniono bieg Clagny, co umożliwiło stworzenie „wielkiego kanału”. W 1682 roku ogrody zaczynały już przybierać w pełni realne, rozpoznawalne kształty.
Wersal od kuchni: pałace, sztuka i wnętrza
Na cały kompleks składało się mnóstwo rozmaitych części. Sam park zajmował około 2000 hektarów. Do dwóch głównych stref trzeba było doliczyć oranżerię, ogród warzywny, psiarnię, stajnie oraz zabudowania gospodarcze. W obrębie założenia funkcjonowało też miasto, planowane wówczas na 10 000 mieszkańców. Co ważne, Wersal wcale nie był jedynym „zamkiem” w tej okolicy — w pobliżu stały również inne rezydencje, m.in. Marly, Clagny i Grand Trianon. Zachowano też wspominany wcześniej pałacyk myśliwski.
Dopilnowano również, by pałac wyróżniał się własnym, rozpoznawalnym stylem. W przestrzeniach kompleksu znalazło się miejsce na liczne rzeźby, tworzone przede wszystkim przez Francoisa Girardona. Swoje pole do popisu mieli także malarze. Sufity Wersalu ozdobił słynny wówczas Charles Le Brun — w latach 1679–1682 wykonał tam 30 malowideł, pokazujących głównie zwycięstwa Ludwika XIV. Dzięki temu pałac zaczął działać jak imponujące muzeum sztuki, w którym dekoracja opowiadała historię władzy.
W samym sercu rezydencji mieściły się: apartament króla, jego gabinet, apartament królowej, apartamenty pary królewskiej oraz pokoje dzieci. Szczególnie efektownie zaprojektowano Wielką Galerię, znaną też jako Galeria Lustrzana (Centralna). Ma ona 72 metry długości. Od strony ogrodu umieszczono w niej 17 wysokich okien, a naprzeciwko — dokładnie tyle samo luster. Zresztą cała elewacja od ogrodów robiła ogromne wrażenie, bo od tej strony wstawiono aż 375 okien. Sławą cieszyły się także Wielkie Schody — to właśnie na nich Ludwik XIV zwykle przyjmował ambasadorów składających listy uwierzytelniające. A może zainteresuje cię także ten artykuł na temat marszu kobiet na Wersal?
Wersal: dwór, wojny i traktaty
Dzieje pokazały, że Wersal — poza rolą kulturalną i towarzyską — odgrywał również funkcję polityczną, często powiązaną z konkretnymi momentami przełomowymi. Co więcej, w różnych okresach dochodziło do przenoszenia władców i samego centrum rządów między Wersalem a Paryżem. Pierwszy taki zwrot nastąpił tuż po śmierci Ludwika XIV, gdy ster państwa tymczasowo przejął regent Filip, książę Orleański, sprawujący rządy w imieniu wnuka zmarłego monarchy, Ludwika XV. Wtedy właśnie dwór przeniesiono z Wersalu z powrotem do Paryża. Kilka lat później, w 1722 roku, królewska świta i administracja znów wróciły jednak do Wersalu.
Wersal przywodzi na myśl także kilka istotnych porozumień międzynarodowych oraz wydarzeń politycznych, które zapisały się w historii Europy. Jednym z pierwszych był układ wersalski zawarty między Francją a Austrią, wymierzony przeciwko Prusom i Rosji. Miał on charakter obronny: w razie ataku ze strony innego państwa druga strona zobowiązywała się udzielić wsparcia wojskowego, wysyłając 24 000 żołnierzy.
Natomiast w 1783 roku w Wersalu podpisano pokój kończący wojnę o niepodległość Stanów Zjednoczonych, w której Francja opowiedziała się po stronie nowego państwa przeciwko Anglii. Do Ameryki wysłano nawet korpus ekspedycyjny liczący 7000 ludzi. Niewiele później, bo 5 maja 1789 roku, Ludwik XVI zainaugurował obrady stanów generalnych. Najmocniej z Wersalem kojarzy się jednak data 28 VI 1919 — to wtedy zawarto słynny traktat, który w decydujący sposób wpłynął na kształt Europy po pierwszej wojnie światowej.
Źródła:
- J. Baszkiewicz, Dzieje Francji, Ossolineum, Warszawa 1999.
- V. Cronin, Ludwik XIV — portret Króla Słońce, Da Capo, Warszawa 2001.
- E. Perroy, R. Doucet, A. Latreille, Historia Francji. Tom I: Od zarania dziejów do 1774 roku, Książka i Wiedza, Warszawa 1969.
- Z. Libiszowska, Ludwik XV, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1997.